II CSK 350/11

Sygn. akt II CSK 350/11

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 10 lutego 2012 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Marian Kocon (przewodniczący)

SSN Józef Frąckowiak (sprawozdawca)

SSN Marta Romańska

w sprawie z powództwa F. Spółki z ograniczoną odpowiedzialnością

z siedzibą w J. i Pawła K.

przeciwko G. Spółce z ograniczoną odpowiedzialnością z siedzibą

w N.

o stwierdzenie nieważności uchwał ewentualnie o uchylenie uchwały,

po rozpoznaniu na rozprawie

w Izbie Cywilnej w dniu 10 lutego 2012 r.,

skargi kasacyjnej strony powodowej

od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 20 stycznia 2011 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania i orzeczenia o

kosztach postępowania kasacyjnego.

2

Uzasadnienie

Powodowie F. sp. z o.o. w J. oraz Paweł K. są wspólnikami pozwanej Spółki

G. sp. z o.o. z siedzibą w N., a ich udziały wynoszą odpowiednio 16,6% i 8,4%

kapitału zakładowego. Zarząd pozwanej Spółki w lipcu 2009 r. był trzyosobowy.

Tworzyli go prezes zarządu Katarzyna S., wiceprezes zarządu Maciej D. i

wiceprezes zarządu Marcin G. W dniu 9 lipca 2009 r. odbyło się Zgromadzenie

Wspólników pozwanej Spółki, w trakcie którego podjęto łącznie 19 uchwał, w tym

między innymi: uchwałę Nr 6 o treści: „Zgromadzenie Wspólników postanawia

przyjąć i zatwierdzić Sprawozdanie finansowe Spółki za rok 2008;" oraz uchwałę Nr

7 o treści: „Zgromadzenie Wspólników postanawia przeznaczyć cały zysk za rok

2008 na kapitał zapasowy." Powodowie głosowali przeciwko wymienionym wyżej

uchwałom, a po ich podjęciu zgłosili zaprotokołowane sprzeciwy.

Sprawozdanie finansowe pozwanej Spółki za rok obrotowy 2008 zostało

podpisane przez głównego księgowego Roberta G., a spośród członków zarządu

spółki wyłącznie przez prezesa zarządu pozwanego Katarzynę S. Wiceprezes

zarządu Maciej D. i wiceprezes zarządu Marcin G. sprawozdania tego nie podpisali.

Wyrokiem z dnia 28 września 2010 r. Sąd Okręgowy stwierdził nieważność

uchwał nr 6 i 7 podjętych na Zwyczajnym Zgromadzeniu Wspólników pozwanej G.

Sp. z o.o. z siedzibą w N. w dniu 9 lipca 2009 r.

Rozpoznając apelację pozwanej Sąd II instancji uznał za zasadny zarzut

skarżącej spółki, że Sąd I instancji dokonał błędnej wykładni art. 52 ust. 2 ustawy

o rachunkowości i art. 252 § 1 k.s.h. Powołane przepisy nie dają podstaw do

wniosku, do jakiego doszedł Sąd Okręgowy, że braku wymaganego podpisu

wszystkich członków zarządu pozwanej Spółki pod treścią sprawozdania

finansowego za 2008 rok, pozwala uznać, że z formalnoprawnego punktu widzenia

dokument taki w ogóle nie został sporządzony. Sąd Apelacyjny stwierdził,

że sprawozdanie zostało podpisane przez prezesa zarządu, który był uprawniony

do jednoosobowej reprezentacji pozwanej Spółki. W konsekwencji Sąd ten uznał,

że zgodnie z zasadami reprezentacji określonymi w art. 205 k.s.h. i w umowie

spółki, jej zarząd podpisał skutecznie sprawozdanie finansowe za 2008 rok i brak

3

podstaw do stwierdzenia, że sprawozdanie takie nie zostało w ogóle sporządzone

i nie istnieje. Wymóg podpisania sprawozdania finansowego przez wszystkich

członków zarządu, przewidziany w art. 52 ustawy o rachunkowości, ma istotne

znaczenie ale z punktu widzenia ich ewentualnej odpowiedzialności karnej, o której

mowa w art. 77 pkt 2 tej ustawy. Podpisanie sprawozdania finansowego przez

wszystkich członków zarządu jest bowiem równoznaczne ze stwierdzeniem

ponoszenia odpowiedzialności za wykonanie obowiązków w zakresie

rachunkowości.

