I PK 91/11

Sygn. akt I PK 91/11

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 3 lutego 2012 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Józef Iwulski (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Maciej Pacuda

SSN Małgorzata Wrębiakowska-Marzec

w sprawie z powództwa Polskich Kolei Państwowych Cargo Spółki Akcyjnej,

przeciwko A.K.

o odszkodowanie,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 3 lutego 2012 r.,

skargi kasacyjnej pozwanego od wyroku Sądu Okręgowego - Sądu Pracy i

Ubezpieczeń Społecznych

z dnia 10 lutego 2011 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi

Okręgowemu - Sądowi Pracy i Ubezpieczeń Społecznych do

ponownego rozpoznania i orzeczenia o kosztach postępowania

kasacyjnego.

UZASADNIENIE

2

Wyrokiem z dnia 4 października 2010 r., Sąd Rejonowy - Sąd Pracy i

Ubezpieczeń Społecznych zasądził od pozwanego A. K. na rzecz strony powodowej

Polskich Kolei Państwowych Cargo Spółki Akcyjnej kwotę 30.000 zł wraz z

ustawowymi odsetkami od dnia 12 marca 2007 r. tytułem odszkodowania i

zasądzoną kwotę rozłożył na 30 równych rat miesięcznych płatnych po 1.000 zł do

10 dnia każdego miesiąca.

Sąd pierwszej instancji ustalił, że pozwany był pracownikiem PKP S.A.

Zakładu Infrastruktury Kolejowej w C., od dnia 27 września 1993 r. do dnia 5

września 2001 r., zatrudnionym w pełnym wymiarze czasu pracy na stanowisku

robotnik przyuczony. Stosunek pracy został rozwiązany za porozumieniem stron w

związku z likwidacją stanowiska pracy. Z tej przyczyny w oparciu o art. 49 ustawy z

dnia 8 września 2000 r. o komercjalizacji, restrukturyzacji i prywatyzacji

przedsiębiorstwa państwowego "Polskie Koleje Państwowe" (Dz.U. Nr 84, poz. 948

ze zm.; dalej ustawa o komercjalizacji PKP), pracodawca wypłacił pozwanemu

jednorazową odprawę pieniężną w wysokości 30.000 zł. W dniu 12 marca 2007 r.

pozwany zawarł z PKP Cargo S.A., Zakładem Taboru umowę o pracę na okres

próbny, trwający do dnia 31 maja 2007 r. na stanowisku rzemieślnika. W związku z

tym zatrudnieniem strona powodowa pismem z dnia 4 stycznia 2010 r. wezwała

pozwanego do zwrotu pobranej uprzednio odprawy pieniężnej.

Przy takich ustaleniach faktycznych Sąd Rejonowy uznał, że zgodnie z art.

50 ust. 4 ustawy o komercjalizacji PKP, pracownik, któremu wypłacono

jednorazową odprawę pieniężną, powinien ją zwrócić w razie ponownego podjęcia

zatrudnienia w PKP, PKP S.A. lub w spółkach (kolejowych) powstałych w wyniku

przekształceń organizacyjnych PKP. Sąd pierwszej instancji wywiódł ponadto, że

art. 50 ust. 4 ustawy o komercjalizacji PKP został uchylony z dniem 6 grudnia 2008

r. na mocy ustawy z dnia 24 października 2008 r. o zmianie ustawy o

komercjalizacji, restrukturyzacji i prywatyzacji przedsiębiorstwa państwowego

(Dz.U. Nr 206, poz. 1289). Skoro jednak pozwany pracownik podjął ponowne

zatrudnienie w PKP (PKP Cargo S.A., Zakładzie Taboru) w dniu 12 marca 2007 r.,

to w tej dacie jeszcze obowiązywał art. 50 ust. 4 ustawy o komercjalizacji PKP,

zobowiązujący go do zwrotu uprzednio pobranej odprawy. Zatem już w dniu

3

zawarcia przez pozwanego umowy o pracę z PKP Cargo S.A., zaktualizował się

obowiązek zwrotu odprawy pieniężnej a po stronie powodowej powstało

uprawnienie do żądania zwrotu odprawy. Legitymacja czynna strony powodowej do

żądania zwrotu odprawy wynika - zdaniem Sądu Rejonowego - wprost z przepisów

ustawy o komercjalizacji PKP, a w szczególności z jej art. 50 ust. 4. Ponadto, w dniu

