II CSK 325/11

Sygn. akt II CSK 325/11

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 10 lutego 2012 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Marian Kocon (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Józef Frąckowiak

SSN Marta Romańska

w sprawie z powództwa Skarbu Państwa - Ministra Skarbu Państwa

przeciwko "S." Spółce z ograniczoną odpowiedzialnością w P.

o zapłatę

i z powództwa wzajemnego "S." Spółki z ograniczoną odpowiedzialnością

w P.

przeciwko Skarbowi Państwa - Ministrowi Skarbu Państwa

o nakazanie,

po rozpoznaniu na rozprawie

w Izbie Cywilnej w dniu 10 lutego 2012 r.,

skargi kasacyjnej strony pozwanej - powódki wzajemnej

od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 23 lutego 2011 r.,

uchyla zaskarżony wyrok w pkt. I (pierwszym) w zakresie

uwzględniającym powództwo oraz orzekającym o kosztach

zastępstwa procesowego, a także w pkt. II (drugim) oddalającym

apelację i pkt. III (trzecim), i w tym zakresie przekazuje sprawę

Sądowi Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania oraz

rozstrzygnięcia o kosztach postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

2

Sąd Apelacyjny wyrokiem z dnia 23 lutego 2011 r. zmienił wyrok Sądu

Okręgowego z pozwu głównego w ten sposób, że zasądził od pozwanej „S.” sp. z

o.o. w P. na rzecz powoda Skarbu Państwa – Ministra Skarbu Państwa kwotę 380

925,80 zł, oddalił powództwo w pozostałej części, dalej idącą apelację pozwanej

oddalił.

Sąd ustalił, że w dniu 11 grudnia 1991 r. Skarb Państwa oddał na rzecz

Przedsiębiorstwa Budownictwa Ogólnego S.A. w S. do odpłatnego korzystania

mienie likwidowanego przedsiębiorstwa państwowego – Przedsiębiorstwa

Budownictwa Ogólnego w S. przy czym w § 7 pkt 2 i 3 tej umowy wskazano, że jej

czas trwania zaczyna się od dnia 1 marca 1991 r. Umową z dnia 10 kwietnia 1992

r. Skarb Państwa mienie to, w tym użytkowanie wieczyste oraz własność budynków

posadowionych na gruncie obciążonym tym użytkowaniem, przeniósł na rzecz tej

Spółki. Ustanowiono hipotekę, ostatecznie na kwotę 950 969,91 zł, dla

zabezpieczenia rat kapitałowych, opłat dodatkowych oraz opłat dodatkowych

odroczonych. Umową z dnia 19 lutego 1998 r. mienie nabyte od Skarbu Państwa

Przedsiębiorstwo Budownictwa Ogólnego S.A. sprzedało pozwanej Spółce. Z kwoty

zabezpieczonej hipoteką pozwana spółka „S.” spłaciła 570 044,11 zł.

Postanowieniem z dnia 26 kwietnia 2001 r. ogłoszono upadłość Przedsiębiorstwa

Budownictwa Ogólnego S.A., a postanowieniem z dnia 22 sierpnia 2007 r.

wykreślono tę Spółkę z Krajowego Rejestru Sądowego.

Na gruncie tych ustaleń Sąd Apelacyjny wyraził pogląd, że utrata

bytu prawnego przez Przedsiębiorstwo Budownictwa Ogólnego S.A. wskutek

wykreślenia tej Spółki z Krajowego Rejestru Sądowego nie oznacza wygaśnięcia

wierzytelności obciążającej tego dłużnika osobiście, w konsekwencji tego treść

hipoteki wyznacza zakres odpowiedzialność pozwanej za tę wierzytelność.

Skarga kasacyjna pozwanej od wyroku Sądu Apelacyjnego - oparta na obu

podstawach z art. 3983

k.p.c. zawiera zarzut naruszenia art. 37 ust. 1 i art. 39 ust 2

ustawy z dnia 13 lipca 1990 r. o prywatyzacji przedsiębiorstw państwowych (Dz. U.

Nr 51, poz. 298 ze zm.), art. 84, 94 ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o księgach

wieczystych i hipotece (Dz. U. Nr 19, poz. 147 ze zm.), art. 58 k.c., art. 316 § 1

3

k.p.c., i zmierza do uchylenia zaskarżonego wyroku oraz przekazania sprawy do

ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

W sprawie strona powodowa dochodzi na podstawie stosunku hipoteki

przeciw dłużnikowi hipotecznemu (temu, kto wpisany jest w księdze wieczystej jako

właściciel nieruchomości, obciążonej hipoteką) zapłaty określonej sumy hipotecznej

pod zagrożeniem egzekucji z przedmiotu hipoteki.