Sąd Apelacyjny podkreślił, że art. 52 ust. 2 ustawy o rachunkowości

dopuszcza wprost odmowę podpisu sprawozdania finansowego przez członka

zarządu, który np. nie pełnił funkcji w okresie sprawozdawczym i nie czuje się na

sile podjąć odpowiedzialności przewidzianej w art. 77 ustawy o rachunkowości.

W takiej sytuacji uzasadnienie pisemne dołącza się do sprawozdania finansowego.

Oznacza to, że sprawozdanie finansowe w takiej sytuacji istnieje, zostało

sporządzone i podpisane przez osobę (czy osoby) upoważnioną do reprezentacji

spółki. Artykuł 52 ustawy o rachunkowości nie przewiduje rygoru nieważności

w przypadku niepodpisania sprawozdania finansowego przez wszystkich członków

zarządu spółki, oczywiście jeśli jest podpisane zgodnie ze sposobem reprezentacji

Spółki przewidzianym w statucie. Sprawozdanie takie istniało i zgromadzenie

wspólników władne było je zatwierdzić. Zdaniem Sadu Apelacyjnego niepodpisanie

sprawozdania finansowego przez wszystkich członków zarządu nie miało też

żadnego wpływu na treść uchwały zatwierdzającej to sprawozdanie. Również

powodowie, w dacie podejmowania zaskarżonej uchwały, nie podnosili w ogóle tej

kwestii. Nie mogła więc ona mieć jakiegokolwiek wpływu na treść podejmowanej

uchwały. Zatem uznać należało, że brak było podstaw do stwierdzenia nieważności

uchwały zatwierdzającej sprawozdanie finansowe pozwanej Spółki za 2008 rok z tej

przyczyny, że sprawozdanie nie zostało w ogóle sporządzone.

Powodowie podnosili także, że sprawozdanie finansowe nie zostało

udostępnione wspólnikom najpóźniej 15 dni przed zgromadzeniem wspólników,

zgodnie z art. 68 ustawy o rachunkowości. Również ta okoliczność nie miała

wpływu na treść zaskarżonej uchwały. Powodowie bowiem na zgromadzeniu

wspólników nie podnosili kwestii braku udostępnienia im sprawozdania w terminie

4

przewidzianym w wspomnianym przepisie. Nie zgłaszali w związku z tym żadnych

wątpliwości co do treści sprawozdania finansowego. Co więcej pomimo możliwości

dokładnego zapoznania się ze sprawozdaniem finansowym, w pozwie nie

powoływali się na nierzetelność danych w sprawozdaniu. Nie twierdzili też,

że gdyby mieli możliwość zapoznania się ze sprawozdaniem w terminie

przewidzianym w art. 68 ustawy o rachunkowości to miałoby to jakikolwiek wpływ

na treść zaskarżonej uchwały. W istocie powoływali się bowiem głównie na fakt

braku podpisów pod sprawozdaniem wszystkich członków zarządu.

Biorąc powyższe pod uwagę należało uznać, że uchwała zatwierdzająca

sprawozdanie finansowe pozwanej Spółki za 2008 rok nie jest sprzeczna z ustawą

i powództwo o stwierdzenie jej nieważności było bezzasadne. Konsekwencją tego

jest również bezzasadność powództwa o stwierdzenie nieważności uchwały nr 7

o przeznaczeniu całego zysku za 2008 rok na kapitał zakładowy. Powództwo

o stwierdzenie nieważności tej uchwały było bowiem oparte na założeniu, że skoro

nieważne jest zatwierdzone sprawozdania finansowego za 2008 rok, to nie można

było podejmować uchwały o podziale zysku, gdyż uchwała taka może zapaść

dopiero po zatwierdzeniu sprawozdania finansowego. Skoro zaś uchwała

o zatwierdzeniu sprawozdania finansowego za 2008 rok jest ważna, to nie było

przeszkód do podjęcia uchwały w przedmiocie przeznaczenia zysku za 2008 rok.