11 grudnia 2001 r. pomiędzy PKP S.A. i PKP Cargo S.A. została zawarta umowa,

na mocy której PKP Cargo S.A. jest uprawniona i zobowiązana do żądania zwrotu

odprawy od pracowników, którzy w przeszłości byli zatrudnieni w PKP S.A. Z treści

tej umowy wynika, że PKP Cargo S.A. spełnia rolę płatnika. W ocenie Sądu

Rejonowego, podjęcie przez pozwanego zatrudnienia w PKP Cargo S.A., Zakładzie

Taboru już po okresie obowiązywania tej umowy z 11 grudnia 2001 r. nie ma

znaczenia dla legitymacji czynnej powódki, gdyż nadal posiada ona uprawnienie do

żądania zwrotu jednorazowej odprawy od pracowników, którzy podjęli ponowne

zatrudnienie w PKP. Sąd Rejonowy nie uwzględnił podniesionego przez pozwanego

zarzutu przedawnienia roszczenia (art. 291 k.p.), gdyż roszczenie stało się

wymagalne z dniem podjęcia przez pozwanego zatrudnienia w PKP Cargo S.A.,

Zakładzie Taboru, czyli z dniem 12 marca 2007 r., natomiast pozew został wysłany

pocztą w dniu 1 marca 2010 r. i wpłynął do Sądu w dniu 8 marca 2010 r., czyli

przed upływem terminu przedawnienia. Sąd Rejonowy dodał przy tym, że powódka

- zgodnie z przepisami prawa pracy - nie miała prawnego obowiązku

zamieszczenia w świadectwie pracy, jakie wystawiła pozwanemu pracownikowi,

informacji dotyczącej obowiązku zwrotu odprawy w przypadku ponownego

zatrudnienia w przedsiębiorstwach kolejowych. Sąd uznał również, że powódka,

domagając się zwrotu odprawy, nie naruszyła zasad współżycia społecznego (art. 8

k.p.).

Wyrokiem z dnia 10 lutego 2011 r., Sąd Okręgowy-Sąd Pracy i Ubezpieczeń

Społecznych oddalił apelację pozwanego od wyroku Sądu pierwszej instancji i

odstąpił od obciążenia go kosztami zastępstwa procesowego w postępowaniu

odwoławczym. Sąd drugiej instancji w pełni podzielił ustalenia faktyczne i ich ocenę

prawną przyjęte w wyroku Sądu Rejonowego. Podkreślił, że dochodzone

roszczenie stało się wymagalne w dniu 12 marca 2007 r., a zatem nie ma

znaczenia uchylenie art. 50 ust. 4 ustawy o komercjalizacji PKP ustawą

4

nowelizującą z dnia 24 października 2008 r. Sąd Okręgowy podtrzymał także

stanowisko Sądu Rejonowego, że legitymacja czynna powódki do żądania zwrotu

odprawy wynika z art. 50 ust. 4 ustawy o komercjalizacji PKP. Ponadto w dniu 11

grudnia 2001 r. PKP S.A. i PKP Cargo S.A. zawarły umowę, na mocy której PKP

Cargo S.A. - pełniąc rolę płatnika - jest uprawniona i zobowiązana do żądania

zwrotu odprawy od pracowników, którzy w przeszłości byli zatrudnieni w PKP S.A.

Podjęcie przez pozwanego zatrudnienia już po okresie obowiązywania umowy z 11

grudnia 2001 r. nie ma - w ocenie Sądu Okręgowego - znaczenia dla uznania

legitymacji czynnej powódki. Powódka nadal posiada uprawnienie do żądania

zwrotu jednorazowej odprawy od pracowników, którzy podjęli ponowne

zatrudnienie, gdyż wydatkowane środki były przeznaczone na proces

restrukturyzacji, pochodziły z funduszy PKP S.A. i każda ze spółek miała

obowiązek dochodzenia ich zwrotu w razie spełnienia przesłanek z art. 50 ust. 4

ustawy o komercjalizacji PKP a następnie przekazania odzyskanych środków PKP

S.A.

