I UK 227/11

Sygn. akt I UK 227/11

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 7 lutego 2012 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Bogusław Cudowski (przewodniczący)

SSN Zbigniew Myszka

SSN Jolanta Strusińska-Żukowska (sprawozdawca)

w sprawie z odwołania A. W.

przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych

o emeryturę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 7 lutego 2012 r.,

skargi kasacyjnej ubezpieczonego od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 23 marca 2011 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi

Apelacyjnemu - Sądowi Pracy i Ubezpieczeń Społecznych do

ponownego rozpoznania i orzeczenia o kosztach postępowania

kasacyjnego.

2

UZASADNIENIE

Sąd Apelacyjny – Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych wyrokiem z dnia 23

marca 2011 r. oddalił apelację wnioskodawcy od wyroku Sądu Okręgowego – Sądu

Pracy i Ubezpieczeń Społecznych z dnia 15 grudnia 2010 r., którym oddalono

odwołanie A. W. od decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 27 września

2010 r. odmawiającej ubezpieczonemu prawa do emerytury z tytułu pracy w

warunkach szczególnych.

Sąd odwoławczy wskazał, że bezsporne w sprawie było, iż wnioskodawca,

urodzony 21 lipca 1950 r., na dzień 2 stycznia 1999 r. legitymował się okresem

składkowym i nieskładkowym w łącznym rozmiarze 29 lat i 18 dni. Ze świadectwa

wykonywania prac w szczególnych warunkach z dnia 1 stycznia 2004 r. wynikało,

że w okresie od 1 lutego 1983 r. do 31 grudnia 1998 r. ubezpieczony był

zatrudniony w Bazie Paliw Płynnych i wykonywał stale i w pełnym wymiarze prace

na stanowisku kierownika sekcji magazynowania paliw i zastępcy kierownika ds.

eksploatacji, sprawując kontrolę jakości produkcji i usług oraz dozór techniczny na

oddziałach, w których jako podstawowe wykonywane były prace wymienione pod

poz. 19 działu IV wykazu A, stanowiącego załącznik do rozporządzenia Rady

Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. w sprawie wieku emerytalnego pracowników

zatrudnionych w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze (Dz. U.

Nr 8, poz. 43 ze zm.; dalej jako: rozporządzenie), tj. przetwórstwo, magazynowanie,

przepompowywanie, przeładunek, transport oraz dystrybucja ropy naftowej i jej

produktów. Z materiału dowodowego wynika jednak, że niezależnie od prac

nadzorczych wnioskodawca pełnił także obowiązki magazyniera, wykonując

czynności związane z przyjmowaniem, magazynowaniem i wydawaniem produktów

naftowych. Praca ubezpieczonego przy magazynowaniu produktów naftowych była

przy tym jedynie dominująca, a zatem pozbawiona cech stałości, których wymaga §

2 rozporządzenia. Wnioskodawca wykonywał bowiem także czynności kierownicze,

które związane były nie tylko z nadzorowaniem podległych mu pracowników, ale też

z wykonywaniem obowiązków czysto administracyjnych polegających na

wypełnianiu dokumentów, decydowaniu o udzieleniu podległym pracownikom dnia

wolnego, opiniowaniu osób odchodzących z pracy, wnioskowaniu o przyznanie

3

premii, co zajmowało mu ok. 10% ogólnego czasu pracy. Według Sądu

Apelacyjnego, w tych okolicznościach należało stwierdzić, że ubezpieczony nie

wykonywał przez wymagany okres pracy w warunkach szczególnych stale i w

pełnym wymiarze, bo praca na stanowisku magazyniera stanowiła jedynie część

jego zadań, a praca związana z nadzorem podległych mu osób również nie miała

charakteru stałego, na co wskazują liczne obowiązki administracyjne niezwiązane

bezpośrednio z tym nadzorem. Tym samym, jak prawidłowo przyjął Sąd Okręgowy,

wnioskodawca nie posiada wymaganego przez § 4 ust. 1 pkt 3 rozporządzenia 15 –

letniego okresu pracy w warunkach szczególnych, co uniemożliwia nabycie prawa

do emerytury w obniżonym wieku.