W skardze kasacyjnej skarżący zarzucili naruszenie przepisów

postępowania mogących mieć istotny wpływ na wynik sprawy, oraz naruszenie

przepisów prawa materialnego. Zarzucili naruszenie: 1) art. 328 § 2 w zw. z art. 391

§ 1 k.p.c. - polegające na zaniechaniu wskazania w uzasadnieniu orzeczenia

dowodów przyjętych za podstawę ustalenia, że powodowie przed powzięciem

zaskarżonych uchwał Zgromadzenia Wspólników G. Sp. z o.o. z dnia 9 lipca 2009

r. nie kwestionowali sposobu podpisania sprawozdania finansowego Spółki za rok

2008 oraz nie zgłaszali - także w pozwie i w trakcie procesu - zastrzeżeń co do

rzetelności tego sprawozdania; 2) art. 382 i art. 233 § 1 w zw. z art. 391 § 1 k.p.c. -

wyrażający się w ustaleniu okoliczności opisanych w pkt 1. sprzecznie z treścią

Protokołu Zgromadzenia Wspólników G. Sp. z o.o. z dnia 9 lipca 2009 r.; 3) art. 378

§ 1 w zw. z art. 372 oraz art. 382 k.p.c. - wyrażające się w pominięciu przez Sąd

Apelacyjny rozważenia istotnych w powyższych kwestiach twierdzeń i zarzutów

5

powodów zgłoszonych w odpowiedzi na apelację. Ponadto powodowie zarzucili

także naruszenie przepisów prawa materialnego, tj.:1) dokonaniu błędnej wykładni

art. 252 § 1 w zw. z art. 250 pkt 2 k.s.h. ; 2) błędnego zastosowania art. 252 § 1

k.s.h. w zw. z art. 52 ust. 2 ustawy z dnia 29 września 1994 r. o rachunkowości w

zw. z art. 19 oraz art. 205 § k.s.h.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Przepis ar. 19 k.s.h. przewiduje, że złożenie pod dokumentem wystawionym

przez spółkę podpisów wszystkich członków zarządu jest wymagane tylko

w przypadkach, gdy ustawa tak stanowi. Zgodnie z art. 52 ust 2 ustawy z dnia 29

września 1994 r. o rachunkowości (jedno. tekst Dz. U. z 2009 r., Nr 152, poz. 1223

ze zm.) sprawozdanie finansowe podpisują osoba, której powierzono prowadzenie

ksiąg rachunkowych i kierownik jednostki, a jeżeli jednostką kieruje organ

wieloosobowy – wszyscy członkowie tego organu. W rozpoznawanej sprawie

sprawozdanie finansowe pozwanej spółki za rok 2008 zostało podpisane przez

głównego księgowego jako osobę, której powierzono prowadzenie ksiąg

rachunkowych oraz przez prezesa zarządu. Bezspornym w sprawie jest, że w chwili

podejmowanie uchwały zgromadzenia wspólników zatwierdzającej sprawozdanie

finansowe za 2008 rok, zarząd pozwanej spółki był trzyosobowy. Jak wynika

ze sprawozdania finansowego za rok 2008 przedłożonego do zatwierdzenia

zgromadzeniu wspólników pozwanej spółki, które odbyło się w dniu 9 lipca 2009 r.,

nie zostało ono podpisane przez dwóch pozostałych członków zarządu.

Do sprawozdania nie dołączono pisemnego uzasadnienia odmowy podpisu przez

członków zarządu, czego wymaga powołany wyżej art. 52 ust. 2 ustawy

o rachunkowości. Zgodnie z art. 53 ust. 1 ustawy o rachunkowości roczne

sprawozdanie finansowe podlega zatwierdzeniu przez organ zatwierdzający,

którym w przypadku spółki z o.o. jest zgromadzenie wspólników (art. 3 pkt 7 art.

ustawy o rachunkowości i art. 228 pkt 1 k.s.h.). Istota sporu sprowadza się do

ustalenia, czy niepodpisanie przez wszystkich członków zarządu sprawozdania

finansowego spółki, bez pisemnego uzasadnienia tej decyzji, jest podstawą do

uznania, że uchwała wspólników, która zatwierdziła takie sprawozdanie jest

sprzeczna z prawem i wobec tego, jeżeli z powództwem wystąpią osoby wskazane

6

w art. 250, wyrok sądu może, pozbawić ją ex tunc skutków prawnych (art. 254

k.s.h.).

Dokonując wykładni przepisów k.s.h. oraz ustawy o rachunkowości przede

wszystkim należy zwrócić uwagę, że mamy do czynienia z uchwałą zgromadzenia

wspólników, której nie można utożsamiać z klasyczną czynnością prawną.