Od wyroku Sądu Okręgowego pozwany wniósł skargę kasacyjną, w której

zarzucił naruszenie: 1) art. 378 § 1 k.p.c., przez nierozpoznanie apelacji w jej

granicach i pominięcie zarzutu naruszenia art. 410 w związku z art. 409 oraz art.

411 k.c., a także art. 233 § 1 i art. 328 § 2 k.p.c., co miało istotny wpływ na wynik

sprawy, bowiem "rozpoznanie tych zarzutów i ocena całości zgromadzonego w

sprawie materiału dowodowego musiałaby utwierdzić Sąd Okręgowy w

przekonaniu, iż pozwany zużył odprawę pieniężną w taki sposób, że nie jest już

wzbogacony, a zużywając ją nie powinien był liczyć się z obowiązkiem zwrotu, a

nadto zarówno PKP S.A. jak i PKP Cargo S.A. naruszyły wynikający z kodeksu

pracy obowiązek informacyjny w stosunku do pracownika"; 2) art. 328 § 2 w

związku z art. 391 § 1 k.p.c., przez niewyjaśnienie podstawy faktycznej wyroku i

ograniczenie się do wskazania przebiegu postępowania przed Sądem pierwszej

instancji, jak również przez niewyjaśnienie podstawy prawnej wyroku i ograniczenie

się do przytoczenia treści art. 50 ust. 4 ustawy o komercjalizacji PKP, w związku z

czym pozwany nie wie, jakimi motywami kierował się Sąd drugiej instancji przy

wydaniu zaskarżonego wyroku, a ponadto przedstawiona przez Sąd argumentacja

nie pozwala na przeprowadzenie kontroli kasacyjnej; 3) art. 50 ust. 4 ustawy o

5

komercjalizacji PKP, przez błędną wykładnię polegającą na uznaniu, że uprawnia

on powódkę do żądania od pozwanego zwrotu odprawy pieniężnej, 4) art. 410 w

związku z art. 409 i 411 k.c., przez ich niezastosowanie, a w konsekwencji

przyjęcie, że podstawę roszczenia stanowi art. 50 ust. 4 ustawy o komercjalizacji

PKP, co doprowadziło również do niewłaściwego zastosowania art. 481 k.c. przez

uznanie, że czas opóźnienia w zapłacie świadczenia pieniężnego należy liczyć od

daty zawarcia przez pozwanego umowy o pracę z PKP Cargo S.A., Zakład Taboru,

a nie od daty odebrania przez niego wezwania do zapłaty; 5) art. 77 § 1 k.c., przez

przyjęcie, że zgodnie z porozumieniem z dnia 11 grudnia 2001 r. PKP Cargo S.A.

