V CSK 49/11

Sygn. akt V CSK 49/11

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 8 lutego 2012 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Hubert Wrzeszcz (przewodniczący)

SSN Teresa Bielska-Sobkowicz (sprawozdawca)

SSN Zbigniew Kwaśniewski

w sprawie z powództwa Iwony K. reprezentowanej przez ojca Augustyna K.

przeciwko Aleksandrowi C.

o ustalenie,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 8 lutego 2012 r.,

skargi kasacyjnej pozwanego od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 18 sierpnia 2010 r.,

uchyla zaskarżony wyrok oraz wyrok Sądu Okręgowego z

dnia 17 marca 2010 r. sygn. akt [...] i przekazuje sprawę do

rozpoznania sądowi przed którym toczy się postępowanie o

dział spadku po Katarzynie C.

2

Uzasadnienie

Wyrokiem z dnia 17 marca 2010 r. Sąd Okręgowy ustalił nieważność umowy

darowizny zawartej 11 maja 2001 r. w formie aktu notarialnego pomiędzy Katarzyną

C. i Aleksandrem C. Z ustaleń wynika, że darczyńca, przebywająca w zakładzie

opiekuńczym Katarzyna C., z powodu demencji starczej, zespołu otępiennego i

braku kontaktu słownego nie była w stanie podjąć świadomie decyzji i wyrazić swej

woli. Wobec zaistnienia przesłanek z art. 82 k.c. umowa jest zatem nieważna. Z

ustaleń wynika także, że Katarzyna C. zmarła, a spadek po niej nabyli z ustawy

powódka Iwona K. oraz pozwany Aleksander C. po ½ części. W dniu 29 lutego

2008 r. powódka złożyła wniosek o dział spadku po Katarzynie K. Postępowanie w

sprawie działowej zostało zawieszone do zakończenia procesu w sprawie o

ustalenie nieważności umowy darowizny, wszczętego na skutek pozwu z dnia 1

września 2008 r.

Sąd Apelacyjny wyrokiem z dnia 18 sierpnia 2010 r. oddalił apelację

pozwanego od powyższego wyroku, podzielając ustalenia faktyczne i ocenę

prawną. Sąd ten za niezasadny uznał zarzut naruszenia art. 618 k.p.c. W ocenie

Sądu, co prawda z § 2 tego przepisu wynika, że z chwilą wszczęcia postępowania

działowego nie jest dopuszczalne odrębne postępowanie o to, czy dany przedmiot

należy do spadku, jednak swoista zawisłość sporu nie uzasadnia odrzucenia

pozwu. Zachodzi specyficzna nieważność postępowania, której skutkiem powinno

być przekazanie sprawy do dalszego postępowania sądowi, przed którym toczy się

postępowanie o dział spadku. Sąd Apelacyjny powołał się jednak na uzasadnienie

uchwały Sądu Najwyższego z dnia 12 stycznia 2010 r., III CZP 114/09 (OSNC

2010, nr 7-8, poz. 102) w której zawarto stwierdzenie, że z uwagi na racjonalność

postępowania przekazanie sprawy sądowi prowadzącemu postępowanie działowe

powinno mieć miejsce wówczas, gdy zajdzie potrzeba uchylenia wyroku z innych

przyczyn niż naruszenie art. 618 § 2 k.p.c. Także jednak w wypadkach, których

zdanie trzecie tego przepisu wprost nie dotyczy, istnieje ewentualna możliwość

wykorzystania tego rozwiązania. Takie właśnie racjonalne względy, zdaniem Sądu

Apelacyjnego, przemawiają przeciwko potrzebie uchylenia wyroku i przekazania

sprawy sądowi prowadzącemu postępowanie działowe. Przeprowadzono bowiem

3

wyczerpująco postępowanie dowodowe, poddano dowody prawidłowej ocenie i nie

istnieje potrzeba ponownego gromadzenia materiału dowodowego. Sąd Apelacyjny

uznał także, że powódka wykazała istnienie interesu prawnego w rozumieniu art.

189 k.p.c. w żądaniu ustalenia nieważności umowy darowizny przedmiotu

wchodzącego w skład spadku.

Pozwany zaskarżył powyższy wyrok skargą kasacyjną, przytaczając

w ramach podstawy materialno prawnej jako naruszone przepis art. 82 i 6 k.c.,

a w ramach drugiej podstawy kasacyjnej – przepisy art. 618 w związku z art. 684

i 688 k.p.c., art. 189 k.p.c. w związku z art. 10 ustawy z dnia 6 lipca 1982 r.

o księgach wieczystych i hipotece (tekst jedn. Dz. U. 2001, Nr 124, poz. 1361; dalej

- u.k.w.h.), art. 233 § 1, art. 217 § 2 w związku z art. 278 k.p.c., art. 244, 245

w związku z art. 316 § 1 i 382 k.p.c., ponadto art. 379 ust. 3 i art. 386 § 2 i 4 k.p.c.

Wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku oraz poprzedzającego go wyroku Sądu

Okręgowego i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania, ewentualnie

o przekazanie sprawy sądowi rejonowemu prowadzącemu postępowanie o dział

spadku.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje.

