III CSK 189/11

Sygn. akt III CSK 189/11

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 9 lutego 2012 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Irena Gromska-Szuster (przewodniczący)

SSN Mirosław Bączyk (sprawozdawca)

SSN Krzysztof Strzelczyk

w sprawie z powództwa R. G.

przeciwko A. N. D. P. sp. z o.o. w W.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 9 lutego 2012 r.,

skargi kasacyjnej powoda od wyroku Sądu Okręgowego

z dnia 25 lutego 2011 r.,

oddala skargę kasacyjną.

Uzasadnienie

2

Powód R.G. dochodził od strony pozwanej (A. N. D. P.) – spółki z o.o.

zasądzenia kwoty 70.000 zł z odsetkami jako bezzasadnie wyegzekwowanej z

rachunku wspólnego, który był prowadzony dla powoda i jego matki. Sąd Rejonowy

zasądził od strony pozwanej na rzecz powoda dochodzoną kwotę, oddalił natomiast

powództwo o odsetki za opóźnienie za okres wskazany w wyroku po ustaleniu

następującego stanu faktycznego.

W dniu 5 lutego 2010 r. powód wraz z matką zawarł z bankiem „umowę

oszczędnościowej lokaty terminowej” jako postać umowy rachunku wspólnego.

Umowa ta obejmowała kwotę 140.000 zł, która wcześniej została przelana

z rachunku bankowego powoda, prowadzonego przez inny bank. Strona pozwana

uzyskała nakaz zapłaty w postępowaniu nakazowym m.in. przeciwko matce

powoda, a następnie skierowała egzekucję do wierzytelności wynikającej

z rachunku bankowego (lokaty wspólnej) powoda i jego matki. Komornik

wyegzekwował z tego rachunku kwotę 70.000 zł objętą następnie pozwem.

Sąd Rejonowy stwierdził, że egzekucja pozwanego wierzyciela została

skierowana do wierzytelności wynikającej z umowy rachunku wspólnego

przewidzianego a w art. 51-51a ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. – prawo bankowe

(Dz. U z 2002 r. Nr 72, poz. 665 ze zm., cyt. dalej jako „prawo bankowe z 1997 r.”).

Współposiadaczami tego rachunku był powód i jego matka – dłużniczka strony

pozwanej. Zakres dopuszczalnej egzekucji z wierzytelności wynikającej z rachunku

wspólnego wyznacza art. 8911

§ 1 k.p.c. Umowa z dnia 5 lutego 2010 r. nie

określała udziału matki powoda w rachunku wspólnym, dlatego komornik – kierując

się domniemaniem prawnym równości udziałów – wyegzekwował z rachunku kwotę

70.000 zł. Do czasu zajęcia rachunku uprawnienia powoda podlegały ochronie na

podstawie art. 841 k.p.c., natomiast po przeprowadzeniu egzekucji powód mógł

wystąpić wobec egzekwującego wierzyciela o zapłatę. Domniemanie prawne

równości udziałów, przewidziane w art. 8911

§ 1 k.p.c. jest wzruszalne i powód

skuteczne je podważył w toku postępowania. Intencją współposiadaczy przy

zakładaniu lokaty wspólnej było to, iż matka powoda miała jedynie dostęp do

środków powoda przechowywanych na rachunku, nie była natomiast uprawniona

3

do tych środków wbrew woli powoda. Wzruszenie domniemania wynikającego

z art. 8911

§ 1 k.p.c. powoduje to, że cała wierzytelność z rachunku wspólnego

przysługiwała tylko powodowi. W ocenie Sądu, matka powoda, wbrew treści

umowy, „była w istocie jedynie pełnomocnikiem posiadacza rachunku (syna)”.

Roszczenie powoda o zwrot wyegzekwowanej kwoty okazało się zatem

uzasadnione na podstawie art. 405 k.c.; wyegzekwowanie takie może jednoczenie

oznaczać także czyn niedozwolony strony pozwanej i uzasadniać odpowiedzialność

na podstawie art. 416 k.c.

