II UK 126/11

Wyrok z dnia 3 lutego 2012 r.

II UK 126/11

Pracy w charakterze Instruktora praktycznej nauki zawodu nie można

zaliczyć do okresu wymaganego do nabycia nauczycielskiego świadczenia

kompensacyjnego, jeżeli nie wykonywał jej jako nauczyciel w jednostkach, o

których mowa w art. 2 pkt 1 tej ustawy z dnia 22 maja 2009 r. o nauczycielskich

świadczeniach kompensacyjnych (Dz.U. Nr 97, poz. 800 ze zm.).

Przewodniczący SSN Beata Gudowska, Sędziowie SN: Zbigniew

Korzeniowski (sprawozdawca), Romualda Spyt.

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 3 lutego

2012 r. sprawy z wniosku Tadeusza Ż. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecz-

nych-Oddziałowi w B. o nauczycielskie świadczenie kompensacyjne, na skutek

skargi kasacyjnej wnioskodawcy od wyroku Sądu Apelacyjnego w Gdańsku z dnia 22

grudnia 2010 r. […]

o d d a l i ł skargę kasacyjną.

U z a s a d n i e n i e

Sąd Apelacyjny w Gdańsku wyrokiem z 22 grudnia 2010 r. oddalił apelację

skarżącego Tadeusza Ż. od wyroku oddalającego jego odwołanie od decyzji pozwa-

nego z 18 listopada 2009 r., odmawiającej mu prawa do nauczycielskiego świadcze-

nia kompensacyjnego, wobec braku 20 lat wykonywania pracy w jednostkach, o któ-

rych mowa w art. 2 pkt 1 ustawy z 22 maja 2009 r. o nauczycielskich świadczeniach

kompensacyjnych (Dz.U. Nr 97, poz. 800 ze zm.; dalej także jako „ustawa z 2009 r.”).

Skarżący (urodzony w 1953 r.) od 6 lutego 1989 r. do 23 września 1995 r. był zatrud-

niony jako instruktor praktycznej nauki zawodu w K. Zakładach Mechanizacji Budow-

nictwa Z. Po upadłości tego pracodawcy, skarżący we wrześniu 1995 r. został za-

trudniony przez Zespół Szkół Zawodowych w S.K. na stanowisku nauczyciela prak-

tycznej nauki zawodu. Sąd wskazał na przepisy art. 4 ust. 1 pkt 2 oraz art. 2 pkt 1

2

ustawy z 2009 r. i stwierdził, że okres pracy instruktora praktycznej nauki zawodu od

6 lutego 1989 r. do 23 września 1995 r. nie może być zaliczony do szczególnego

stażu wymaganego do nauczycielskiego świadczenia kompensacyjnego, gdyż skar-

żący był zatrudniany przez przedsiębiorstwo a nie przez szkołę lub inną placówkę

wymienioną w art. 2 pkt 1 tej ustawy.

W skardze kasacyjnej zarzucono naruszenie: 1) art. 32 Konstytucji, przez jego

niezastosowanie, mimo iż na mocy art. 8 Konstytucji przepis ten stosuje się bezpo-

średnio; 2) art. 4 ust. 1 pkt 2 w związku z art. 2 pkt 1 ustawy z 2009 r., przez błędną

wykładnię, polegającą na uznaniu, że przepisy te są zgodne z art. 32 Konstytucji, w

zakresie w jakim różnicują uprawnienia nauczycieli praktycznej nauki zawodu do

uzyskania świadczenia kompensacyjnego, poprzez nieuwzględnienie tym nauczy-

cielom do wymaganego stażu 20 lat okresów wykonywania pracy instruktora prak-

tycznej nauki zawodu; 3) art. 4 ust. 1 pkt 2 w związku z art. 2 pkt 1 ustawy z 2009 r.,

przez błędną wykładnię, polegającą na uznaniu, że nauczycielowi praktycznej nauki

zawodu nie można uwzględnić do wymaganego stażu 20 lat okresów pracy jako in-

struktora praktycznej nauki zawodu.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zarzuty skargi kasacyjnej nie są zasadne i dlatego została ona oddalona.