Istota zarzutów kasacyjnych, wymagających rozstrzygnięcia przez Sąd

Najwyższy, sprowadza się do twierdzenia, ogólnie ujmując, że błędnie Sąd

Apelacyjny uznał, iż utrata bytu prawnego przez Przedsiębiorstwo Budownictwa

Ogólnego S.A. nie doprowadziła do wygaśnięcia wierzytelności obciążającej tego

dłużnika osobiście.

Godzi się przypomnieć, że art. 94 ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o księgach

wieczystych i hipotece (Dz. U. Nr 19 poz. 147 ze zm.; dalej - u.k.w.h.) wyraża

zasadę akcesoryjności hipoteki w stosunku do wierzytelności, którą zabezpiecza,

w takim zakresie, w jakim hipoteka jest uzależniona od zabezpieczonej

wierzytelności. To oznacza, że wygaśnięcie hipoteki na podstawie tego przepisu

dotyczy wszystkich przypadków wygaśnięcia wierzytelności niezależnie od

przyczyny, czy to na skutek zaspokojenia interesu wierzyciela, czy wygaśnięcia

mimo niezaspokojenia. Do wygaśnięcia hipoteki nie jest potrzebny wpis jej

wykreślenia w księdze wieczystej, nie ma on bowiem, w przeciwieństwie do

ustanowienia hipoteki, charakteru konstytutywnego. W interesie właściciela

nieruchomości obciążonej leży jednak to, aby wyłączyć działanie rękojmi wiary

publicznej ksiąg wieczystych. Do czasu wykreślenia działa zgodnie z art. 3 ust. 1

u.k.w.h. domniemanie prawne istnienia hipoteki.

W literaturze i orzecznictwie wskazuje się, że wygaśnięcie hipoteki powodują

określone zdarzenia prawne, w tym spłacenie wierzytelności, zrzeczenie się

hipoteki (art. 96 u.k.w.h.), zwolnienie z długu (art. 508 k.c.), potrącenie (art. 498

k.c.), spełnienie za zgodą wierzyciela innego świadczenia - datio in solutum

(art. 453 k.c.), złożenie przedmiotu do depozytu sądowego (art. 470 k.c.), niektóre

przypadki odnowienia (art. 507 k.c.), konfuzja (art. 241 k.c.). Nie oznacza to jednak,

że wskazane zdarzenia prawne wyczerpują przyczyny wygaśnięcia wierzytelności.

4

W sprawie dłużnik osobisty, to jest Przedsiębiorstwo Budownictwa Ogólnego

S.A. uległ likwidacji, a w jej konsekwencji wykreśleniu z rejestru skutkującym utratą

bytu prawnego. Niewątpliwie, Sąd Apelacyjny zasadnie uznał, że utrata bytu

prawnego dłużnika z reguły nie oznacza wygaśnięcia wierzytelności obciążającej

go osobiście, ma miejsce bowiem następstwo prawne, zatem następca prawny

przejmuje całość bądź część (w zależności od rodzaju sukcesji) praw i obowiązków.

Niemniej uszło uwagi tego Sądu, że skarżąca w postępowaniu z pozwu głównego,

jak i z pozwu wzajemnego o uzgodnienie treści księgi wieczystej z rzeczywistym

stanem prawnym zmierzała do wykazania, że nie istnieje jej zobowiązanie osobiste

z tytułu rat kapitałowych, opłat dodatkowych oraz opłat dodatkowych odroczonych,

gdyż w kontrakcie sprzedaży nie przejęła tego długu. I dalej, że w okolicznościach

faktycznych sprawy brak podstaw do przyjęcia, że istnieje inny dłużnik osobisty w

następstwie sukcesji (singularnej, uniwersalnej). Twierdziła zatem, że nie istnieje

wierzytelność zabezpieczona hipoteką, a skutkiem tego wygasła - jak stanowi art.

94 u.k.w.h. - hipoteka, a treść księgi wieczystej, w której ona formalnie nadal

figuruje, jest - od chwili wygaśnięcia tej wierzytelności - niezgodna z rzeczywistym

stanem prawnym.

Z uwagi na powyższe stanowisko skarżącej w postępowaniu z pozwu

głównego, a tym bardziej z pozwu wzajemnego, zachodziła potrzeba precyzyjnego

ustalenia okoliczności faktycznych pozwalających na ocenę prawną, czy doszło,

a w przypadku pozytywnym na czyją rzecz, do przejścia pod tytułem szczególnym

(sukcesja singularna), bądź ogólnym (sukcesja uniwersalna) długu osobistego

Przedsiębiorstwo Budownictwa Ogólnego S.A. Skoro Sąd Apelacyjny tego nie

uczynił, zaskarżony wyrok nie mógł się ostać.

Z tych przyczyn orzeczono, jak w wyroku.