I UK 265/11

Sygn. akt I UK 265/11

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 9 lutego 2012 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Teresa Flemming-Kulesza (przewodniczący)

SSN Roman Kuczyński (sprawozdawca)

SSA Maciej Piankowski

w sprawie z odwołania "P.-INVEST" Spółki z o. o.

przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych

z udziałem zainteresowanej K. C.

o ustalenie podlegania obowiązkowym ubezpieczeniom,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 9 lutego 2012 r.,

skargi kasacyjnej organu rentowego od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 15 lutego 2011 r.,

oddala skargę kasacyjną.

UZASADNIENIE

Wyrokiem z dnia 20 maja 2010 r. Sąd Okręgowy - Sąd Pracy i Ubezpieczeń

Społecznych, rozpoznając odwołanie „P.-Invest" Spółki z ograniczoną

odpowiedzialnością z udziałem zainteresowanej K. C. od decyzji Zakładu

2

Ubezpieczeń Społecznych z dnia 20 marca 2009 r., zmienił zaskarżoną decyzję

ustalając, że K. C. podlega od dnia 1 września 2008 r. ubezpieczeniom

społecznym jako pracownik w firmie „P.-Invest" Spółka z ograniczoną

odpowiedzialnością w Łodzi.

Wyrokiem z dnia 15 lutego 2011 Sąd Apelacyjny - Sąd Pracy i Ubezpieczeń

Społecznych oddalił apelację organu rentowego. Zasadniczym zarzutem apelacji

organu rentowego było wskazanie na naruszenie przez Sąd rozstrzygający sprawę

przepisu art. 58 § 2 k.c., zgodnie z którym, nieważna jest czynność prawna

sprzeczna z zasadami współżycia społecznego. Formułując tak opisany zarzut,

skarżący podzielił ukształtowany w orzecznictwie sądowym pogląd, że zawarcie

umowy o pracę może być ocenione jako niezgodne z zasadami współżycia

społecznego, jeżeli z okoliczności faktycznych sprawy wynika, że została ona

zawarta wyłącznie w celu wyłudzenia świadczeń ubezpieczeniowych, w tym zasiłku

chorobowego i macierzyńskiego, a nie w celu rzeczywistego realizowania

obowiązków pracowniczych.

W ocenie Sądu Apelacyjnego zawarcie umowy o pracę i objęcie z tego tytułu

ochroną ubezpieczeniową nie jest działaniem sprzecznym z zasadami współżycia

społecznego. Stwierdzenie, że umowa jest społecznie szkodliwa wymaga bowiem

poczynienia konkretnych ustaleń faktycznych w kierunku wykazania, że na

podstawie zawartej umowy o pracę nie były w rzeczywistości wykonywane

obowiązki i prawa płynące z tej umowy. Tylko w przypadku uznania, że zawarta

umowa o pracę nie była faktycznie wykonywana przez strony, istnieje możliwość

oceny w płaszczyźnie zgodności jej celu z zasadami współżycia społecznego.

Uwzględniając powyższe, Sąd Apelacyjny wskazał, że w okolicznościach

przedmiotowej sprawy zarzut naruszenia zaskarżonym wyrokiem przepisu art. 58 §

2 k.c. w związku z art. 300 k.p. nie może się ostać. Poczynione w rozpoznawanej

sprawie ustalenia faktyczne wykluczają przyjęcie, że zawarta w dniu 1 września

2008 r. umowa o pracę pomiędzy odwołującą się „P.-Invest" Sp. z o.o., a

ubezpieczoną K. C., może być nieważna z tej przyczyny, że pozostaje w

sprzeczności z zasadami współżycia społecznego. Postępowanie dowodowe

wykazało bowiem, że po stronie pracodawcy istniała rzeczywista potrzeba

zatrudnienia ubezpieczonej na stanowisku dyrektora zarządzającego a związana ze

3

zmianami organizacyjnymi firmy, zaś awans pracowniczy ubezpieczonej poparty był

dotychczasowymi wynikami pracy i doświadczeniem zdobytym podczas

świadczonej przez okres dwóch lat pracy na podstawie udzielonego zlecenia.