Pierwszy z nich jest nietrafny, gdyż prawo do nauczycielskiego świadczenia kompen-

sacyjnego nie zostało określone w Konstytucji i jej przepis art. 32 nie stanowi pod-

stawy prawnej do jego przyznania. Zgodnie z jej art. 67 ust. 1 „Obywatel ma prawo

do zabezpieczenia społecznego w razie niezdolności do pracy ze względu na choro-

bę lub inwalidztwo oraz po osiągnięciu wieku emerytalnego. Zakres i formy zabez-

pieczenia społecznego określa ustawa". Na gruncie więc samej Konstytucji nie

można pominąć, iż przepis art. 67 ust. 1 jest przepisem szczególny w stosunku do

art. 32. Relacja ta była już rozważana przez Trybunał Konstytucyjny, który stwierdzał,

że ustawodawca jest uprawniony do zmiany prawa emerytalnego, a nawet do ograni-

czania uprawnień uprzednio przyznanych, zwłaszcza w warunkach zmian społecz-

nych i gospodarczych, w tym wprowadzania kompleksowych reform systemu eme-

rytalno-rentowego (zob. wyroki Trybunału z 20 grudnia 1999 r., K 4/99 i z 11 lutego

1992 r., K 14/91). Do istoty ubezpieczenia społecznego należy finansowanie świad-

czeń ze środków uzyskanych w wyniku opłacania składek. Granice usprawiedliwio-

3

nych oczekiwań jednostek wyznacza założenie równowagi finansowej całego sys-

temu ubezpieczeń społecznych. Zakres i wysokość świadczeń z ubezpieczeń spo-

łecznych uzależnione są od zakresu dostępnych środków finansowych. Państwo ma

obowiązek podjąć wszelkie działania w celu zapewnienia środków finansowych nie-

zbędnych dla realizacji praw konstytucyjnych. Ubezpieczony musi jednak liczyć się z

tym, że pozyskiwanie tych środków ma swoje granice ekonomiczne, a w konsekwen-

cji państwo może być zmuszone do zmiany obowiązujących regulacji prawnych na

niekorzyść, żeby dostosować zakres realizacji praw socjalnych do zakresu dostęp-

nych środków finansowych w określonych warunkach ekonomicznych (por. wyrok

Trybunału z 22 czerwca 1999 r., K 5/99). Poza zakresem kontroli Trybunału Konsty-

tucyjnego jest też sfera określonej swobody ustawodawcy w tej materii, jako że do

niego należy wybór rozwiązań, które uważa za optymalne z punktu widzenia potrzeb

obywateli i wymogów rozwoju gospodarczego kraju. Do uprawnień ustawodawcy

należy stanowienie prawa odpowiadającego założonym celom politycznym i gospo-

darczym oraz przyjmowanie takich rozwiązań prawnych, które jego zdaniem będą

najlepiej służyły realizacji tych celów. Zadaniem Trybunału Konstytucyjnego nie jest

zatem orzekanie o merytorycznej trafności rozwiązań przyjmowanych przez ustawo-

dawcę (por. orzeczenie z 24 lutego 1997 r., K 19/96) oraz ocena czy ustawodawca

znalazł najbardziej słuszne i celowe rozstrzygnięcie normowanej kwestii (wskazany

wyrok Trybunału z 20 grudnia 1999 r., K 4/99).

W zakresie istotnym dla rozważanej sprawy za niezasadną należy uznać argu-

mentację skargi, iż celem ustawy z 2009 r. była kontynuacja zasad przechodzenia

przez nauczycieli na emeryturę obowiązujących do końca 2009 r., gdyż nauczyciele

generalnie nie uzyskali prawa do emerytury pomostowej (za wyjątkiem nauczycieli,

wychowawców i innych pracowników pedagogicznych zatrudnionych w młodzieżo-

wych ośrodkach wychowawczych, młodzieżowych ośrodkach socjoterapii, ośrodkach

szkolno-wychowawczych, schroniskach dla nieletnich oraz zakładach poprawczych,

zgodnie z przepisami ustawy z dnia 26 października 1982 r. o postępowaniu w spra-

wach nieletnich - poz. 21 załącznika nr 2 do ustawy z 19 grudnia 2008 r. o emerytu-