Szczególnie w przypadku uchwały zatwierdzającej sprawozdanie finansowe różnice

pomiędzy uchwałą a czynnością prawną, w kształcie jaki nadaje się jej w doktrynie,

są wyraźnie widoczne. Uchwała zatwierdzająca sprawozdanie finansowe nie

wywołuje skutków cywilnoprawnych, w szczególności nie prowadzi ona do

powstania zmiany lub ustania stosunku cywilnoprawnego. Jej celem jest natomiast

stwierdzenie przez zgromadzenie wspólników, że sprawy finansowe spółki, w roku

obrotowym, którego dotyczy sprawozdanie finansowe, były prowadzone zgodnie

z obowiązującymi w tym zakresie przepisami. Jest to więc nie tyle czynność prawna

spółki, lecz czynność jej organu pełniąca ważną rolę w porządkowaniu

funkcjonowania spółki jako podmiotu, który ma spełniać standardy ustalone

w ustawie o rachunkowości. Ustawa ta wyraźnie zaś jako adresata zawartych w niej

norm wskazuje w wielu miejscach nie samą spółkę, lecz tylko jej organy lub nawet

członków takich organów. Między innymi w art. 52 ustawa o rachunkowości ustala

wymogi, których spełnienie w ocenie ustawodawcy ma zapewnić, że sprawozdanie

finansowe będzie rzetelne i w sposób prawidłowy zobrazuje sytuację finansową

spółki. Ma to nie tylko znaczenie dla relacji spółki z innymi podmiotami, w tym

ze Skarbem Państwa, gdy chodzi o jej zobowiązania podatkowe, ale ustalone

w sprawozdani finansowym wielkości mają również istotne znaczenie dla jej

stosunków wewnętrznych. Wielkości ustalone w sprawozdaniu finansowym,

szczególnie to czy wykazuje ono zysk i w jakiej wysokości, stanowi podstawę dla

określenia tego jaką dywidendę mogą otrzymać wspólnicy za dany rok

obrachunkowy. Uchwały o zatwierdzeniu sprawozdania finansowego nie można

oceniać według kryteriów ważności czynności prawnej określonych w art. 58 k.c.

Tym bardzie dokumentu, który ma być zatwierdzany taka uchwałą, czyli samego

sprawozdania finansowego, nie można uznawać za ważny stosując wypracowane

dla czynności prawnej kryteria jej ważności. Konieczne jest natomiast ustalenie,

7

na podstawie przepisów ustawy o rachunkowości, jak są następstwa niespełnienia

przez organy spółki wymogów stawianych przez tę ustawę.

Odpowiedzialnością za rzetelność sprawozdania finansowego ustawa

o rachunkowości obarcza w pierwszym rzędzie osoby, które zobowiązuje do jego

podpisania. Osoby te ponoszą odpowiedzialności karną i cywilną w sytuacji,

gdy podpisały dokument, który nie spełnia wymogów ustawowych.

Natomiast ustawa nakłada na zgromadzenia wspólników obowiązek jego

zatwierdzenia. Zgromadzenia wspólników ma więc niewątpliwie obowiązek

sprawdzenia, czy sprawozdanie, które ma zatwierdzić spełnia wymogi przewidziane

w bezwzględnie wiążących przepisach prawa. Skoro art. 52 ust. 2 ustawy

o rachunkowości wymaga, aby sprawozdanie w spółce mającej zarząd

wieloosobowy podpisali wszyscy jego członkowie, to obowiązkiem zgromadzeni

wspólników jest czuwanie nad tym, aby pod sprawozdaniem finansowym

znajdowały się podpisy wszystkich członków zarządu. Dla oceny tego wymogu

nie mają żadnego znaczenia przepisy regulujące reprezentację spółki.

Wymogi przewidziane w ustawie o rachunkowości nie dotyczą bowiem sfery

reprezentacji spółki, lecz jej funkcjonowania jako podmiotu, który ma spełniać

określone standardy rachunkowości. W tej sytuacji jest oczywistym, na co zwróciły

uwagę orzekające w sprawie sądy, że ustawa o rachunkowości nie przewiduje

sankcji nieważności dla sprawozdania finansowego, które zostaje sporządzone

niezgodnie z jej wymogami. Natomiast w ustawie tej przewidziano szereg

wymogów formalnych, które mają zabezpieczyć to, aby sprawozdanie finansowe

rzetelnie i jasno przedstawiało sytuację majątkową i finansową spółki oraz jej wynik

finansowy. Jednym z nich jest obowiązek czuwania nad poprawnością

sprawozdania finansowego, czego wyrazem jest jego podpisanie przez osoby

wskazane w art. 52 ust.2 ustawy o rachunkowości. Niewykonanie tego obowiązku

jest zagrożone sankcją cywilną i karną (art. 4a i art. 77 ustawy o rachunkowości).

