II KK 5/12

WYROK Z DNIA 2 LUTEGO 2012 R.

II KK 5/12

Wyjątek określony w art. 443 zd. 1 in fine k.p.k. nie ma zastosowania

w przypadku, gdy sąd odwoławczy ponownie rozpoznaje sprawę, na skutek

uwzględnienia przez Sąd Najwyższy kasacji wniesionej na korzyść

skazanego w warunkach określonych w art. 343 lub art. 387 k.p.k. albo art.

156 k.k.s. i uchylenia wyroku sądu drugiej instancji.

Przewodniczący: sędzia SN E. Strużyna.

Sędziowie SN: J. Szewczyk, W. Wróbel (sprawozdawca).

Sąd Najwyższy po rozpoznaniu w dniu 2 lutego 2012 r., na

posiedzeniu bez udziału stron (art. 535 § 5 k.p.k.) sprawy Kamila K.,

skazanego z art. 197 § 1 k.k., z powodu kasacji wniesionej na korzyść

skazanego przez Prokuratora Okręgowego w P. od prawomocnego wyroku

Sądu Okręgowego w P. z dnia 30 września 2011 r., utrzymującego w części

w mocy wyrok Sądu Rejonowego w M. z dnia 16 marca 2011 r. na

podstawie art. 535 § 5 k.p.k.

u c h y l i ł zaskarżony wyrok Sądu Okręgowego w P. i p r z e k a z a ł

sprawę temu Sądowi do ponownego rozpoznania.

U Z A S A D N I E N I E

Sąd Rejonowy w M., wyrokiem z dnia 16 marca 2011 r., wydanym w

trybie art. 387 § 1 k.p.k., uznał Kamila K. za winnego tego, że w dniu 26

2

grudnia 2010 r. w M. doprowadził przemocą i groźbą bezprawną Ewelinę

W. do obcowania płciowego, tj. przestępstwa określonego w art. 197 § 1

k.k. i za to na podstawie powołanego przepisu wymierzył mu karę 2 lat

pozbawienia wolności. Orzeczenie to zawierało także inne oboczne

rozstrzygnięcia.

Od powyższego wyroku apelację wniósł osobiście skazany,

podnosząc zarzut rażącej niewspółmierności kary.

Po rozpoznaniu środka odwoławczego Sąd Okręgowy w P., wyrokiem

z dnia 20 września 2011 r., zmienił wyrok Sądu Rejonowego w ten sposób,

że podwyższył orzeczoną wobec skazanego karę pozbawienia wolności do

lat 3, w pozostałym zakresie utrzymał zaskarżone orzeczenie w mocy.

Wyrok Sądu Odwoławczego zaskarżył kasacją w całości na korzyść

skazanego oskarżyciel publiczny. Orzeczeniu temu zarzucił rażące

naruszenie prawa procesowego, które miało istotny wpływ na treść

orzeczenia, tj. art. 434 § 3 k.p.k. w zw. z art. 100 § 6 k.p.k. w zw. z art. 16 §

1 k.p.k., polegające na zmianie wyroku Sądu Rejonowego w M., poprzez

podwyższenie oskarżonemu orzeczonej kary z 2 do 3 lat pozbawienia

wolności, mimo zaniechania przez Sąd Rejonowy w M. obowiązku

pouczenia oskarżonego o treści przepisów art. 443 k.p.k. w zw. z art. 434 §

3 k.p.k. To naruszenie miało z kolei doprowadzić do rażącego naruszenia

zasady informacji procesowej, wyrażonej w art. 16 § 1 k.p.k., a w

konsekwencji – do wydania wadliwego wyroku.

Podnosząc powyższy zarzut, oskarżyciel publiczny wniósł o uchylenie

zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy Sądowi Okręgowemu w P. do

ponownego rozpoznania w postępowaniu odwoławczym.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje.

Kasacja Prokuratora Okręgowa w P. okazała się w pełni zasadna. Nie

ulega wątpliwości, że wbrew obowiązkowi wynikającemu z art. 100 § 6

k.p.k., w trakcie postępowania przed Sądem Rejonowym w M. skazany nie

3

został pouczony o treści art. 434 § 3 i art. 443 k.p.k., które to regulacje

ograniczają zakres stosowania zakazu reformationis in peius w wypadku

wniesienia środka odwoławczego jedynie na korzyść oskarżonego w

wypadku skazania z zastosowaniem m.in. art. 387 k.p.k. Jak wynika z

protokołu rozprawy głównej przed Sądem Rejonowym w M., pouczenie

udzielone skazanemu zostało ograniczone wyłącznie do kwestii „sposobu i

trybu odwołania”, co nie obejmuje możliwych, negatywnych konsekwencji

złożenia przez skazanego apelacji od wyroku wydanego w warunkach art.

387 § 1 k.p.k.

Jak trafnie wskazuje Prokurator Okręgowy w P., zaniechanie

pouczenia uczestnika postępowania o ciążących obowiązkach i

przysługujących mu uprawnieniach, stosownie do treści art. 16 § 1 k.p.k.