Ustalenia faktyczne sprawy potwierdzają, że praca ta była faktycznie świadczona

przez ubezpieczoną w wymiarze i w zakresie powierzonych umową obowiązków,

za umówionym wynagrodzeniem. Okoliczności powyższe zostały wykazane przez

odwołującą się nie tylko na podstawie zeznań wnioskodawcy i ubezpieczonej, ale

także przy pomocy zeznań świadków, którzy nie byli bezpośrednio zainteresowani

rozstrzygnięciem w sprawie. Równocześnie organ rentowy, w postępowaniu przed

Sądem pierwszej instancji, nie przedstawił żadnych dowodów świadczących o tym,

że umowa nie była faktycznie realizowana przez strony. Zdaniem Sądu

Apelacyjnego, ustalenia faktyczne sprawy wskazują w sposób niebudzący

wątpliwości, że rzeczywistym celem stron umowy była wola zatrudnienia

ubezpieczonej w ramach stosunku pracy i świadczenia na tej podstawie pracy, a

cel taki nie może być uznany za sprzeczny z zasadami współżycia społecznego. W

konsekwencji, objęcie K. C. ochroną ubezpieczeniową w następstwie zawarcia

umowy, nie może być ocenione jako społecznie szkodliwe. Ponadto Sąd odnosząc

się do argumentów podniesionych w apelacji przez skarżącego wskazał, że nie

znajdują one uzasadnienia w okolicznościach przedmiotowej sprawy. Fakt, że w

dacie zawarcia umowy o pracę pracodawca wiedział o pozostawaniu ubezpieczonej

w ciąży nie może być oceniany negatywnie, gdyż samo zawarcie umowy o pracę z

kobietą w ciąży nie może być kwalifikowane jako społecznie naganne. Jak słusznie

wskazał Sąd Okręgowy, stan zdrowia ubezpieczonej w dacie zawarcia umowy o

pracę umożliwiał realizację obowiązków pracowniczych, a w czasie pomiędzy

nawiązaniem stosunku pracy a powstaniem niezdolności do pracy ubezpieczona

efektywnie i w pełnym wymiarze świadczyła pracę, na co wskazują ustalenia

faktyczne sprawy, w tym fakt, że uczestniczyła aktywnie w targach branżowych.

Sąd Apelacyjny wskazał dodatkowo, że z zeznań D. K. wynika, iż decyzja o

zatrudnieniu ubezpieczonej na stanowisku dyrektora zarządzającego była

poprzedzona rozważeniem, jak ciąża i ewentualna niezdolność do pracy wpłynie na

wykonywanie obowiązków pracowniczych a motywem jej podjęcia były posiadane

przez nią kompetencje i wiedza. Oznacza to, że pracodawca liczył się z ewentualną

4

niezdolnością ubezpieczonej do pracy i poniósł związane z tym koszty finansowe,

gdyż za pierwszy okres niezdolności do pracy wynagrodzenie zostało wypłacone z

jego środków oraz przejął na siebie ryzyko nieobecności ubezpieczonej w pracy

poprzez przejęcie jej obowiązków. Ponadto niekwestionowane jest ustalenie, że po

dacie zawarcia umowy K. C. wydawała wiążące polecenia pracownikom firmy.

Rzeczywista zmiana stanowiska pracy i zakresu obowiązków przez ubezpieczoną

nie może budzić żadnych wątpliwości, zwłaszcza że okoliczność tę potwierdzają

jednoznaczne zeznania świadków. W ocenie Sądu zarzut skarżącego, że jedynym

celem umowy było ustalenie wyższego wynagrodzenia z zamiarem uzyskania

naliczonych od tej podstawy świadczeń z ubezpieczenia społecznego nie jest także

zasadny, gdyż po powrocie z urlopu wychowawczego została ona ponownie

zatrudniona za wynagrodzeniem w porównywalnej wysokości.