rach pomostowych, Dz.U. Nr 237, poz. 1656 ze zm.). Trybunał Konstytucyjny rozwa-

żał w tym zakresie nawet aspekt faktyczny i potwierdził oceny, że obciążenie wyni-

kające z tej pracy nie uzasadnia prawa do emerytury pomostowej dla nauczycieli. Z

przeprowadzonych badań wynika, że brak jest merytorycznych podstaw do general-

nego kwalifikowania zawodu nauczyciela jako uprawniającego do wcześniejszej

4

emerytury. Zauważono nawet, że nauczyciele, którzy nie mogą wykonywać tego za-

wodu, powinni podejmować inne zatrudnienie (wyroki Trybunału z 16 marca 2010 r.,

K 17/09 i z 25 listopada 2010 r., K 27/09). Wobec takiej oceny tym bardziej za od-

rębną od emerytur należy uznać regulację ustawy z 2009 r. (o nauczycielskich

świadczeniach kompensacyjnych), zwłaszcza że nie są to świadczenia wypłacane ze

składek ubezpieczeniowych, lecz z budżetu państwa (art. 6 ustawy z 2009 r.).

Drugi z zarzutów jest niezasadny, gdyż podmiotowe zróżnicowanie uprawnio-

nych do nauczycielskiego świadczenia kompensacyjnego, wynikające z warunku

wykonywania pracy (przez co najmniej 20 lat) w jednostkach wymienionych w art. 2

pkt 1 ustawy z 2009 r. (a więc w przedszkolach, szkołach, placówkach kształcenia

ustawicznego i placówkach, o których mowa w art. 2 pkt 5 i 7 ustawy z 7 września

1991 r. o systemie oświaty), nie oznacza naruszenia art. 32 Konstytucji, przez od-

mowę uznania za taką pracę okresu wykonywania pracy instruktora praktycznej nau-

ki zawodu, który nie był zatrudniony w tych jednostkach. Rzecz w tym, że przepisy

art. 4 ust. 1 pkt 2 i art. 2 pkt 1 ustawy z 2009 r. nie zróżnicowały sytuacji skarżącego

jako nauczyciela w zakresie prawa do emerytury nauczycielskiej, o którą wystąpił w

odrębnej sprawie. W sprawie o emeryturę nauczycielską skarżący mógł zasadnie

odwoływać się do wyroku Sądu Najwyższego z 10 stycznia 2006 r., I UK 129/05

(OSNP 2006 nr 23-24, poz. 365), zgodnie z którym okres zatrudnienia w charakterze

instruktora praktycznej nauki zawodu pod określonymi warunkami uznawany był za

okres pracy nauczycielskiej w zakresie uprawień emerytalnych (art. 88 Karty Nau-

czyciela). Jednak w tej sprawie uprawnienie to nie przenosi się na nauczycielskie

świadczenie kompensacyjne, jako że reguluje je odrębna i szczególna ustawa. Jeżeli

chodzi o kontrolę zgodności przyjętego w niej rozwiązania z art. 32 Konstytucji, to

równość wobec prawa oznacza, iż wszystkie podmioty prawa (adresaci norm praw-

nych), charakteryzujące się daną cechą istotną (relewantną) w równym stopniu, mają

być traktowane równo (zob. orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego z 3 września

1996 r., K 10/96 i wyrok z 21 września 1999 r., K 6/98). Ocena każdej regulacji praw-

nej z punktu widzenia zasady równości musi być zatem poprzedzona dokładnym

zbadaniem sytuacji prawnej podmiotów i przeprowadzeniem analizy, jeśli chodzi o

ich cechy wspólne i cechy różniące (wyrok Trybunału z 28 maja 2002 r., P 10/01).

W sprawie objętej skargą nie występuje problem zawężenia w ustawie z 2009

r. kręgu uprawnionych do nauczycielskiego świadczenia kompensacyjnego w odnie-

sieniu do szerszej grupy nauczycieli, którzy podlegali ustawie z 26 stycznia 1982 r.

5

Karta Nauczyciela (art. 1), lecz tylko kwestia, czy stanowisko instruktora praktycznej

nauki zawodu zatrudnianego przez przedsiębiorstwo i nauczyciela praktycznej nauki

zawodu zatrudnianego przez szkołę nie mogą być różnicowane w ustawie z 2009 r.