była uprawniona do dochodzenia od pracownika zwrotu jednorazowej odprawy,

pomimo że w dacie podjęcia zatrudnienia przez pozwanego porozumienie to już nie

obowiązywało; 6) art. 8 k.p., polegające na nieoddaleniu powództwa i uznaniu, że

pozwany "mając możliwość zapoznania się z przepisami, na podstawie których

otrzymał odprawę, nie interesował się nimi, a zatem za zaistniały stan rzeczy

ponosi winę on sam, nie zaś strona powodowa, która nie naruszyła zasad

współżycia społecznego". W uzasadnieniu podstaw kasacyjnych pozwany wywiódł

w szczególności, że nie został poinformowany przez swego byłego pracodawcę o

konieczności zwrotu odprawy w przypadkach określonych ustawowo. O tym

obowiązku nie powiadomiono go również, gdy ubiegał się o zatrudnienie w PKP

Cargo S.A., Zakładzie Taboru. Zdaniem pozwanego, Sądy obu instancji

bezpodstawnie przyjęły, że czynna legitymacja procesowa strony powodowej

wynikała z przepisów ustawy o komercjalizacji PKP. Tymczasem legitymacji tej z

pewnością nie można wywieść z art. 50 ust. 4 ustawy o komercjalizacji PKP,

bowiem nie wynika z niego, aby podmiotem uprawnionym do żądania zwrotu

odprawy był pracodawca, u którego pracownik podjął ponowne zatrudnienie. W

ustawie nie przewidziano również procedury, na podstawie której miałby nastąpić

zwrot pobranej odprawy. Trudno jest zatem uznać, by legitymacja czynna powódki

wynikała wprost z przepisów ustawy, bo w takim razie z żądaniem zwrotu nie

mógłby wystąpić pracodawca, który faktycznie wypłacił pracownikowi jednorazową

odprawę, angażując własne środki finansowe. W stanie faktycznym sprawy

podmiotem wypłacającym odprawę była PKP S.A., a nie PKP Cargo S.A. PKP

Cargo S.A. nie jest również następcą prawnym PKP S.A., ponieważ Zakład

6

Infrastruktury Kolejowej w C., w którym pracował pozwany - jak wynika z danych

zamieszczonym w Biuletynie Informacji Publicznej - przejęła spółka PKP PLK S.A.

Podkreślenia przy tym wymaga, że PKP S.A. zawarła z PKP Cargo S.A.

porozumienie z dnia 11 grudnia 2001 r., na mocy którego powódka miała

przekazywać PKP S.A. zwrócone przez pracowników odprawy. Świadczy to, że do

czasu wytoczenia powództwa powódka zdawała się uznawać, iż przepisy ustawy o

komercjalizacji PKP nie dają PKP Cargo S.A. prawa występowania z żądaniem

zwrotu odpraw. Wobec braku legitymacji czynnej powódki powództwo powinno ulec

oddaleniu. Zdaniem pozwanego, uznanie wypłaconej mu odprawy jako świadczenia

nienależnego (wskutek ustania podstawy świadczenia) ma ten skutek, że

zubożonym i tak nie będzie powódka, lecz PKP S.A., bowiem ten podmiot

finansował wypłatę odprawy. Poza tym pozwany w toku postępowania wykazał, że

zużył odprawę bezproduktywnie, na zaspokojenie podstawowych potrzeb

życiowych swoich i rodziny. Zdaniem pozwanego, PKP S.A. była obowiązana do

zawiadomienia pozwanego pracownika o obowiązku zwrotu odprawy, ponieważ

jako "silniejsza" strona stosunku prawnego powinna spełnić ciążący na pracodawcy

obowiązek informacyjny i zawiadomić pracownika o jego prawach i obowiązkach. W

tym stanie trudno uznać, że zużywając odprawę pozwany pozostawał w złej wierze

i był świadomy obowiązku zwrotu. W dalszej kolejności pozwany wywiódł, że Sąd

błędnie uznał jakoby umowa z dnia 11 grudnia 2001 r. między PKP S.A., Oddział

Kolejowa Agencja Aktywizacji Zawodowej a PKP Cargo S.A. uprawniała powódkę

do żądania zwrotu odprawy. Przeciwko takiemu rozumowaniu przemawia treść § 12

tej umowy, według którego spółka zobowiązywała się niezwłocznie informować

Agencję o każdym przypadku zatrudnienia w spółce osoby, która w przeszłości była

zatrudniona w PKP, PKP S.A. lub spółce powstałej w wyniku realizacji programu

restrukturyzacji PKP, a nadto miała przekazywać zwrócone przez pracowników

odprawy na rachunek bankowy wskazany przez Agencję, w ciągu 3 dni od dnia

zwrotu odprawy spółce przez pracownika. Zdaniem pozwanego, to postanowienie

nie upoważniało powódki do dochodzenia od pracownika podejmującego ponownie

zatrudnienie "na kolei" zwrotu odprawy na drodze sądowej. Rola powódki

ograniczała się bowiem tylko do pośredniczenia w przekazywaniu środków PKP

S.A., a więc podmiotowi, który finansował wypłatę odpraw. Podkreślenia wymaga

7

też, że przedmiotowa umowa została zawarta na czas określony do dnia 31 grudnia

2002 r., a zatem w chwili podjęcia przez pozwanego zatrudnienia u powódki już nie

obowiązywała. Strona powodowa nie przedstawiła żadnego dokumentu, który

wskazywałby na wolę przedłużenia okresu obowiązywania porozumienia a w toku

procesu twierdziła tylko gołosłownie, że skutki umowy trwają, pomimo jej

wygaśnięcia. Z takim stanowiskiem nie można się jednak zgodzić, bowiem nie

zaistniała żadna przesłanka uzasadniająca przyjęcie, że skutki umowy trwają,

ponieważ pozwany nie tylko nie otrzymał od PKP S.A. odprawy pieniężnej w czasie

obowiązywania tej umowy, ale również w tym okresie nie podjął ponownego

zatrudnienia "na kolei". Tak więc uznanie przez Sąd umowy z 11 grudnia 2001 r.

