II UK 118/11

Sygn. akt II UK 118/11

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 2 lutego 2012 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Jerzy Kuźniar (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Małgorzata Gersdorf

SSA Maciej Piankowski

w sprawie z wniosku Henryka P.

przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych

o emeryturę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 2 lutego 2012 r.,

skargi kasacyjnej wnioskodawcy od wyroku Sądu Apelacyjnego - Sądu Pracy i

Ubezpieczeń Społecznych

z dnia 3 grudnia 2010 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i sprawę przekazuje Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania i orzeczenia o

kosztach postępowania kasacyjnego.

2

UZASADNIENIE

Wyrokiem z dnia 3 grudnia 2010 r., Sąd Apelacyjny, w sprawie przeciwko

Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych o emeryturę, oddalił apelację wnioskodawcy

Henryka P. od wyroku Sądu Okręgowego - Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych

z dnia 2 marca 2010 r., którym oddalono odwołanie wnioskodawcy od decyzji

organu rentowego z dnia 22 lipca 2009 r. odmawiającej przyznania prawa do

wcześniejszej emerytury z tytułu zatrudnienia w szczególnych warunkach, gdyż

wnioskodawca nie legitymował się 15 letnim okresem pracy w szczególnych

warunkach i w związku z tym nie spełnił przesłanek określonych w art. 32 w

związku z art. 184 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z

Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (jednolity tekst: Dz. U. z 2009 r. Nr 153, poz.

1227 ze zm.).

Wnioskodawca (urodzony 18 lutego 1947 r.), w dniu 1 marca 2007 r. złożył

wniosek o emeryturę, który - decyzją z dnia 20 marca 2007 r. - nie został

uwzględniony przez organ rentowy, który nie uwzględnił do stażu pracy w

szczególnych warunkach okresów pracy wnioskodawcy od dnia 27 listopada

1973 r. – do dnia 31 stycznia 1976 r., od dnia 1 października 1979 r. – do dnia 31

października 1990 r. oraz od dnia 1 stycznia 1996 r. – do dnia 23 marca 1998 r. w

Zakładach Obuwia. W kolejnej decyzji - z dnia 30 maja 2007 r. - organ rentowy

uchylił decyzję z dnia 20 marca 2007 r., podtrzymując jednocześnie swoje

stanowisko, że do okresu pracy w szczególnych warunkach nie można uwzględnić

okresów pracy wnioskodawcy od dnia 27 listopada 1973 r. – do dnia 31 stycznia

1976 r., od dnia 1 października 1979 r. – do dnia 31 października 1990 r. oraz od

dnia 1 stycznia 1996 r. – do dnia 23 marca 1998 r. Także tę decyzję wnioskodawca

zaskarżył odwołaniem. W trakcie trwania postępowania odwoławczego przed

Sądem Okręgowym, organ rentowy wydał trzecią decyzję z dnia 22 lipca 2009 r., w

której ponownie uchylił poprzednią decyzję, podtrzymując stanowisko odmawiające

przyznania wnioskodawcy wcześniejszej emerytury z uwagi na udowodnienie

jedynie 13 lat 3 miesięcy i 4 dni z wymaganych art. 32 ustawy z dnia 17 grudnia

1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych 15 lat pracy

w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze. Organ rentowy zaliczył

3

wnioskodawcy do pracy w szczególnych warunkach - wcześniej sporne - okresy

pracy od dnia 27 listopada 1973 r. – do dnia 31 stycznia 1976 r., oraz od dnia 1

października 1979 r. – do dnia 31 października 1990 r. Tym samym spornym

między stronami (co do charakteru pracy w szczególnych warunkach) pozostał

okres pracy wnioskodawcy od dnia 1 stycznia 1996 r. – do dnia 23 marca 1998 r.

Wyrokiem z dnia 2 marca 2010 r. Sąd Okręgowy umorzył postępowanie w

zakresie odwołań od decyzji ZUS z dnia 20 marca i dnia 30 maja 2007 r. wobec

cofnięcia odwołań w tym zakresie przez wnioskodawcę, oraz oddalił odwołanie

wnioskodawcy od decyzji z dnia 22 lipca 2009 r. W uzasadnieniu wyroku Sąd

Okręgowy wskazał, że wnioskodawca przez 14 lat 1 miesiąc i 21 dni wykonywał

pracę w warunkach szczególnych w okresach: od dnia 27 listopada 1973 r. – do

dnia 31 stycznia 1976 r., od dnia 15 października 1977 r. – do dnia 1 września

1978 r., od dnia 1 października 1979 r. – do dnia 31 października 1990 r. pracując