(art. 4 ust. 1 pkt 2 w związku z art. 2 pkt 1). Otóż już na gruncie ustawy Karta Nau-

czyciela status instruktorów praktycznej nauki zawodu zatrudnianych przez praco-

dawców innych niż wymienieni w tej ustawie (art. 1 ust. 1 oraz ust. 2 pkt 1-3) nie był

tożsamy ze statusem nauczyciela podlegających tej Karcie. Wystarczy wskazać na

przepis art. 1 ust. 2 pkt 4 tej ustawy, z którego jednoznacznie wynika, że instruktorzy

ci (przy spełnieniu dalszych warunków) podlegali Karcie Nauczyciela, tylko w zakre-

sie w niej określonym. Szerzej (również historycznie) przedstawiono to w wyroku

Sądu Najwyższego z 10 stycznia 2006, I UK 129/05. Okres pracy w charakterze

instruktora praktycznej nauki zawodu może być uznany za okres pracy w szczegól-

nym charakterze w rozumieniu art. 88 ustawy Karta Nauczyciela dopiero od dnia 1

września 1988 r., to jest od wejścia w życie rozporządzenia Ministra Edukacji Naro-

dowej z dnia 10 sierpnia 1988 r. w sprawie rozciągnięcia niektórych przepisów Karty

Nauczyciela na instruktorów praktycznej nauki zawodu oraz na niektórych innych

pracowników uspołecznionych zakładów pracy, prowadzących prace pedagogiczne i

wychowawcze (Dz.U. Nr 34, poz. 261 ze zm.). Jednak nawet to, że Karta Nauczy-

ciela w 2000 r. (art. 1 ust. 2 pkt 4) już bezpośrednio objęła instruktorów praktycznej

nauki zawodu, nie oznacza, iż uzyskali oni w pełni status taki jak nauczyciele, wy-

chowawcy i inni pracownicy pedagogiczni zatrudnieni w szkołach i innych placów-

kach, gdyż Karcie Nauczyciela podlegają tylko w zakresie w niej określonym oraz

pod warunkiem posiadania kwalifikacji określonych dla nauczycieli praktycznej nauki

zawodu oraz wykonywania pracy dydaktycznej i wychowawczej w wymiarze przewi-

dzianym dla tych nauczycieli (art. 1 ust. 2 pkt 4 Karty Nauczyciela). W sprawie istotne

jest więc wskazanie, że już wcześniej byli instruktorzy praktycznej nauki zawodu,

którzy nie byli zatrudniani w szkołach lub innych placówkach w systemie oświaty.

Rozwiązanie przyjęte w ustawie z 2009 r. nie wprowadza więc nowej regulacji w tym

zakresie, gdyż nie wyłącza tych instruktorów z kręgu nauczycieli praktycznej nauki

zawodu zatrudnionych w szkołach lub innych placówkach sytemu oświaty, lecz

uwzględnia inny status instruktorów praktycznej nauki zawodu zatrudnionych w

przedsiębiorstwach. Innymi słowy, ich status nie był tożsamy (równy w rozumieniu

art. 32 Konstytucji) z nauczycielami praktycznej nauki zawodu zatrudnionymi w

szkołach lub innych placówkach sytemu oświaty, gdyż aby uzyskać niektóre (nie

6

wszystkie) uprawnienia służące nauczycielom, to konieczna była określona (szcze-

gólna) regulacja prawna i przy tym instruktorzy praktycznej nauki zawodu musieli

spełniać dalsze warunki (wskazane w rozporządzeniu z 10 sierpnia 1988 r. i w art. 1

ust 2 pkt 4 Karty Nauczyciela). Różnice prawne i faktyczne w zatrudnieniu nauczy-

cieli i instruktorów praktycznej nauki zawodu wynikały już z samej ustawy z 15 lipca

1961 r. o systemie oświaty (Dz.U. Nr 32, poz. 160), jako że szkoły zawodowe, także

jako szkoły przyzakładowe, kierowały uczniów do przedsiębiorstw na praktyki.