jako źródła uprawnienia powódki do żądania zwrotu odprawy jest "wnioskiem zbyt

daleko idącym". Pozwany dodał, że oddalenie powództwa powinno nastąpić

również ze względu na treść art. 8 k.p., gdyż wyznaczony przez art. 50 ust. 4

ustawy o komercjalizacji PKP obowiązek zwrotu odprawy został przez

ustawodawcę sformułowany w taki sposób, że przeciętny obywatel, nieposiadający

wykształcenia prawniczego, nie jest w stanie dokonać poprawnej interpretacji

przepisu, a następnie zastosować go w praktyce. Nadto powódka nie zawiadomiła

pozwanego o tym obowiązku przed podpisaniem umowy o pracę. Z kolei wezwanie

do zapłaty skierowane do pozwanego dopiero w piśmie z dnia 4 stycznia 2010 r., a

więc po upływie ponad 8 lat od wypłaty odprawy oraz tuż przed upływem 3 lat od

daty podjęcia ponownego zatrudnienia (tuż przed upływem terminu przedawnienia)

musi być kwalifikowane jako nadużycie prawa podmiotowego. W dodatku pozwany

zużył odprawę na zaspokojenie podstawowych potrzeb życiowych swojej rodziny w

ciągu 2 lat od jej otrzymania. Pozwany nie podjąłby pracy u powoda, gdyby był

świadomy obowiązku zwrotu odprawy, bowiem nie byłby w stanie zgromadzić

żądanej kwoty, a nadto byłaby ona niewspółmiernie wysoka w stosunku do

proponowanych zarobków. W ocenie pozwanego suma, jaką musiałby zwrócić jest

rażąco nieadekwatna do okresu ponownego zatrudnienia "na kolei", ponieważ by

uzyskać prawo do tego świadczenia musiał wykazać się co najmniej pięcioletnim

okresem zatrudnienia, tymczasem czas ponownego zatrudnienia wynosił tylko 3

miesiące. Nie bez znaczenia jest również, że przepis, na podstawie którego

pracownik zobowiązany był do zwrotu odprawy, został uchylony z dniem 6 grudnia

8

2008 r., prawdopodobnie z uwagi na brak uzasadnienia dla jego istnienia ze

względów ekonomicznych, jak również z powodu jego niezgodności z zasadami

współżycia społecznego.

Pozwany wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie

sprawy Sądowi Okręgowemu do ponownego rozpoznania, ewentualnie o uchylenie

zaskarżonego wyroku w całości i orzeczenie co do istoty sprawy przez oddalenie

powództwa i zasądzenie od strony powodowej na rzecz pozwanego zwrotu kosztów

postępowania.

W odpowiedzi na skargę kasacyjną strona powodowa wniosła o odmowę

przyjęcia skargi do rozpoznania, ewentualnie o jej oddalenie w całości i zasądzenie

od pozwanego kosztów postępowania kasacyjnego.

Sąd Najwyższy wziął pod uwagę, co następuje:

