V CSK 91/11

Wyrok z dnia 8 lutego 2012 r., V CSK 91/11

Przewidywalności szkody, o której mowa w art. 74 zdanie drugie

konwencji Narodów Zjednoczonych o umowach międzynarodowej sprzedaży

towarów z dnia 11 kwietnia 1980 r. (Dz.U. z 1997 r. Nr 45, poz. 286), nie

wyłącza odpowiedzialności strony naruszającej umowę, lecz ogranicza

wysokości należnego od dłużnika odszkodowania.

Sędzia SN Hubert Wrzeszcz (przewodniczący)

Sędzia SN Teresa Bielska-Sobkowicz

Sędzia SN Zbigniew Kwaśniewski (sprawozdawca)

Sąd Najwyższy w sprawie z powództwa "T.K.M.E." GmbH w E. przeciwko

"P.K." S.A. w K. o zapłatę, po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 8

lutego 2012 r. skargi kasacyjnej strony powodowej od wyroku Sądu Apelacyjnego w

Katowicach z dnia 22 października 2010 r. i skargi kasacyjnej strony pozwanej od

wyroku uzupełniającego Sądu Apelacyjnego w Katowicach z dnia 20 grudnia 2010

r.

uchylił zaskarżone wyroki i przekazał sprawę Sądowi Apelacyjnemu w

Katowicach do ponownego rozpoznania i orzeczenia o kosztach postępowania

kasacyjnego.

Uzasadnienie

Strona powodowa żądała od strony pozwanej zapłaty odszkodowania za

szkodę poniesioną w następstwie odstąpienia przez powódkę od umowy sprzedaży

w zakresie niedostarczonej przez pozwaną ilości koksu i konieczności dokonania

zakupu od innych podmiotów nieotrzymanego od pozwanej towaru.

Wyrokiem z dnia 15 czerwca 2005 r. Sąd Okręgowy w Katowicach oddalił

powództwo, a apelację powódki oddalił Sąd Apelacyjny w Katowicach wyrokiem z

dnia 18 maja 2006 r. Skargę kasacyjną strony powodowej uwzględnił Sąd

Najwyższy wyrokiem z dnia 28 lutego 2007 r., V CSK 441/06, którym uchylił wyrok

Sądu Apelacyjnego i przekazał mu sprawę do ponownego rozpoznania.

W wyniku ponownego rozpoznania sprawy Sąd Apelacyjny wyrokiem z dnia

17 października 2007 r. zmienił wyrok Sądu Okręgowego z dnia 15 czerwca 2005 r.

w ten sposób, że uwzględnił powództwo i zasądził od pozwanej na rzecz powódki

kwotę 4 037 884,66 euro z ustawowymi odsetkami.

Skargę kasacyjną strony pozwanej Sąd Najwyższy uwzględnił wyrokiem z

dnia 9 października 2008 r., V CSK 63/08, w ten sposób, że uchylił wyrok Sądu

Apelacyjnego m.in. w części obejmującej zmianę wyroku Sądu pierwszej instancji

przez uwzględnienie powództwa i w tym zakresie przekazał sprawę Sądowi

Apelacyjnemu w Katowicach do ponownego rozpoznania.

W wyniku kolejnego rozpoznania sprawy Sąd Apelacyjny wyrokiem z dnia 22

października 2010 r. oddalił apelację powódki od wyroku Sądu Okręgowego z dnia

15 czerwca 2005 r. oraz zasądził od powódki na rzecz pozwanej kwotę

5 572 833,97 euro tytułem zwrotu przez pozwaną świadczenia głównego i odsetek,

wcześniej spełnionego na podstawie wyroku Sądu Apelacyjnego z dnia 17

października 2007 r.

Wyrok Sądu Apelacyjnego został uzupełniony wyrokiem z dnia 20 grudnia

2010 r. przez dodanie orzeczenia oddalającego żądanie pozwanej zasądzenia

ustawowych odsetek od uwzględnionego żądania restytucyjnego zasądzenia kwoty

5 572 833,97 euro oraz kwoty 323 801,39 zł.