Uczniami zajmowali się wówczas instruktorzy praktycznej nauki zawodu, jednak byli

oni pracownikami przedsiębiorstwa, w którym uczniowie uczyli się zawodu, a nie pra-

cownikami szkoły. Praktyczna nauka zawodu stanowiła część procesu kształcenia w

zasadniczych szkołach zawodowych i odbywała się między innymi w uspołecznio-

nych i nieuspołecznionych zakładach pracy (art. 11 ust. 3 pkt 1 ustawy o systemie

oświaty). Przedsiębiorstwa państwowe i inne uspołecznione zakłady pracy prowa-

dziły praktyczną naukę zawodu dla uczniów szkół zawodowych (art. 11 ust. 3a pkt 1

tej ustawy). Zasadnicze szkoły zawodowe mogły działać również jako szkoły przyza-

kładowe (art. 12 ust. 1). Wówczas były utrzymywane i prowadzone przez zakłady

pracy. Instruktor praktycznej nauki zawodu był pracownikiem tego zakładu (art. 12

ust. 2). Potwierdza to sposób finansowania takiej nauki określony w uchwale nr 394

Rady Ministrów z 13 grudnia 1962 r. w sprawie zasad finansowania szkół zawodo-

wych przyzakładowych (M.P. Nr 88, poz. 412). Wydatki osobowe na opłacanie pra-

cowników pedagogicznych zasadniczych szkół zawodowych przyzakładowych po-

krywane były z budżetów rad narodowych, zaś wydatki osobowe na opłacanie pra-

cowników prowadzących praktyczną naukę zawodu pokrywały zakłady, przy których

szkoły te zostały zorganizowane. Rozwiązanie to zasadniczo (w rozważanym zakre-

sie) nie uległo zmianie na gruncie ustawy z 7 września 1991 r. o systemie oświaty -

praktyczna nauka zawodu może odbywać się w szkole (warsztatach szkolnych, pra-

cowniach), ale także u pracodawców, na podstawie umowy zawartej pomiędzy

szkołą i tym podmiotem (art. 70, art. 70a). Instruktor praktycznej nauki zawodu jest

pracownikiem tego pracodawcy, choć nie jest też wykluczone, że szkoła wyznaczy

do prowadzenia praktycznej nauki zawodu zatrudnianych nauczycieli praktycznej

nauki zawodu. Instruktorzy praktycznej nauki zawodu również obecnie mogą prowa-

dzić u pracodawców zajęcia praktyczne z uczniami, jako pracownicy tych pracodaw-

ców, a nie jako nauczyciele szkół (§ 10 rozporządzenia MEN z 15 grudnia 2010 r. w

sprawie praktycznej nauki zawodu, Dz.U. Nr 244, poz. 1626).

7

Nieuprawniona jest więc argumentacja skargi, iż instruktorzy praktycznej nauki

zawodu stanowią podgrupę nauczycieli praktycznej nauki zawodu. Dla skarżącego w

aspekcie warunków wymaganych do nauczycielskiego świadczenia kompensacyj-

nego znaczenie ma zatem okres, w którym został zatrudniony przez szkołę jako nau-

czyciel praktycznej nauki zawodu, a nie okres gdy był zatrudniany przez przedsię-

biorstwo jako instruktor praktycznej nauki zawodu. Nie wystarczy więc, że jako in-

struktor praktycznej nauki zawodu świadczył pracę na rzecz szkoły, skoro - jak podał

w apelacji - szkoła zawierała umowę z zakładem pracy w zakresie praktycznej nauki

zawodu, refundowała wynagrodzenie tych instruktorów i sprawowała nadzór pedago-

giczny nad nimi.

Z tych motywów nie jest też zasadny trzeci zarzut skargi, gdyż prawidłowa

była wykładnia art. 4 ust. 1 pkt 2 w związku z art. 2 pkt 1 ustawy z 2009 r., stwier-

dzająca, że instruktor praktycznej nauki zawodu nie może zaliczyć tej pracy do

okresu pracy wymaganego do nauczycielskiego świadczenia kompensacyjnego, je-

żeli nie wykonywał jej jako nauczyciel w jednostkach, o których mowa w art. 2 pkt 1

tej ustawy. Nie jest więc trafna argumentacja skargi, iż znaczenie ma tylko rodzaj