Skarga kasacyjna podlega uwzględnieniu, w pierwszej kolejności z tej

przyczyny, iż Sąd Okręgowy (podobnie, jak wcześniej Sąd Rejonowy) nie wyjaśnił

charakteru prawnego porozumienia zawartego w dniu 11 grudnia 2001 r. pomiędzy

PKP S.A., Oddział Kolejowa Agencja Aktywizacji Zawodowej a PKP Cargo S.A., a

w szczególności uchylił się od przeprowadzenia oceny, dlaczego porozumienie to

wywiera skutki prawne po upływie czasu, na jaki zostało zawarte. Sąd drugiej

instancji w uzasadnieniu stwierdził jedynie, że "powódka nadal (..) posiada

uprawnienie do żądania od pracowników, którzy podjęli ponowne zatrudnienie w

PKP zwrotu jednorazowej odprawy". Argument, że "wydatkowane środki były

przeznaczone na proces restrukturyzacji, pochodziły z funduszy PKP S.A. i każda

ze spółek miała obowiązek dochodzenia ich zwrotu w razie spełnienia przesłanek z

art. 50 ust. 4 ustawy o komercjalizacji PKP a następnie przekazania odzyskanych

środków PKP S.A." nie opiera się na jakiejkolwiek konstrukcji prawnej (przepisach).

W tym zakresie zaskarżony wyrok nie poddaje się kontroli kasacyjnej.

Analiza prawna umowy z dnia 11 grudnia 2001 r. byłaby w ogóle zbędna,

gdyby legitymacja czynna strony powodowej (uprawnienie do żądania od

pozwanego zwrotu odprawy) wynikała z art. 50 ust. 4 ustawy o komercjalizacji PKP.

Tak jednak nie jest. Przepis ten (uchylony przez art. 1 pkt 24 ustawy z dnia 24

9

października 2008 r. z dniem 6 grudnia 2008 r.) stanowił, że pracownik, któremu

wypłacono jednorazową odprawę pieniężną, jest obowiązany do jej zwrotu w razie

ponownego podjęcia zatrudnienia w PKP, PKP SA lub w spółkach, o których mowa

w art. 14, 15 i art. 19. Ani ten, ani żaden inny przepis ustawy nie regulował jednak

trybu dochodzenia zwrotu odprawy. Natomiast jego wykładnia językowa (użycie

słowa "zwrot") oraz logiczna prowadzi do wniosku, że zwrot pobranego świadczenia

powinien nastąpić na rzecz podmiotu, który odprawę wypłacił. Odprawa była

jednoznacznie świadczeniem ze stosunku pracy, a więc była wypłacana przez

pracodawcę zatrudniającego wówczas pracownika. Nie wdając się w szczegółowe

analizy, jaki podmiot w strukturze PKP S.A. był wówczas pracodawcą pozwanego w

rozumieniu art. 3 k.p. (PKP S.A., Zakład Infrastruktury Kolejowej, czy Sekcja

Eksploatacji), należy stwierdzić, że PKP Cargo S.A. (strona powodowa) ani żadna

jej jednostka organizacyjna nie była pracodawcą pozwanego, który wypłacił

odprawę. PKP S.A. oraz PKP Cargo S.A. to odrębne podmioty prawne zarówno w

zakresie szczególnej podmiotowości prawa pracy (art. 3 k.p.), jak i podmiotowości

prawa cywilnego (dwie odrębne spółki prawa handlowego). Legitymacja czynna

powódki do żądania zwrotu odprawy od pozwanego nie wynika więc z art. 50 ust. 4

ustawy o komercjalizacji PKP i powinna zostać wykazana, z powołaniem się na

odpowiedni przepis lub czynność prawną. W świetle tych wywodów, zarzuty skargi

kasacyjnej dotyczące naruszenia art. 50 ust. 4 ustawy o komercjalizacji PKP oraz

(w tym zakresie) art. 328 § 2 w związku z art. 391 § 1 k.p.c., stanowią

usprawiedliwione podstawy skargi.

Nietrafne są natomiast zarzuty skargi dotyczące naruszenia przepisów o

bezpodstawnym wzbogaceniu (art. 409, 410 i 411 k.c.), a także przepisów

procesowych (art. 328 § 2 i art. 378 § 1 k.p.c.) jako niemających w tym zakresie

wpływu na rozstrzygnięcie. Pozwany odwołuje się do orzeczeń Sądu Najwyższego

dotyczących odprawy przewidzianej w § 6 ust. 1 uchwały nr 169 Rady Ministrów z

dnia 17 sierpnia 1981 r. w sprawie dodatkowych świadczeń dla pracowników

uspołecznionych zakładów pracy zmieniających pracę (M.P. Nr 21, poz. 195 ze

zm.). Rzeczywiście w tych orzeczeniach Sąd Najwyższy stosował do zwrotu

wypłaconej pracownikowi odprawy konstrukcję bezpodstawnego wzbogacenia

(uchwały z dnia 30 lipca 1982 r., III PZP 40/82, OSNCP 1983 nr 2-3, poz. 27 oraz z