Od tego orzeczenia organ rentowy wniósł skargę kasacyjną. Wyrok Sądu

Apelacyjnego został zaskarżony w całości na podstawie naruszenia przepisów

prawa materialnego - art. 58 k.c. w związku z art. 300 k.p. poprzez błędne

nieuznanie, iż umowa o pracę zawarta przez ubezpieczoną będącą w ciąży, która

dotychczas wykonywała zatrudnienie na podstawie umowy zlecenia, w sytuacji, gdy

w rzeczywistości nie nastąpiła faktyczna zmiana w wykonywanych czynnościach

nie jest sprzeczna z zasadami współżycia społecznego, ewentualnie art. 58 k.c. w

związku z art. 300 k.p. poprzez błędne nieuznanie, iż zawarta umowa o pracę miała

charakter pozorny oraz art. 22 k.p. poprzez błędne uznanie, iż strony zawarły

umowę, na której podstawie w rzeczywistości miały zamiar, aby ubezpieczona

wykonywała zatrudnienie na stanowisku dyrektora zarządzającego.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

W pierwszej kolejności wskazać należy, że skarga kasacyjna nie zawiera

zarzutów objętych drugą podstawą kasacyjną (art. 3983

§ 1 pkt 2 k.p.c.). Zatem

kwestionowane w skardze kasacyjnej ustalenia faktyczne przez sądy obu instancji -

wskazane przy okazji podniesionych zarzutów naruszenia prawa materialnego - nie

mogą odnieść skutku. Zgodnie z art. 3983

§ 3 k.p.c. podstawą skargi kasacyjnej nie

mogą być zarzuty dotyczące ustalenia faktów lub oceny dowodów. Ustalenia natury

5

faktycznej w postępowaniu kasacyjnym mogą bowiem być skutecznie

kwestionowane jedynie w sposób pośredni, a mianowicie, przez wskazanie

konkretnego przepisu czy przepisów prawa procesowego i wykazanie w niej, że

jego (ich) naruszenie mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Tego rodzaju

zarzutu (dotyczącego naruszenia przepisów postępowania) skarga kasacyjna nie

formułuje (por. postanowienie Sądu Najwyższego z 23 września 2005 r., III CSK

13/05, OSNC 2006/4/76).

Z kolei zarzuty prawa materialnego nie znajdują uzasadnienia. Przepis

art. 58 § 1 k.c. stanowi w swojej początkowej części, że czynność prawna

sprzeczna z ustawą albo mająca na celu obejście ustawy jest nieważna. Czynność

prawna jest sprzeczna z ustawą wówczas, gdy jej treść jest formalnie i materialnie

niezgodna z bezwzględnie obowiązującym przepisem prawa. Natomiast czynność

prawna mająca na celu obejście ustawy polega na takim ukształtowaniu jej treści,

które z formalnego punktu widzenia nie sprzeciwia się ustawie, lecz w

rzeczywistości (w znaczeniu materialnym) zmierza do zrealizowania celu, którego

osiągnięcie jest przez nią zakazane. Innymi słowy, o czynności prawnej (także

zawarciu umowy) mającej na celu obejście ustawy można mówić wówczas, gdy

czynność taka pozwala na uniknięcie zakazów, nakazów lub obciążeń

wynikających z przepisu ustawy i tylko z takim zamiarem została dokonana. Nie ma

na celu obejścia prawa dokonanie czynności prawnej dla osiągnięcia skutków, jakie

ustawa wiąże z tą czynnością prawną. Skoro z zawarciem umowy o pracę ustawa o

systemie ubezpieczeń społecznych wiąże obowiązek ubezpieczenia emerytalno-

rentowego, chorobowego i wypadkowego, podjęcie zatrudnienia w celu objęcia

ubezpieczeniem i ewentualnego korzystania ze świadczeń z tego ubezpieczenia

nie jest obejściem prawa. Sama chęć uzyskania świadczeń z ubezpieczenia

społecznego jako motywacja do podjęcia zatrudnienia nie świadczy o zamiarze

obejścia prawa, podobnie jak inne cele stawiane sobie przez osoby zawierające

umowy o pracę, takie jak na przykład chęć uzyskania środków utrzymania (por.

wyroki Sądu Najwyższego: z dnia 25 stycznia 2005 r., II UK 141/04, OSNP 2005 nr

15, poz. 235., z dnia 5 października 2005 r., I UK 32/05, OSNP 2006 nr 15-16, po.

249, z dnia 28 kwietnia 2005 r., I UK 236/04 ,OSNP 2006 r. nr 1-2, poz. 28, z dnia

11 stycznia 2006 r., II UK 51/05, OSNP 2006 nr 23-24, poz. 366).