Zakładach Obuwia. Początkowo świadczył pracę na stanowisku kierownika

wydziału produkcji pomocniczej, w okresie od dnia 1 lutego 1976 r. do dnia 1

września 1978 r. pełnił funkcje: kierownika działu postępu technicznego oraz

sprawował obowiązki kierownika działu produkcji mechanicznej, następnie

ponownie pełnił obowiązki kierownika wydziału produkcji pomocniczej (od dnia 1

września 1978 r.), kierownika wydziału wtrysku bezpośredniego PU i PCV (od dnia

1 stycznia 1982 r.), oraz inspektora ochrony środowiska (od listopada 1990 r. – do

dnia 31 stycznia 1991 r.). Od dnia 26 lutego 1994 r. wnioskodawca został ponownie

zatrudniony Zakładach Przemysłu Skórzanego S.A. na stanowisku członka zarządu

do dnia 15 sierpnia 1998 r., a następnie korzystał z zasiłku chorobowego od dnia

16 sierpnia 1998 r. do dnia 6 lutego 1999 r., po zakończeniu którego pobierał

świadczenie rehabilitacyjne, do dnia 1 lutego 2000 r. W okresie od dnia 2 lutego

2000 r. do dnia 29 lutego 2004 r. prowadził działalność gospodarczą, a następnie

od dnia 16 kwietnia 2004 r. do dnia 9 listopada 2004 r. pobierał zasiłek dla

bezrobotnych. Pracodawca wystawił ubezpieczonemu świadectwa pracy, zgodnie z

którymi świadczył on pracę w szczególnych warunkach w okresach: od dnia 27

listopada 1973 r. – do dnia 31 stycznia 1976r.; od dnia 1 października 1979 r. – 3

do dnia 1 października 1990 r. oraz od dnia 1 stycznia 1996 r. – do dnia 23 marca

1998 r. Sąd Okręgowy uwzględnił opinię biegłego, z której to opinii dopuścił dowód,

4

nie zaliczając do stażu pracy w warunkach szczególnych okresu od dnia 1 lutego

1976 r. do dnia 14 października 1977 r., kiedy to wnioskodawca pełnił funkcję

kierownika działu postępu technicznego i racjonalizacji (jak ocenił biegły, praca ta

miała charakter koncepcyjny i nie nosiła znamion wykonywanej w szczególnych

warunkach) jak i okresów pracy świadczonej przez wnioskodawcę od dnia 1

stycznia 1996 r. do dnia 23 marca 1998 r. wskazanych przez pracodawcę, jako

okresy pracy w szczególnych warunkach. Rozpoznając apelację wnioskodawcy od

powyższego wyroku, Sąd drugiej instancji uzupełnił postępowanie dowodowe

dopuszczając dowód z ustnych wyjaśnień biegłego co do okresów zatrudnienia

wnioskodawcy wskazanych w apelacji jako okresów pracy w warunkach

szczególnych. Biegły podtrzymał swoją wcześniejszą ocenę co do wskazanych

okresów zatrudnienia wnioskodawcy zawartą w pisemnej opinii z dnia 22 listopada

2008 r. W jego ocenie praca wykonywana przez wnioskodawcę w okresie od dnia 1

lutego 1976 r. do dnia 14 października 1977 r. była pracą koncepcyjną a element

nadzoru był jednym ze składników tej pracy, a z kolei praca wnioskodawcy w

okresie od dnia 1 września 1978 r. do dnia 30 marca 1979 r. jako kierownika

wydziału produkcji pomocniczej także nie może być uznana za pracę wykonywaną

w warunkach szczególnych, skoro nie była wykonywana w pełnym wymiarze czasu

pracy. Także co do okresu zatrudnienia od dnia 1 stycznia 1996 r. do dnia 23

marca 1998 r. kiedy wnioskodawca pracował przy obsłudze komputera, biegły

wskazał, iż nie była to praca wykonywana przy monitorze ekranowym przy pracach

kartograficznych a tylko taka, w jego ocenie, mogła być uznana za pracę w

warunkach szczególnych. Sąd drugiej instancji wobec powyższych ustaleń orzekł,

iż wnioskodawca udowodnił wykonywanie pracy w szczególnych warunkach stale i

w pełnym wymiarze czasu pracy jedynie w wymiarze 14 lat 1 miesiąca i 21 dni i

oddalił apelację.