10

dnia 8 listopada 1983 r., III PZP 45/83, OSNCP 1984 nr 6, poz. 89). Jednak

stosowanie przepisów o bezpodstawnym wzbogaceniu było w tym przypadku

niezbędne, gdyż we wskazanej uchwale nr 169 Rady Ministrów przewidziano

wypłacanie odpraw pracownikom zwalnianym z pracy, nie wprowadzono natomiast

żadnego przepisu ustanawiającego obowiązek ich zwrotu (roszczenia o zwrot

odprawy). Inaczej jest w ustawie o komercjalizacji PKP, która w art. 50 ust. 4 w

sposób wyraźny przewiduje roszczenie (jak wyżej wywiedziono) pracodawcy o

zwrot odprawy i przesłanki tego roszczenia. Wobec tego nie tylko nie ma w tym

przedmiocie potrzeby, ale także wykluczone jest sięganie do przepisów o

bezpodstawnym wzbogaceniu (por. w orzecznictwie uchwałę Sądu Najwyższego z

dnia 27 kwietnia 1995 r., III CZP 46/95, OSNC 1995, nr 7-8, poz. 114 oraz wyroki z

dnia 29 stycznia 1971 r., III CRN 441/70, LEX nr 6865; z dnia 19 sierpnia 1971 r., II

CR 224/71, LEX nr 6981; z dnia 30 sierpnia 1972 r., III CRN 156/72, OSNCP 1971,

nr 4, poz. 71; z dnia 18 lipca 1997 r., II CKN 289/97, LEX nr 50515; z dnia 12 marca

1998 r., I CKN 522/97, OSNC 1998, nr 11, poz. 176; z dnia 24 lutego 1999 r., III

CKN 179/98, LEX nr 521903; z dnia 14 stycznia 2004 r., I CK 42/03, LEX nr

172790; z dnia 21 grudnia 2005 r., IV CK 305/05, LEX nr 394005; z dnia 6 lipca

2006 r., III CSK 66/05, LEX nr 196957; z dnia 30 stycznia 2007 r., IV CSK 221/06,

LEX nr 369185, Monitor Prawniczy 2008 nr 17, s. 942, z glosą P. Drapały oraz z

dnia 7 maja 2009 r., IV CSK 523/08, OSNC-ZD 2010 nr A, poz. 12, Monitor

Prawniczy 2011 nr 22, s. 1231, z glosą K. Topolewskiego, a w piśmiennictwie

prawniczym E. Łętowska: Bezpodstawne wzbogacenie, Warszawa 2000; E.

Łętowska [w:] System Prawa Prywatnego, Tom 1. Prawo cywilne - część ogólna,

Rozdział IX. Zbieg norm prawa cywilnego, pod red. M. Safjana, Warszawa 2007, s.

550).

Jak każde uprawnienie, tak również i prawo pracodawcy do żądania od

pracownika zwrotu wypłaconej odprawy podlega ocenie z punktu widzenia jego

społeczno-gospodarczego przeznaczenia oraz zasad współżycia społecznego (por.

uzasadnienie powołanej uchwały Sądu Najwyższego z dnia 8 listopada 1983 r., III

PZP 45/83). W tym zakresie usprawiedliwioną podstawę skargi kasacyjnej stanowi

zarzut naruszenia art. 8 k.p. przez nieuwględnienie funkcji roszczenia o zwrot

odprawy (jego społeczno-gospodarczego przeznaczenia oraz zasad

11

sprawiedliwości, uczciwości, lojalności) w kontekście całego szeregu

nadzwyczajnych (wyjątkowych) okoliczności, których Sądy nie uwzględniły (lub

uwzględniły bardzo powierzchownie). W szczególności dotyczy to

niepoinformowania pozwanego przez stronę powodową przy zawarciu umowy na

okres próbny o obowiązku zwrotu poprzednio pobranej odprawy. Obowiązki

informacyjne pracodawcy wyprowadzane są z ogólnego obowiązku pracodawcy

dbałości o dobro pracowników (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 16

września 1999 r., I PKN 331/99, OSNAPiUS 2001 nr 9, poz. 314 oraz wyrok z dnia

17 lutego 2004 r., I PK 386/03, OSNP 2005 nr 1, poz. 6; Monitor Prawa Pracy 2005

nr 7, z glosą K. Walczaka; por. też uzasadnienie uchwały składu siedmiu sędziów z

dnia 18 listopada 2009 r., II PZP 4/09, OSNP 2010 nr 13-14, poz. 153; OSP 2010 nr