Ubezpieczony wywiódł skargę kasacyjną od wyroku Sądu Apelacyjnego,

zarzucając naruszenie:

1. § 2 ust. 1 rozporządzenia przez błędną wykładnię w zakresie pojęcia pracy

wykonywanej stale i w pełnym wymiarze czasu pracy, co polegało na

uznaniu, że marginalne wykonywanie pewnych czynności w warunkach

nienarażających pracownika bezpośrednio na szkodliwe dla zdrowia czynniki

wyłącza kwalifikację wykonywanej poza tymi czynnościami pracy w

warunkach narażających pracownika na takie czynniki jako pracy

wykonywanej stale i w pełnym wymiarze czasu pracy w warunkach

szczególnych;

2. art. 32 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z

Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (jednolity tekst: Dz. U. z 2009 r. Nr

153, poz. 1227 ze zm.; dalej jako: ustawa emerytalna) w związku z § 2 ust. 1

rozporządzenia i w związku z art. 184 ust. 1 ustawy emerytalnej przez

błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie wskutek uznania, że

wykonywanie prac objętych dwoma pozycjami wykazu, z których oba

kwalifikowane są jako praca w szczególnych warunkach i łącznie spełniają

kryterium „stale i w pełnym wymiarze czasu pracy” dyskwalifikuje możliwość

uznania tej pracy za wykonywaną w warunkach szczególnych;

3. art. 378 § 1 k.p.c. wskutek niedokonania oceny i rozważenia wszystkich

podniesionych w apelacji zarzutów, przejawiające się w pominięciu zarzutu

błędnej wykładni § 2 ust. 1 rozporządzenia, co mogło mieć istotny wpływ na

4

wynik sprawy, albowiem wobec ustalenia, że skarżący wykonywał prace

objęte dwoma pozycjami wykazu, uznanie, iż czynności administracyjne

ściśle związane ze sprawowanym nadzorem i stanowiące jego immanentną

cechę były wykonywane w niewielkim rozmiarze, uzasadnia przyjęcie

zatrudnienia za szczególne;

4. art. 328 § 2 w związku z art. 391 § 1 k.p.c. przez wadliwe uzasadnienie

zaskarżonego wyroku w zakresie wykładni § 2 ust. 1 rozporządzenia

odnośnie do pojęcia pracy wykonywanej stale i w pełnym wymiarze czasu

pracy (co do sytuacji marginalnego wykonywania pewnych czynności w

warunkach nienarażających bezpośrednio pracownika na szkodliwe dla

zdrowia czynniki oraz co do sytuacji wykonywania prac objętych dwoma

pozycjami wykazu, z których oba kwalifikowane są jako prace w

szczególnych warunkach i łącznie spełniają kryterium „stale i w pełnym

wymiarze czasu pracy”).

Opierając skargę na takich podstawach, ubezpieczony wniósł o uchylenie

zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy Sądowi Apelacyjnemu do ponownego

rozpoznania, ewentualnie o uchylenie tego wyroku i orzeczenie co do istoty sprawy

przez przyznanie wnioskodawcy prawa do emerytury, a także o zasądzenie od

organu rentowego kosztów postępowania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna ma usprawiedliwione podstawy.

Zawarty w przepisach przejściowych ustawy emerytalnej art. 184 dotyczy

tych ubezpieczonych urodzonych po dniu 31 grudnia 1948 r., którzy w dniu wejścia

ustawy w życie (1 stycznia 1999 r.) osiągnęli: 1) okres zatrudnienia w szczególnych

warunkach lub w szczególnym charakterze wymaganym w przepisach

dotychczasowych do nabycia prawa do emerytury w wieku niższym niż 60 lat - dla

kobiet i 65 lat - dla mężczyzn oraz 2) okres składkowy i nieskładkowy, o którym

mowa w art. 27 (co najmniej 20 lat dla kobiet i co najmniej 25 lat dla mężczyzn).