pracy, a więc praca skarżącego jak nauczyciela praktycznej nauki zawodu, a nie sta-

tus pracodawcy. Otóż gdyby tę argumentację uznać za uprawnioną, to wpierw nale-

żałoby zakwestionować zawężenie podmiotowe kręgu nauczycieli, a także szkół i

placówek w ustawie z 2009 r., w relacji do szerszej grupy nauczycieli, a także szkół i

placówek, podlegających Karcie Nauczyciela i ustawie o systemie oświaty. Instruktor

praktycznej nauki zawodu nie był nauczycielem praktycznej nauki zawodu, nie tylko

ze względu na status pracodawcy. Nawet bowiem rozporządzenie z 10 sierpnia 1988

r. w sprawie rozciągnięcia niektórych przepisów Karty Nauczyciela na instruktorów

praktycznej nauki zawodu oraz na niektórych innych pracowników uspołecznionych

zakładów pracy, prowadzących prace pedagogiczne, zrównywało ich tylko z nauczy-

cielami w określonym zakresie, jednak nie zmieniało sytuacji istotnej w tej sprawie, a

więc warunku wynikającego z pracy w jednostkach określonych w art. 2 pkt 1 ustawy

z 2009 r. Skarżący nie może zatem zasadnie odwoływać się do argumentacji przyję-

tej w wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 8 września 2005 r., P 17/04, gdyż Trybu-

nał stwierdził w nim niezgodność wyłączenia stosowania art. 88 Karty Nauczyciela

(prawa do emerytury) do nauczyciela zatrudnionego w placówce niepublicznej. Zróż-

nicowanie statusu prawnego nauczycieli związane było ze statusem prawnym pla-

cówki, w której byli zatrudnieni. Jednak chodziło o nauczycieli zatrudnionych w pla-

8

cówkach oświatowych w rozumieniu ustawy o systemie oświaty. Natomiast skarżący

nie był zatrudniony jako nauczyciel. Jego sytuacja była inna, nie tylko dlatego, że nie

był zatrudniony jako nauczyciel, lecz był zatrudniony jako instruktor praktycznej nauki

zawodu u pracodawcy innego niż wymienieni w art. 1 ust. 1 oraz ust. 2 pkt 1 - 3 Karty

Nauczyciela (w związku z art. 1 ust. 2 pkt 4 Karty Nauczyciela). Oceny tej nie zmienia

odwołanie się także przez skarżącego do wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 14

czerwca 2004 r., P 17/03, gdyż czym innym jest prawo do wcześniejszej emerytury

za pracę w szczególnych warunkach bez różnicowania ze względu na status praco-

dawcy („uspołeczniony” lub „prywatny”), u którego praca była wykonywana i regulacja

nowej ustawy z 2009 r. Zauważyć bowiem należy, iż w spornym okresie skarżący był

instruktorem praktycznej nauki zawodu, do którego mogły być stosowane - przy speł-

nieniu kryteriów co do kwalifikacji i pracy dydaktycznej - określone przepisy Karty

Nauczyciela, jednak nie był nauczycielem w rozumieniu tej ustawy. Istotniejsze jest

jednak to, że dla uzyskania nauczycielskiego świadczenia kompensacyjnego nie wy-

starcza praca nauczycielska, gdyż zawężenie podmiotowe w tym zakresie dotyczy

wykonywania pracy tylko w określonych podmiotach (art. 2 pkt 1 w związku z art. 4

ust. 1 pkt 2 ustawy z 2009 r.). Zauważono już wyżej, że praca nauczycielska (gene-

ralnie) nie została uznana za pracę uprawniającą do emerytury pomostowej, stąd

ściśle należy również wykładać przepisy ustawy o nauczycielskich świadczeniach

kompensacyjnych, zwłaszcza, że nie są to świadczenia finansowane z ubezpieczenia

społecznego, lecz z budżetu państwa. Nie trzeba też szerzej uzasadniać, że nauczy-

cielskie świadczenia kompensacyjne nie objęły wszystkich szkół i placówek podle-

gających ustawie z 7 września 1991 r. o systemie oświaty (art. 2 ustawy z 2009 r.).

Z tych motywów orzeczono jak w sentencji (art. 39814

k.p.c.).

========================================