Spośród zarzutów kasacyjnych za najistotniejsze należy uznać te,

które odnoszą się do wzajemnej relacji postępowania w sprawie niniejszej oraz

wszczętego wcześniej postępowania o dział spadku, nie można jednak mówić

o nieważności postępowania, a jedynie o istnieniu przeszkody procesowej

w rozpoznaniu niniejszej sprawy.

Do działu spadku, z mocy art. 688 k.p.c., stosuje się przepisy o zniesieniu

współwłasności, a w szczególności art. 618 § 2 i 3 k.p.c. Przepis § 2 stanowi,

że z chwilą wszczęcia postępowania o zniesienie współwłasności odrębne

postępowanie w sprawach wymienionych w paragrafie poprzedzającym jest

niedopuszczalne, a sprawy będące w toku przekazuje się do dalszego rozpoznania

sądowi prowadzącemu postępowanie o zniesienie współwłasności. Wśród spraw,

które wymienia § 1, wskazano m.in. spory o prawo własności. Do sporów o prawo

własności zalicza się spory o istnienie przedmiotu współwłasności. Niewątpliwie

zatem do tej kategorii trzeba zaliczyć spór o to, czy określony przedmiot należy do

spadku, a do rozstrzygnięcia takiego sporu właśnie zmierza żądanie ustalenia,

4

że umowa darowizny takiego przedmiotu, zawarta inter vivos przez spadkodawcę

z jednym ze spadkobierców, jest nieważna. W razie uznania takiej umowy

za nieważną przedmiot ten wchodzi do spadku i podlega podziałowi. Spór taki

zatem należy do kategorii określonej w art. 618 § 1 k.p.c. co oznacza, że powinien

zostać rozstrzygnięty w postępowaniu działowym.

Z chwilą wszczęcia postępowania działowego nie jest zatem dopuszczalne

odrębne postępowanie o ustalenie nieważności umowy darowizny zawartej przez

spadkodawcę ze spadkobiercą. Jeżeli, jak w niniejszej sprawie, po wszczęciu

postępowania działowego wszczęto proces o ustalenie nieważności umowy

darowizny, sprawa powinna zostać przekazana sądowi prowadzącemu

postępowanie działowe. Ewentualne uchybienie w tym zakresie nie wiąże się

co prawda z nieważnością postępowania i nie skutkuje koniecznością odrzucenia

pozwu ani koniecznością zniesienia postępowania w razie uchylenia wyroku przez

sąd drugiej instancji, stanowi jednak przeszkodę procesową, zaś

niedopuszczalność prowadzenia równoległych postępowań skutkuje obligatoryjnym

zastosowaniem art. 618 § 2 k.p.c. Obowiązkiem sądu prowadzącego postępowanie

działowe jest wyjaśnienie, czy toczy się postępowanie w sprawach wymienionych

w art. 618 § 1 k.p.c., a obowiązkiem sądu prowadzącego takie postępowanie jest

wyjaśnienie, czy nie zostało wszczęte postępowanie działowe. Obowiązkiem zaś

sądu drugiej instancji jest usunięcie stanu niezgodnego z prawem. W razie więc

stwierdzenia, że spór o prawo własności przedmiotu mogącego wchodzić

do spadku został wszczęty po wszczęciu postępowania działowego, należało wyrok

uchylić, bez konieczności zniesienia postępowania, i przekazać sprawę sądowi

prowadzącemu postępowanie o dział spadku. Jedyny wyjątek określa art. 618 § 2

zdanie trzecie k.p.c., zgodnie z którym jeżeli postępowanie o zniesienie

współwłasności zostało wszczęte po wydaniu wyroku, przekazanie następuje tylko

wówczas, gdy sąd drugiej instancji uchyli wyrok i sprawę przekaże do ponownego

rozpoznania. Sąd Apelacyjny powołał się na wskazaną w uzasadnieniu uchwały

Sądu Najwyższego z 12 stycznia 2010 r., III CZP 114/09 ewentualną możliwość

rozciągnięcia, w razie stwierdzenia przez sąd drugiej instancji naruszenia art. 618

§ 2 zd. pierwsze k.p.c., hipotezy wyrażonej w zdaniu trzecim także na przypadki,

których ten przepis wprost nie dotyczy. Trzeba jednak zwrócić uwagę, że przepis

5

art. 618 § 2 zd. trzecie k.p.c. ma charakter wyjątkowy, wyjątek zaś nie może

podlegać wykładni rozszerzającej. Poza tym, powołana uchwała nie dotyczyła

kwestii zakresu stosowania tego przepisu, a stwierdzenie, na które powołał się Sąd

Apelacyjny, stanowiło jedynie wyrażony obiter dicta postulat o charakterze de lege

ferenda. Istotnie bowiem, w niektórych wypadkach względy racjonalności mogą

przeczyć konieczności uchylania wyroku wydanego w sprawie objętej zakresem art.