Takim ubezpieczonym przysługuje emerytura po osiągnięciu wieku przewidzianego

w art. 32 ustawy pod warunkiem nieprzystąpienia do otwartego funduszu

5

emerytalnego albo złożenia wniosku o przekazanie środków zgromadzonych na

rachunku w otwartym funduszu emerytalnym, za pośrednictwem Zakładu, na

dochody budżetu państwa oraz rozwiązania stosunku pracy - w przypadku

ubezpieczonego będącego pracownikiem. Za dotychczasowe przepisy należy

uważać przepisy rozporządzenia, do którego załącznik stanowi wykaz A, który w

dziale XIV poz. 24 wymienia kontrolę międzyoperacyjną, kontrolę jakości produkcji i

usług oraz dozór inżynieryjno-techniczny na oddziałach i wydziałach, w których jako

podstawowe wykonywane są prace wymienione w wykazie. W odniesieniu do stanu

faktycznego niniejszej sprawy chodzi tu o dozór nad pracami wymienionymi w

dziale IV wykazu A, poz. 19 (przetwórstwo, magazynowanie, przepompowywanie,

przeładunek, transport oraz dystrybucja ropy naftowej i jej produktów). Zgodnie z

art. 32 ust. 2 ustawy emerytalnej, za pracowników zatrudnionych w szczególnych

warunkach uważa się pracowników zatrudnionych przy pracach o znacznej

szkodliwości dla zdrowia oraz o znacznym stopniu uciążliwości lub wymagających

wysokiej sprawności psychofizycznej ze względu na bezpieczeństwo własne i

otoczenia. Za taką pracę został uznany w wykazie A dozór inżynieryjno-techniczny

nad pracami wykonywanymi w warunkach zagrażających zdrowiu, jakimi są prace

przy ropie naftowej i jej produktach. Jak zdaje się wynikać ze stanowiska

przedstawionego przez Sąd Apelacyjny, uznał on, że osoba wykonująca taki dozór

musi stale przebywać na stanowiskach, gdzie jest wykonywana praca w

szczególnych warunkach, nie biorąc pod uwagę tego, że zakres obowiązków takiej

osoby z natury rzeczy przewiduje także sporządzanie dokumentacji związanej z

tym dozorem. Czynności te stanowią integralną część sprawowanego dozoru. Nie

ma zatem podstaw do ich wyłączania i traktowania jej odrębnie. W sytuacji, gdy

dozór inżynieryjno-techniczny jest pracą w szczególnych warunkach i praca

polegająca na dozorze była wykonywana stale i w pełnym wymiarze czasu pracy,

nie ma żadnej potrzeby ustalania, ile czasu pracownik poświęcał na bezpośredni

nadzór nad pracownikami, a ile na inne czynności, które również były związane z

tym dozorem. Identyczny pogląd wyraził Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 30

stycznia 2007 r., I UK 195/07 (OSNP 2009 nr 7-8, poz. 105), a także w wyroku z

dnia 11 marca 2009 r., II UK 243/08 (LEX nr 550990). Okoliczność, że

ubezpieczony, wypełniając obowiązki nadzorcze, sporządzał dokumentację, opinie

6

o podległych pracownikach, decydował o udzieleniu im dnia wolnego, czy też

przyznaniu premii, nie oznacza zatem, że nie był zatrudniony w narażeniu na

szkodliwe czynniki stale i w pełnym wymiarze czasu pracy.

Wbrew stanowisku Sądu Apelacyjnego, charakteru pracy w szczególnych

warunkach wykonywanej stale i w pełnym wymiarze czasu nie odbiera zatrudnieniu

wnioskodawcy w Bazie Paliw Płynnych również to, że oprócz dozoru nad pracami

wykonywanymi w warunkach szkodliwych dla zdrowia, sam wykonywał takie prace.