6

Pomimo braku w skardze kasacyjnej zarzutu naruszenia art. 83 § 1 k.c.,

wskazać należy, że także ten przepis nie został w niniejszej sprawie naruszony. W

myśl art. 83 § 1 k.c. nieważne jest oświadczenie woli złożone innej osobie za jej

zgodą dla pozoru; jeżeli zaś takie oświadczenie zostało złożone dla ukrycia innej

czynności prawnej, ważność oświadczenia ocenia się według właściwości tej

czynności. W doktrynie prawa cywilnego i piśmiennictwie przyjmuje się

powszechnie, że w zdaniu pierwszym art. 83 § 1 k.c. została uregulowana tzw.

pozorność zwykła (albo inaczej: czysta lub bezwzględna), tj. taka, gdy strony

zawierają czynność prawną dla pozoru i nie mają zamiaru wywołania jakichkolwiek

skutków prawnych, natomiast w zdaniu drugim tego przepisu jest mowa o tzw.

pozorności kwalifikowanej, która występuje wtedy, gdy strony zawierają czynność

prawną pozorną dla ukrycia innej, rzeczywiście zamierzonej przez nie i dokonanej

czynności. W orzecznictwie Sądu Najwyższego dominuje pogląd, że wady

oświadczeń woli dotykające umowy o pracę - nawet powodujące jej nieważność -

nie skutkują w sferze prawa do świadczeń z ubezpieczenia społecznego. W tych

stosunkach prawną doniosłość ma jedynie zamiar obejścia prawa przez „fikcyjne"

(pozorne) zawarcie umowy, czyli takie, które nie wiąże się ze świadczeniem pracy,

a dokonanie zgłoszenia do ubezpieczenia następuje pod pozorem zatrudnienia. W

takich sytuacjach dochodzi do zgłoszenia do ubezpieczenia osoby, która nie może

być uznana za podmiot ubezpieczenia, ponieważ nie świadczy pracy i przez to nie

można jej przypisać cech „zatrudnionego pracownika", skoro nie są wykonywane

obowiązki i prawa płynące z umowy o pracę (por. np. wyroki Sądu Najwyższego z

17 grudnia 1996 r., II UKN 32/96, OSNAPiUS 1997 nr 15, poz. 275, z 16 marca

1999 r., II UKN 512/98, OSNAPiUS 2000 nr 9, poz. 368 oraz z 28 lutego 2001 r., II

UKN 244/00, OSNAPiUS 2002 nr 20, poz. 496).

W niniejszej sprawie wiążące Sąd Najwyższy ustalenia faktyczne, które

jednoznacznie wskazują, że Sąd Apelacyjny oddalając apelację organu rentowego

nie naruszył, ani art. 58 § 1 i § 2 k.c., ani art. 83 § 1 k.p. - skoro z ustaleń tych

wynika, że stan zdrowia ubezpieczonej w dacie zawarcia umowy o pracę umożliwiał

realizację obowiązków pracowniczych. Ponadto pomiędzy nawiązaniem stosunku

pracy a powstaniem niezdolności do pracy ubezpieczona efektywnie i w pełnym

wymiarze świadczyła pracę. W dacie zawarcia umowy o pracę pracodawca wiedział

7

o pozostawaniu ubezpieczonej w ciąży i liczył się z ewentualną niezdolnością

ubezpieczonej do pracy, ponosząc związane z tym koszty finansowe, gdyż za

pierwszy okres niezdolności do pracy wynagrodzenie zostało wypłacone z jego

środków oraz przejął na siebie ryzyko nieobecności ubezpieczonej w pracy poprzez

przejęcie jej obowiązków. Niekwestionowane jest także ustalenie, że po dacie

zawarcia umowy K. C. wydawała wiążące polecenia pracownikom firmy, a

rzeczywista zmiana stanowiska pracy i zakresu obowiązków przez ubezpieczoną

nie może budzić żadnych wątpliwości, zwłaszcza że okoliczność tę potwierdzają

jednoznaczne zeznania świadków oraz fakt, że po powrocie z urlopu

wychowawczego została ona ponownie zatrudniona za wynagrodzeniem w

porównywalnej wysokości. Z uwagi na charakter objętego stanowiska i zakres

obowiązków, zwiększenie wysokości wynagrodzenia było zatem w pełni

uzasadnione i nie mogło być tym bardziej kwalifikowane jako sprzeczne zasadami

współżycia społecznego - art. 58 § 2 k.c.

Mając powyższe na uwadze Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji, na

podstawie art. 39814

k.p.c.