12, poz. 189, z glosą E. Hofmańskiej a w literaturze H. Szewczyk: Pracodawczy

obowiązek dbałości o dobro pracownika, PiP 2007 nr 11, s. 69). Gdyby uznać za

wątpliwe istnienie w tym konkretnym przypadku prawnego obowiązku

poinformowania pozwanego o skutkach ponownego podjęcia pracy (por.

uzasadnienie wyroku Sądu Najwyższego z dnia 8 grudnia 2005 r., I PK 94/05,

OSNP 2006 nr 21-22, poz. 320; OSP 2007 nr 11, poz. 131, z glosą W.

Jędrychowskiej-Jaros), to wymagały tego zasady uczciwości i lojalności. W

aspekcie sprzeczności roszczenia z zasadami współżycia społecznego (zasadą

sprawiedliwości), pozwany trafnie podnosi także w skardze nieuwzględnienie takich

wyjątkowych okoliczności, jak zażądanie zwrotu odprawy po 8 latach, gdy zużył

odprawę na zaspokojenie podstawowych potrzeb życiowych swojej rodziny w ciągu

2 lat od jej otrzymania oraz że nie podjąłby pracy, gdyby był świadomy obowiązku

zwrotu odprawy, bowiem nie byłby w stanie zgromadzić żądanej kwoty, a nadto była

ona niewspółmiernie wysoka w stosunku do proponowanych zarobków z tytułu

zatrudnienia wynoszącego tylko 3 miesiące.

Konieczna była także ocena zgodności roszczenia z jego społeczno-

gospodarczym przeznaczeniem. Przepis art. 50 ust. 4 ustawy o komercjalizacji PKP

miał restrykcyjny charakter, nie zawierał żadnych wyjątków, czy możliwości

uchylenia jego działania oraz w żaden sposób nie był ograniczony czasowo, czy

skorelowany w tym zakresie z wysokością otrzymanej odprawy (w pierwotnej wersji

projektu ustawy - druk nr 1368 Sejmu RP III kadencji - proponowano obowiązek

12

zwrotu w razie podjęcia zatrudnienia w PKP w ciągu 6 miesięcy od dnia otrzymania

odprawy). Funkcja (ratio legis) art. 50 ust. 4 ustawy o komercjalizacji PKP była dość

oczywista. Chodziło o powstrzymanie zwolnionych z pracy pracowników (a także

pracodawców) przed ponownym podjęciem pracy w jednostkach kolejowych, co

byłoby niezgodne z istotą restrukturyzacji polegającej między innymi na likwidacji

przerostów zatrudnienia. Taka funkcja art. 50 ust. 4 ustawy o komercjalizacji PKP

była spełniana tylko przez pewien czas, czego najlepszym dowodem jest uchylenie

tego przepisu w grudniu 2008 r. Pozwany podjął ponowne zatrudnienie w dniu 12

marca 2007 r., na okres do dnia 31 maja 2007 r. a zwrotu odprawy strona

powodowa zażądała pismem z dnia 4 stycznia 2010 r. Wiele wskazuje, że już w

dacie podjęcia przez pozwanego ponownego zatrudnienia, przepis art. 50 ust. 4

ustawy o komercjalizacji PKP nie realizował swojej funkcji, a w tym kontekście

żądanie zwrotu odprawy po upływie dalszych 3 lat (w tym ponad rok od jego

formalnego uchylenia) może być ocenione jako sprzeczne ze społeczno-

gospodarczym przeznaczeniem prawa.

Wobec tego, Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji, na podstawie art. 39815

§

1 i art. 108 § 2 k.p.c.