Kolejnym wymogiem ustanowionym przez ustawę o rachunkowości jest obowiązek

zatwierdzenia sprawozdania finansowego przez zgromadzenie wspólników

(art. 53). Skoro zgromadzeni wspólników ma zatwierdzać sprawozdanie, jego

obowiązkiem jest w pierwszej kolejności zbadanie, czy odpowiada ono wymogom

formalnym ustanowionym w przepisach ustawy o rachunkowości. Jeżeli wobec tego

8

zgromadzenie podejmuje uchwałę o zatwierdzeniu sprawozdania finansowego

podpisanego niezgodnie z wymogami ustanowionymi przez art. 52 ustawy

o rachunkowości, to jest to uchwała sprzeczna z ustawą. Ten wymóg formalny

ustanowiony dla sprawozdania finansowego w ustawie o rachunkowości pełni dla

niego podobną rolę jak wymóg formy szczególnej przewidzianej dla czynności

prawnych. Jest on na tyle ważny, że obowiązkiem zgromadzenia wspólników jest

sprawdzenie w pierwszym rzędzie, czy zostało ono należycie podpisane.

Gdy sprawozdanie finansowe nie zostało podpisane zgodnie z art. 52 ust. 2 ustawy

o rachunkowości, a zgromadzenie wspólników podjęło uchwałę o jego

zatwierdzeniu niewątpliwie uchwała tak jest sprzeczna z tym przepisem rangi

ustawowej, który ustanawia bezwzględnie wiążącą normę określającą wymogi

formalne sprawozdania finansowego. Wymóg ten jest na tyle ważny, że nie może

zostać pominięty i wystarczy zbadać, czy merytorycznie sprawozdanie jest zgodne

ze standardami określonymi w ustawie o rachunkowości. Oznacza on,

że ustawodawca wymaga, aby każdy członek zarządu podpisał sprawozdanie lub

pisemnie wyjaśnił dlaczego tego nie czyni. Ma to nie tylko znaczenie z punktu

widzenia jego odpowiedzialności cywilnej i karnej, ale pełni także istotną funkcję

gwarancyjną. Każdy członek zarządu, gdy nie ma powodów, które

to usprawiedliwiają, powinien sprawdzić rzetelność sprawozdania finansowego.

Taki wymóg zwiększa pewność, że jest ono rzetelne. Podpisanie sprawozdania

finansowego niezgodnie z wymogami przewidzianymi w art. 52 ustawy

o rachunkowości jest więc sygnałem dla organu zatwierdzającego to sprawozdanie,

że nie powinno ono zostać zatwierdzone do chwili usunięcia tego braku. Zasługuje

wobec tego na uwzględnienie zarzut podniesiony w skardze kasacyjnej,

że zaskarżony wyrok narusza art. 52 ust. 2 ustawy o rachunkowości, gdyż Sąd

II instancji uznał, że wystarczy podpisanie sprawozdania finansowego tylko przez

jednego członka wieloosobowego zarządu. Uchwała zgromadzenia wspólników

zatwierdzające sprawozdanie finansowe spółki, które nie spełnia wymogów

przewidzianych w art. 52 ust. 2 ustawy o rachunkowości jako sprzeczna

z bezwzględnie wiążącym przepisem ustawy może zostać skutecznie zaskarżona

na warunkach określonych w art. 252 k.s.h.

9

Uwzględnienie zarzutu naruszenia art. 252 k.s.h. i art. 52 ustawy

o rachunkowości czyni zbędnym ocenę pozostałych zarzutów kasacyjnych, gdyż

jest to wystarczający powód do uchylenia zaskarżonego wyroku, skoro stwierdzenie

nieważności uchwały nr 6 zatwierdzającej sprawozdanie finansowe za 2008 r.

pociąga za sobą konieczność uchylenia uchwały nr 7 o w sprawie przeznaczenia

zysku za rok 2008 r., gdyż taka uchwala może być podjęta dopiero po

zatwierdzeniu sprawozdania finansowego za dany rok obrachunkowy.

Mając na względzie powyższe Sąd Najwyższy, na podstawie art. 38915

k.p.c., orzekł jak w sentencji.