W wyniku apelacji strony pozwanej Sąd Okręgowy zmienił zaskarżony wyrok

i oddalił powództwo. Wyjaśniając konstrukcję rachunku wspólnego, Sąd Okręgowy

stwierdził, że w razie zajęcia wierzytelności wynikającej z takiego rachunku,

czynności egzekucyjne prowadzone są jedynie do udziału dłużnika w tej

wierzytelności (art. 8911

§ 1 k.p.c. Według Sądu Okręgowego, przewidziane w tym

przepisie domniemanie prawne można wzruszyć powołaniem się na treść umowy

rachunku wspólnego (lokaty wspólnej). Nie ma w tym wypadku znaczenia źródło

pochodzenia kwot wpływających na rachunek wspólny (np. tylko z innego rachunku

w innym banku jednego ze współposiadaczy).

W skardze kasacyjnej powoda podniesiono zarzuty naruszenia art.405 k.c.

i art. 416 k.c. Skarżący kwestionował stanowisko Sądu Okręgowego, że

współposiadacz rachunku wspólnego niebędący dłużnikiem nie może żądać od

wierzyciela zwrotu wyegzekwowanej z rachunku kwoty, mimo wykazania, iż środki

zgromadzone na rachunku wspólnym należały wyłącznie do tego współposiadacza.

Domagał się uchylenia zaskarżonego wyroku i oddalenia apelacji strony pozwanej,

ewentualnie – przekazania sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi drugiej

instancji.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

W art. 51 prawa bankowego z 1997 r. przewidziano możliwość zawarcia

umowy rachunku wspólnego z udziałem osób fizycznych jako współposiadaczy

tego rachunku. De lege lata brak ograniczeń odnośnie do kręgu osób fizycznych,

które mogą być związane z bankiem umową wspólnego rachunku bankowego

(art. 725 k.c.). Możliwe jest także zawarcie umowy lokaty wspólnej. Treść umowy

4

rachunku wspólnego (lokaty wspólnej) regulują szczegółowo także odpowiednie

wzorce umowne (art. 384 k.c.),natomiast z art. 51a prawa bankowego wynika, że

każdy współposiadacz rachunku może samodzielnie dysponować środkami

pieniężnymi zgromadzonymi na rachunku i każdy z nich może wypowiedzieć

umowę rachunku bankowego ze skutkiem dla pozostałych współposiadaczy

(art. 730 k.c.; wariant w postaci tzw. rozłącznego rachunku wspólnego). W umowie

rachunku bankowego (w treści wzorca umownego) mogą być zastrzeżone

odmienne reguły dysponowania środkami na rachunku wspólnym (łącznie przez

współposiadaczy; wariant w postaci tzw. łącznego rachunku wspólnego).

Dyspozytywny charakter art. 51a prawa bankowego potwierdza tylko preferowanie

w praktyce bankowej pierwszego wariantu umowy rachunku bankowego jako

bardziej praktycznego.

Z umowy wspólnego rachunku bankowego wynika wspólna wierzytelność

pieniężna kilku współposiadaczy rachunku (lokaty) wobec banku. Każdy ze

współposiadaczy ma status wierzyciela banku w odniesieniu do całej wierzytelności

wynikającej z rachunku (art. 367 k.c.), natomiast wspomniane warianty

konstrukcyjne rachunku wspólnego (łączny i rozłączny) określają jedynie sam

sposób dysponowania tą wierzytelnością. Nieistotne są źródła zasilania rachunku

wspólnego, tj. pochodzenie środków pieniężnych ujawnionych na rachunku.

Z chwilą wpisu na rachunku (art. 731 k.c.) środki te determinują istnienie i zakres

wierzytelności wspólnej współposiadaczy wobec banku. Ewentualne porozumienia

między współposiadaczami rachunku nie mogą spowodować wobec banku zmiany

prawnego statusu jednego ze współposiadaczy w „pełnomocnika” innego

posiadacza w ramach istniejącego już stosunku rachunku bankowego. Możliwe jest

natomiast ustanowienie przez współposiadaczy rachunku wspólnego jako

mocodawców odpowiedniego (np. stałego) pełnomocnika do dysponowania

środkami na rachunku wspólnym.

Współposiadacze rachunku wspólnego muszą liczyć się z dopuszczalnością

egzekucji z wierzytelności wspólnej wynikającej z umowy rachunku wspólnego

wówczas, gdy w toku tej egzekucji egzekwowany będzie dług tylko jednego ze

współposiadaczy. Art. 8911

§ 1 k.p.c. przewiduje reguły takiej właśnie egzekucji.