W skardze kasacyjnej od tego wyroku, zaskarżając go w całości,

pełnomocnik wnioskodawcy zarzucił naruszenie przepisów prawa materialnego –

przepisu działu XIV punkt 5 wykazu A, stanowiącego załącznik do rozporządzenia

Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. w sprawie wieku emerytalnego pracowników

zatrudnionych w szczególnych warunkach lub szczególnym charakterze (Dz. U. Nr

8, poz. 43 ze zm.) - przez jego błędną wykładnię polegającą na przyjęciu, że

5

„zgodnie ze wskazanym przepisem praca przy monitorze ekranowym może

stanowić pracę w warunkach szczególnych jedynie gdy jest wykonywana przy

pracach kartograficznych”, oraz naruszenie przepisów postępowania – art. 328 § 2,

w związku z art. 391 § 1 k.p.c., art. 278 §1 w związku z art. 391 § 1 k.p.c. „poprzez

dopuszczenie opinii biegłego na okoliczności zastrzeżone wyłącznie do

kompetencji sądu orzekającego dotyczące interpretacji przepisów prawa oraz

oceny wiarygodności materiału dowodowego”, oraz art. 378 § 1 k.p.c., wniósł o

uchylenie zaskarżonego wyroku i poprzedzającego go wyroku Sądu Okręgowego w

Warszawie, oraz orzeczenie co do istoty sprawy poprzez zmianę zaskarżonej

decyzji organu rentowego i przyznanie wnioskodawcy prawa do emerytury od dnia

1 marca 2007 r., ewentualnie o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie

sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi Apelacyjnemu wraz z orzeczeniem o

kosztach postępowania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje;

Zgodnie z art. 476 § 2 k.p.c., sprawą z zakresu ubezpieczeń społecznych

jest sprawa, w której wniesiono odwołanie od decyzji organu rentowego. Zakres

kognicji sądu i przedmiot rozpoznania sądowego wyznacza zatem treść decyzji

organu rentowego. Decyzja zapada po przeprowadzeniu postępowania

administracyjnego, a w późniejszym postępowaniu, wywołanym odwołaniem do

sądu pracy i ubezpieczeń społecznych, zgodnie z systemem orzekania w sprawach

z tego zakresu, sąd rozstrzyga o prawidłowości zaskarżonej decyzji. W sprawie, w

której wniesiono odwołanie od decyzji organu rentowego, przedmiot sporu nie może

więc wykraczać poza treść tej decyzji (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia

4 grudnia 2009 r., III UK 44/09, postanowienie z dnia 13 października 2009 r., II UK

234/08 niepublikowane).

W rozpoznawanej sprawie przedmiotem oceny organu rentowego było

uprawnienie wnioskodawcy do emerytury w niższym wieku, w szczególności

ustalenie, czy udowodnił on co najmniej piętnastoletni okres pracy w warunkach

szczególnych, wykazywany przedłożonym świadectwem pracy. W toku

postępowania – jak to wyżej wskazano – organ rentowy uchylił dwie swoje decyzje

6

(z dnia 20 marca i 30 maja 2007 r.), co – wobec cofnięcia od nich odwołania przez

wnioskodawcę, doprowadziło do umorzenia postępowania w tej części, ale „nie

przełożyło się” na sposób procedowania Sądu pierwszej instancji, a także Sądu

Apelacyjnego. Ostatecznie zaskarżona została decyzja organu rentowego,

odmawiająca przyznania dochodzonego świadczenia, w związku nie zaliczeniem

do stażu pracy w warunkach szczególnych, okresu zatrudnienia od dnia 1 stycznia

1996 r. do dnia 23 marca 1998 r. kiedy to wnioskodawca miał pracować przy

obsłudze komputera (elektronicznego monitora ekranowego). Tym samym

rozważania Sądu pierwszego, powtórzone przez Sąd Apelacyjny, co do oceny

charakteru pracy wnioskodawcy w innych niż ostatecznie niezaliczony przez organ

rentowy okres, były oczywiście zbędne.

Co do meritum, skarga kasacyjna jest uzasadniona. Uzasadniony jest zarzut

naruszenia art. 278 § 1 k.p.c. w związku z art. 391 § 1 k.p.c., polegający na

dopuszczeniu i przeprowadzeniu dowodu z opinii biegłego, który wydał opinię

dotyczącą nie tylko oceny ustalonego przez Sąd stanu faktycznego sprawy, ale

także okoliczności prawnych i wykładni przepisów. Zadaniem biegłego jest

udzielenie sądowi, na podstawie posiadanych wiadomości fachowych i

doświadczenia zawodowego, informacji i wiadomości niezbędnych do ustalenia i

oceny okoliczności sprawy. Sąd nie jest związany opinią biegłego w zakresie jego

wypowiedzi odnośnie do zastrzeżonych do wyłącznej kompetencji sądu kwestii

ustalenia i oceny faktów oraz sposobu rozstrzygnięcia sprawy. Opinia biegłego ma

na celu ułatwienie sądowi oceny zebranego materiału, gdy potrzebne są do tego

wiadomości specjalne. Opinia biegłego podlega, jak inne dowody, ocenie według

art. 233 § 1 k.p.c., lecz co odróżnia ją pod tym względem, to szczególne dla tego