„nie może wywoływać ujemnych skutków procesowych dla uczestnika

postępowania”. Dotyczy to także możliwości wymierzenia surowszej kary

przez sąd odwoławczy w warunkach przewidzianych w art. 434 § 3 k.p.k.

Sąd Okręgowy w P. dokonał zmiany wyroku Sądu Rejonowego w M.

podwyższając wymiar orzeczonej wobec skazanego kary pozbawienia

wolności z dwóch lat do lat trzech. Rozstrzygnięcie to, podjęte w ramach

określonych w art. 434 § 3 k.p.k., naruszyło jednocześnie w sposób rażący

art. 16 § 1 k.p.k. w związku z art. 100 § 6 k.p.k. Naruszenie to miało przy

tym istotny wpływ na treść orzeczenia Sądu Odwoławczego, bowiem

przestrzeganie tych regulacji wykluczyłoby możliwość zmiany wyroku Sądu

pierwszej instancji i zaostrzenia wymiaru kary pozbawienia wolności.

W tym stanie rzeczy należało uchylić wyrok Sądu Odwoławczego i

sprawę przekazać temu sądowi do ponownego rozpoznania. Ponownie

procedując w tej sprawie, Sąd Okręgowy w P. musi uwzględnić fakt, że

zarówno art. 434 § 3 k.p.k., jak też art. 443 k.p.k. ma charakter zupełnie

wyjątkowy i nie jest dopuszczalna ich rozszerzająca wykładnia (por. wyrok

Sądu Najwyższego z dnia 29 czerwca 2011 r., V KK 238/10, LEX nr

4

897787). W szczególności Sąd Odwoławczy musi zważyć, że przekazanie

sprawy temu sądowi do ponownego rozpoznania przez Sąd Najwyższy nie

jest wynikiem zaskarżenia orzeczenia tegoż Sądu na korzyść oskarżonego

w warunkach określonych w art. 434 § 3 k.p.k., ale efektem rozpoznania

kasacji wniesionej przez Prokuratora Okręgowego w P. na podstawie art.

519 k.p.k. oraz art. 523 § 1 i 2 k.p.k. Artykuł 443 k.p.k. w zw. z art. 434

k.p.k. nie ma więc zastosowania w przypadku, gdy sąd odwoławczy

ponownie rozpoznaje sprawę, na skutek uwzględnienia przez Sąd

Najwyższy kasacji wniesionej na korzyść skazanego w warunkach

określonych w art. 343 lub art. 387 k.p.k. albo art. 156 k.k.s. i uchylenia

wyroku sądu drugiej instancji. Przeciwne stanowisko, zgodnie z którym

także kasacja złożona na korzyść osoby skazanej w warunkach

określonych w art. 343 k.p.k. lub 387 k.p.k. (albo art. 156 k.k.s.), mogłaby

zostać potraktowana jako „zaskarżenie na korzyść oskarżonego w

warunkach określonych w art. 434 § 3 lub 4 k.p.k.” prowadziłoby do

wypaczenia sensu art. 443 k.p.k., zwłaszcza, gdy kasacja składana byłaby

przez prokuratora lub podmiot kwalifikowany, określony w art. 521 k.p.k.

Art. 443 k.p.k. wiąże termin „zaskarżenia na korzyść” bezpośrednio z

treścią art. 434 § 3 lub 4 k.p.k., w którym to przepisie przesłanką

rozstrzygnięcia na niekorzyść oskarżonego przez sąd odwoławczy jest,

m.in., wniesienie na korzyść oskarżonego środka odwoławczego, w którym

„zaskarżono rozstrzygnięcie co do winy lub co do kary lub środka karnego,

objęte uprzednim porozumieniem”. Takim rozstrzygnięciem, którego treść

może być objęta „uprzednim porozumieniem”, jest wyłącznie orzeczenie

sądu pierwszej instancji, bowiem w postępowaniu przed sądem drugiej

instancji art. 343 k.p.k. oraz art. 387 k.p.k. nie mogą już być bezpośrednio

stosowane. Skoro zaskarżenie wyroku sądu odwoławczego na korzyść

oskarżonego nie spełnia przesłanek określonych w art. 434 § 3 k.p.k. to tym

bardziej nie można uznać kasacji wniesionej na korzyść skazanego od

5

wyroku sądu drugiej instancji za zaskarżenie „w warunkach określonych w

art. 434 § 2 k.k.”

Należy także podkreślić, że w pełni aktualny pozostaje pogląd wyrażony

przez Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 12 maja 2011 r. (II KK 97/11,

OSNKW 2011 r., z. 7, poz. 63), zgodnie z którym rozwiązania przyjęte w

art. 434 § 3 i art. 443 k.p.k. funkcjonują jedynie wtedy, gdy to oskarżony lub

jego obrońca w drodze środka zaskarżenia kwestionują winę lub karę

objęte uprzednim porozumieniem, mimo że rozstrzygnięcie w tych

kwestiach nie narusza prawa. W przypadku kwestionowania na korzyść

oskarżonego wyroku sądu wydanego z naruszeniem prawa procesowego

lub materialnego „funkcjonować musi zakaz reformationis in peius, także w

postępowaniu po uchyleniu zaskarżonego wyroku”.