Praca w warunkach szczególnych to praca, w której pracownik w sposób znaczny

jest narażony na niekorzystne dla zdrowia czynniki, co wynika wprost z treści

art. 32 ust. 2 ustawy emerytalnej. Motyw przyświecający ustawodawcy w obniżeniu

wieku emerytalnego opiera się zatem na założeniu, że praca wykonywana w

szczególnych warunkach przyczynia się do szybszego obniżenia wydolności

organizmu, stąd też osoba wykonująca taką pracę ma prawo do emerytury

wcześniej niż inni ubezpieczeni (por. uzasadnienie wyroku Trybunału

Konstytucyjnego z dnia 4 stycznia 2000 r., K 18/99, OTK ZU 2000 nr 1, poz. 1).

Możliwość wcześniejszego uzyskania emerytury uzasadniona jest zatem

względami interesu indywidualnego pracownika, który wykonuje pracę w

warunkach szczególnie negatywnie wpływających na stan jego zdrowia. Skoro zaś

pracą w szczególnych warunkach jest już wykonywanie bezpośredniego nadzoru

nad pracami wymienionymi w dziale IV poz. 19 wykazu A, to nie ma żadnych

przesłanek do stwierdzenia, że łączenie w ramach dobowego wymiaru czasu pracy

czynności nadzorczych z bezpośrednim wykonywaniem prac przy magazynowaniu

produktów naftowych (tj. prac wymienionych w dziale IV poz. 19 wykazu A), odbiera

zatrudnieniu wnioskodawcy charakter pracy wykonywanej stale w szczególnych

warunkach. Nie ma bowiem wątpliwości, że wykonując w taki sposób swoje

obowiązki pracownicze, stale był narażony na szkodliwe dla zdrowia czynniki,

prowadzące do obniżenia wydolności organizmu, co jest podstawową przesłanką

obniżenia wieku emerytalnego. Jak zaś wyjaśnił Sąd Najwyższy w wyroku z dnia

4 czerwca 2008 r., II UK 306/07 (OSNP 2009 nr 21 – 22, poz. 290), z przywileju

przejścia na emeryturę w niższym wieku emerytalnym, przysługującego

pracownikom zatrudnionym w szczególnych warunkach lub w szczególnym

charakterze, mogą korzystać wyłącznie pracownicy, którzy byli rzeczywiście

7

zatrudnieni stale i w pełnym wymiarze czasu pracy w szkodliwych warunkach

pracy. Nie jest więc dopuszczalne uwzględnianie do okresów pracy w szczególnych

warunkach lub w szczególnym charakterze wykonywanej stale i w pełnym

wymiarze czasu pracy, wymaganych do nabycia prawa do emerytury w niższym

wieku emerytalnym, innych równocześnie wykonywanych prac w ramach dobowej

miary czasu pracy, które nie oddziaływały szkodliwie na organizm pracownika, z

czego a contrario wynika, że mogą i powinny być uwzględnione takie równocześnie

wykonywane czynności, które miały szkodliwy wpływ na zdrowie zatrudnionego, bo

zostały uznane przez ustawodawcę za pracę w warunkach szczególnych.

Poza sporem w niniejszej sprawie jest to, że w Bazie Paliw Płynnych

ubezpieczony przed 1 stycznia 1999 r. przepracował ponad 15 lat, bo zatrudniony

tam był od 1 lutego 1983 r., wykonując zarówno czynności nadzorcze, jak i pracę

magazyniera produktów naftowych, a zatem wbrew stanowisku Sądu drugiej

instancji, spełnił wynikający z art. 184 ust. 1 pkt 1 ustawy emerytalnej warunek

wykazania wymaganego okresu pracy w warunkach szczególnych.

Z tych względów skarga kasacyjna zasługiwała na uwzględnienie, wobec

czego Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji (art. 39815

§ 1 k.p.c. i art. 39821

w

związku z art. 108 § 2 k.p.c.).