618 § 1 k.p.c., nawet jeżeli pozew wniesiono po wszczęciu postępowania

działowego, w sytuacji, w której zebrano bogaty materiał dowodowy, sprawa toczyła

się dłuższy czas, a wydane orzeczenie jest w ocenie sądu drugiej instancji trafne.

Niemniej jednak, w obecnym stanie prawnym rozciąganie art. 618 § 1 zd. trzecie

k.p.c. na przypadki w nim nie wymienione nie jest dopuszczalne. Wobec tego

zatem, że zachodziła swoista zawisłość sporu, rzeczą Sądu Apelacyjnego

było uchylenie z urzędu zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy sądowi

prowadzącemu postępowanie działowe, takiej zresztą treści uchwalę podjęto

w sprawie III CZP 114/09. Podobnym uchybieniem jest też dotknięte postępowanie

przed Sądem Apelacyjnym, wyrok ten zatem podlegał uchyleniu przez Sąd

Najwyższy.

Nie zasługują na uwzględnienie pozostałe zarzuty podniesione w ramach

drugiej podstawy kasacyjnej. Podstawą skargi kasacyjnej nie mogą być zarzuty

dotyczące ustaleń faktycznych i oceny dowodów (art. 3983

§ 3 k.p.c.), do tego zaś

zmierzają zarzuty naruszenia przytoczonych w skardze przepisów regulujących

postępowanie dowodowe. Wywody skarżącego sprowadzają się w istocie do

kwestionowania poczynionych w sprawie ustaleń faktycznych, kontrola zaś w tym

zakresie nie jest objęta kognicją Sądu Najwyższego.

W ramach drugiej podstawy kasacyjnej podniesiono również zarzut

naruszenia art. 189 k.p.c. oraz art. 10 u.k.w.h. Przede wszystkim trzeba zwrócić

uwagę, że przepisy te mają charakter materialnoprawny, zatem ewentualny zarzut

może być zgłaszany w ramach pierwszej podstawy. Szczegółowe rozważanie

zarzutów materialnoprawnych nie jest możliwe, skoro postępowanie dotyczące

ważności umowy darowizny będzie prowadzone w sprawie o dział spadku i trudno

przesądzić, jakich ustaleń sąd działowy dokona. Należy jedynie wskazać,

że co do zasady nie jest wykluczone uznanie istnienia interesu prawnego

6

w żądaniu ustalenia nieważności umowy darowizny nieruchomości także w sytuacji,

w której dla nieruchomości urządzona jest księga wieczysta. Wbrew zarzutom

skarżącego nie ma podstaw do generalnego uznania, że istnienie interesu

prawnego wyklucza możliwość wytoczenia powództwa z art. 10 u.k.w.h. (por. wyrok

Sądu Najwyższego z dnia 10 czerwca 2011 r., II CSK 568/10, niepubl.).

Skarżący powołał się wybiórczo na orzeczenia Sądu Najwyższego wykluczające

taką możliwość. Orzeczenia te jednak dotyczą innych okoliczności faktycznych,

przedmiotem umowy, której dotyczyło żądanie ustalenia nieważności było bowiem

użytkowanie wieczyste. W takiej sytuacji rzeczywiście interes prawny skarżącego

jest lepiej chroniony w drodze powództwa opartego na art. 10 u.k.w.h., co wyklucza

istnienie takiego interesu w powództwie o ustalenie na podstawie art. 189 k.p.c.

W przypadku użytkowania wieczystego wpis w księdze wieczystej ma bowiem

charakter konstytutywny, który może być obalony jedynie w procesie o uzgodnienie

treści księgi wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym (por. uchwałę Sądu

Najwyższego z dnia 13 stycznia 2011 r., III CZP 213/10, OSNC 2011, nr 9, poz. 96,

wyrok z dnia 16 lutego 2011 r., I CSK 305/10, niepubl.). W przypadku wpisu

o charakterze deklaratywnym, jakim jest wpis prawa własności, roszczenie z art.

189 k.p.c. nie jest wykluczone.

Wobec konieczności uchylenia wydanych w sprawie wyroków i przekazania

sprawy do rozpoznania sądowi prowadzącemu postępowanie o dział spadku

nie jest możliwe również odniesienie się do zarzutów naruszenia art. 82 i 6 k.c.

Kwestia bowiem, czy istnieją przesłanki określone w art. 82 k.c. zależy od

konkretnych ustaleń faktycznych, jakie dopiero zostaną poczynione. Gdy chodzi

o przepis art. 6 k.c., reguluje on ciężar dowodu i stanowi, że ponosi go strona, która

z faktu wywodzi skutki prawne. Zasadzie tej nie sprzeciwił się Sąd Apelacyjny

uznając, że powódka udowodniła okoliczności, na których oparła swoje żądanie.

Ciężar dowodu został rozłożony prawidłowo, kwestia zaś oceny wiarygodności

dowodów nie należy do Sądu Najwyższego. Oceny tej dokona sąd prowadzący

postępowanie, któremu sprawa została przekazana.

Wobec powyższego orzeczono, jak w sentencji (art. 39815

k.p.c.).