dowodu kryteria oceny, które stanowią: poziom wiedzy biegłego, podstawy

teoretyczne opinii, sposób motywowania sformułowanego w niej stanowiska oraz

stopień stanowczości wyrażonych w niej ocen, a także zgodność z zasadami logiki i

wiedzy powszechnej. Tym samym powinnością biegłego nie jest rozstrzyganie

zagadnień prawnych, a jedynie naświetlenie wyjaśnianych okoliczności z punktu

widzenia wiadomości specjalnych przy uwzględnieniu zebranego i udostępnionego

mu materiału sprawy. Jeżeli biegły, z przekroczeniem granic swoich kompetencji -

obok wypowiedzi w kwestiach wymagających wiadomości specjalnych - zamieści w

7

opinii także sugestie co do sposobu rozstrzygnięcia kwestii prawnych, sąd powinien

je pominąć (wyrok Sądu Najwyższego z 4 marca 2008 r., I CSK 496/07,

niepublikowany), co jednak nie dyskwalifikuje całości opinii biegłego (wyrok Sądu

Najwyższego z 7 kwietnia 2010 r., II PK 300/09, niepublikowany). W kontekście

tych uwag, trzeba stwierdzić, że przedstawiając podstawy prawne swojej opinii

biegły – nie mając takich uprawnień - dokonał (błędnej zresztą) wykładni przepisów

zawartych w Dziale XIV pkt 5 załącznika A do rozporządzenia Rady Ministrów z

dnia 7 lutego 1983 r. w sprawie wieku emerytalnego pracowników zatrudnionych w

szczególnych warunkach lub szczególnym charakterze, wskazując że „przepis ten

odnosi się wyłącznie do osób wykonujących prace szczególnie obciążające narząd

wzroku i wymagające precyzyjnego widzenia – w kartografii, montażu

mikroelementów wymagających posługiwania się przyrządami optycznymi oraz

przy obsłudze elektronicznych monitorów ekranowych”. Tym samym – jego

zdaniem - okres pracy wnioskodawcy od dnia 1 stycznia 1996 r. do dnia 23 marca

1998 r., wskazany przez pracodawcę jako okres pracy w szczególnych warunkach

„można jednoznacznie zdyskwalifikować i uznać za błędnie rozpoznany i

zakwalifikowany przez pracodawcę”. Sąd Apelacyjny - biorąc za podstawę

ustalenia faktyczne i opinię biegłego (w tym cytowaną w uzasadnieniu wykładnię

przepisów zawartych w Dziale XIV pkt 5 załącznika A do rozporządzenia Rady

Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. w związku z art. 32 ustawy z dnia 17 grudnia

1998 r. o emeryturach i rentach z FUS), orzekł o niezaliczeniu spornego okresu

pracy wnioskodawcy do okresu pracy w warunkach szczególnych. W ocenie Sądu

Najwyższego, wykładnia ta i dokonana w jej następstwie kwalifikacja prawna nie są

prawidłowe. Przepis art. 32 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i

rentach z FUS stanowi, że ubezpieczonym urodzonym przed dniem 1 stycznia

1949 r. zatrudnionym w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze,

przysługuje emerytura w wieku niższym niż określony w art. 27. Dla celów ustalenia

uprawnień, o których mowa w tym przepisie, za pracowników zatrudnionych w

szczególnych warunkach uważa się pracowników zatrudnionych przy pracach o

znacznej szkodliwości dla zdrowia oraz o znacznym stopniu uciążliwości lub

wymagających wysokiej sprawności psychofizycznej ze względu na

bezpieczeństwo własne lub otoczenia w podmiotach, w których obowiązują wykazy

8

stanowisk ustalone na podstawie przepisów rozporządzenia Rady Ministrów z dnia

7 lutego 1983 r. w sprawie wieku emerytalnego pracowników zatrudnionych w

szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze. Okresami pracy

uzasadniającymi prawo do świadczeń na zasadach określonych w rozporządzeniu

są okresy, w których praca w szczególnych warunkach lub w szczególnym

charakterze jest wykonywana stale i w pełnym wymiarze czasu pracy

obowiązującym na danym stanowisku pracy. Wbrew twierdzeniom biegłego,

przyjętym przez Sąd Apelacyjny, przepis zawarty w Dziale XIV pkt 5 załącznika A

do rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r., określa jako prace w