Wierzytelność wspólna z rachunku wspólnego może być zajęta, a dalsze czynności

5

egzekucyjne są prowadzone do przypadającego dłużnikowi udziału w rachunku

wspólnym stosownie do treści umowy regulującej prowadzenie rachunku, którą

dłużnik obowiązany jest przedłożyć komornikowi w terminie tygodnia od daty

zajęcia. Jeżeli w umowie nie określono udziałów w rachunku wsobnym albo gdy

dłużnik nie przedłoży umowy, domniemywa się równości udziałów obu

współposiadaczy. Po ustaleniu udziału dłużnika zwalnia się pozostałe udziały od

egzekucji.

„Umowa oszczędnościowej lokaty terminowej”, zawarta w dniu 5 lutego

2010 r. przez powoda i jego matkę (współposiadaczy lokaty) z bankiem, miała

postać lokaty wspólnej, w której przewidziano tzw. rozłączny (samodzielny) wariant

dysponowania wkładem oszczędnościowym (art. 51a prawa bankowego).

Wierzycielami należności wspólnej wynikającej z lokaty byli oboje współposiadacze.

Z ustaleń dokonanych przez Sądy meritii wynika, że w toku egzekucji nie

przedłożono komornikowi treści umowy rachunku wspólnego, która określałaby

inne udziały w rachunku wspólnym obojga współposiadaczy. Rzecz jasna, taka

nierówność udziałów mogłaby wynikać także z postanowień „Regulaminu

terminowych rachunków oszczędnościowych”, do którego odesłano w umowie

z dnia 5 lutego 2010 r. W tej sytuacji istniały nie tylko podstawy przyjęcia

domniemania równości udziałów (art. 8911

§ 1 k.p.c., ale nawet – stanu pewności

prawnej w tym zakresie. Dla wzruszenia takiego domniemania nie mają znaczenia

wewnętrzne porozumienia dokonywane między współposiadaczami rachunku,

z których mogłaby wynikać inna wysokość takich udziałów lub nawet – jak wywodzi

powód – „wyłączna” przynależność środków pieniężnych zgromadzonych na

rachunku wspólnym do jednego ze współposiadaczy (np. osoby niebędącej

dłużnikiem w postępowaniu egzekucyjnym). Takie porozumienia nie mogą bowiem

odnieść żadnego skutku w zakresie stosunku rachunku wspólnego, jeżeli

jednocześnie nie doszło do odpowiedniej zmiany treści umowy rachunku

wspólnego do chwili upływu terminu tygodniowego przewidzianego w art. 8911

§ 1

k.p.c. Oznacza to, że współposiadacz rachunku wspólnego niebędący dłużnikiem

egzekwującego wierzyciela nie mógłby skutecznie „sprzeciwiać się” egzekucji

i dowodzić, że na rachunku znajdują się wyłączne środki pieniężne należące do

sprzeciwiającego się współposiadacza. Nie ma przy tym znaczenia, z jakiego

6

źródła pochodzą w całości lub w części środki pieniężne zgromadzone na

rachunku, w tym m.in. z funduszy wcześniej należących do współposiadacza

niebędącego dłużnikiem. Ujawnienie tych środków przez odpowiedni wpis na

rachunku prowadzi do powstania wierzytelności wspólnej współposiadaczy wobec

banku i wierzytelność ta jest objęta reżimem egzekucyjnym określonym w art. 8911

§ 1 k.p.c.

Podobne reguły egzekucji mają zastosowanie także wówczas, gdy doszło do

zajęcia wierzytelności wspólnej z rachunku wspólnego z tytułu zadłużenia dłużnika

pozostającego w związku małżeńskim (art. 8912

§ 1 k.p.c.) Małżonek

egzekwowanego dłużnika uzyskuje jednak ex lege dodatkową ochronę prawną

w postaci możliwości zgłoszenia powództwa z art. 841 k.c., jeżeli na rachunku

wspólnym znajdują się środki określone w art. 8912

§ 2 k.p.c. Tę dodatkową

ochronę małżonka uzasadnia odpowiednio ukształtowany de lege lata reżim

małżeńskich stosunków majątkowych i odpowiedzialności jednego małżonka za

długi drugiego.

Prawidłowy przebieg egzekucji z rachunku lokaty wspólnej współposiadaczy

(powoda i jego matki) prowadzi do wniosku o bezpodstawności roszczenia powoda

na podstawie art. 405 k.c. i na podstawie art. 416 k.c. Skoro przepisy te nie zostały

naruszone, należało oddalić skargę kasacyjną jako nieuzasadnioną (art. 39814

k.p.c.).