warunkach szczególnych „prace szczególnie obciążające narząd wzroku i

wymagające precyzyjnego widzenia - w kartografii, montażu mikroelementów

wymagającego posługiwania się przyrządami optycznymi oraz przy obsłudze

elektronicznych monitorów ekranowych”. Tym samym, wbrew ocenie Sądu drugiej

instancji, nie tylko praca wykonywana przy monitorze ekranowym przy pracach

kartograficznych może być uznana za pracę w warunkach szczególnych. Wobec

tego trafnie w skardze kasacyjnej zarzucono naruszenie punktu 5 Działu XIV wykazu A

rozporządzenia z 7 lutego 1983 r., który uznaje za takie zatrudnienie prace

szczególnie obciążające wzrok i wymagające precyzyjnego widzenia - przy

obsłudze elektronicznych monitorów ekranowych. Okoliczności pracy

wnioskodawcy w tym okresie, nie zostały ustalone, w szczególności nie zbadano

jakie konkretnie czynności przy obsłudze elektronicznych monitorów ekranowych,

faktycznie wykonywał. Czyniąc takie ustalenia trzeba zwłaszcza zważyć, że w

okresie zatrudnienia wnioskodawcy od dnia 1 stycznia 1996 r. do dnia 23 marca

1998 r. wykonywał on pracę na stanowisku członka zarządu, a zatem już

nomenklaturowo zajmował odmienne stanowiska pracy od tych, które związane są

zawodowo ze szkodliwą lub uciążliwą obsługą elektronicznych monitorów

ekranowych. To, że korzystał z komputera osobistego przy wykonywaniu pracy na

zajmowanym stanowisku nie jest zdarzeniem szczególnym lub nadzwyczajnym,

zwłaszcza w dobie niemal powszechnej komputeryzacji rozmaitych stanowisk

pracy. Praca z użyciem komputera nie może być w związku z tym niejako a priori

uznawana jako wykonywana w szczególnych warunkach, gdyż mogłoby to

prowadzić do nieuprawnionego twierdzenia, że każdy pracownik korzystający w

9

pracy z komputera jest zatrudniony w szczególnych warunkach dla celów

emerytalnych. Tymczasem podstawowym ustawowym założeniem i zarazem

zasadniczym kryterium ustalania uprawnień z tytułu zatrudnienia w szczególnych

warunkach pracy mogą być tylko okresy zatrudnienia przy pracach o znacznej

szkodliwości dla zdrowia lub znacznym stopniu uciążliwości lub wymagających

wysokiej sprawności psychofizycznej ze względu na bezpieczeństwo własne lub

otoczenia, a ponadto zatrudnienie takie powinno być wykonywane wyłącznie w

podmiotach, w których obowiązują wykazy stanowisk pracy ustalone na podstawie

dotychczasowych przepisów. We wcześniej ustalonych i dalej obowiązujących

wykazach nie ma pozycji, która kwalifikowałaby pracę z użyciem komputera na

stanowisku członka zarządu jako zatrudnienie w szczególnych warunkach, ponieważ

takiej kwalifikacji podlega wyłącznie szkodliwa praca przy obsłudze elektronicznych

monitorów ekranowych, która jako szczególnie obciążająca wzrok pracownika została

wymieniona w wykazie tego rodzaju prac. W stanie faktycznym rozpoznawanej sprawy

zabrakło ustaleń co do charakteru i zakresu pracy wnioskodawcy na stanowisku

członka zarządu, w tym zwłaszcza ustalenia w przypadku gdyby sama praca przy

obsłudze monitorów elektronicznych została wykazana (przy uwzględnieniu uwag

dotyczących obsługi komputerów osobistych), co do stałości wykonywania takich

prac, oraz ich dobowego wymiaru, mając na względzie, że krótsze dobowo (nie w

pełnym wymiarze obowiązującego czasu pracy na danym stanowisku) lub

periodyczne, a nie stałe świadczenie pracy, wyklucza zaliczenie ich do okresów

pracy w szczególnych warunkach (por. wywody uzasadnienia wyroku Sądu

Najwyższego z dnia 19 września 2007 r., III UK 38/07, OSNP 2008 r. nr 21-22, poz.

329).

Mając na uwadze powyższe Sąd Najwyższy na mocy art. 39815

k.p.c. orzekł

jak w sentencji wyroku.