Uzasadniając wyrok z dnia 22 października 2010 r., Sąd Apelacyjny uznał za

bezsporne istotne okoliczności faktyczne, a m.in. związania stron sporu umową w

latach 2002-2003, a następnie zawarcia przez strony w dniu 30 grudnia 2003 r.

umowy sprzedaży koksu w ilości 60 ton w cenie wskazanej w umowie. Za niesporne

uznał niedostarczenie przez pozwaną koksu w drugim kwartale 2004 r. w ilości

przekraczającej 25 ton, z powodu odmowy dokonania przez pozwaną dostaw w

cenie uzgodnionej umową. Za okoliczność niebudzącą wątpliwości uznał to, że

powódka pismem z dnia 3 września 2004 r. odstąpiła od umowy w odniesieniu do

niedostarczonej jej ilości koksu.

Dokonując oceny zasadności roszczenia na podstawie postanowień

Konwencji Narodów Zjednoczonych o umowach międzynarodowej sprzedaży

towarów sporządzonej w Wiedniu dnia 11 kwietnia 1980 r. (Dz.U. z 1997 r. Nr 45,

poz. 286 – dalej: "konwencja"), Sąd Apelacyjny uznał, z powołaniem się na

związanie wynikające z art. 39820

k.p.c., że odpowiedzialność odszkodowawcza

dłużnika na podstawie art. 74 i 76 konwencji wyznaczona jest granicami

przewidywalności szkody, której wystąpienie mogło być rozsądnie uwzględnione

przez obie strony kontraktu.

Sąd Apelacyjny zaliczył do określonych w art. 74 konwencji przesłanek

odpowiedzialności dłużnika m.in. przewidywalność szkody przez dłużnika w chwili

zawarcia umowy i możliwość przezwyciężenia przeszkody zewnętrznej. Oceniając

skalę podwyżek cen koksu już po zawarciu umowy z dnia 29 i 30 grudnia 2003 r.,

Sąd Apelacyjny uznał, że pozwana nie mogła przewidzieć takiej skali podwyżek

cen, a tym samym nie mogła przewidzieć wywołania szkody i jej rozmiaru powstałej

w rezultacie niewykonywania przez nią umowy. Traktując przewidywalność szkody

jako ogólną przesłankę odpowiedzialności odszkodowawczej na podstawie art. 74

konwencji oraz przyjmując niespełnienie się tej przesłanki, Sąd Apelacyjny uznał

roszczenie powódki za bezzasadne. Ocenił gwałtowną podwyżkę cen koksu za

niezależną od pozwanej przeszkodą zewnętrzną, której pozwana nie mogła uniknąć

ani uniknąć jej następstw. W konsekwencji przyjął, że nie zaistniały przesłanki

przewidziane w art. 74 konwencji do przypisania pozwanej odpowiedzialności

odszkodowawczej.

Wniosek restytucyjny pozwanej z dnia 17 września 2010 r. Sąd Apelacyjny

uznał za częściowo uzasadniony w świetle art. 39815

§ 1 oraz art. 415 k.p.c., w

związku z czym go uwzględnił, natomiast żądanie zasądzenia odsetek za

opóźnienie ocenił jako niepodlegające uwzględnieniu wobec braku opóźnienia

powódki przed doręczeniem jej wniosku restytucyjnego, który można dopiero uznać

za wezwanie do zapłaty. W uzasadnieniu wyroku uzupełniającego Sąd Apelacyjny

przyjął, że o bezzasadności żądania zasądzenia odsetek od kwoty określonej w

uwzględnionym wniosku restytucyjnym świadczy brak opóźnienia powódki ze

zwrotem uprzednio zasądzonego świadczenia do czasu merytorycznego o nim

rozstrzygnięcia w wyroku końcowym.

Strona powodowa domagała się w skardze kasacyjnej uchylenia

zaskarżonego wyroku w części i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania

oraz częściowej zmiany zaskarżonego wyroku przez odrzucenie wniosku

restytucyjnego. Zarzuciła błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie art. 74, 76,

79 oraz art. 7 ust. 1 i 2 i art. 8 ust. 2 konwencji, akcentując wadliwą wykładnię Sądu

polegającą na przyjęciu, że nieprzewidywalność szkody w chwili zawarcia umowy

jest przesłanką wyłączającą odpowiedzialność w całości, a nie skutkująca jedynie

zmniejszeniem należnego odszkodowania. Ponadto skarżąca twierdziła, że

nieprzewidywalność szkody zostaje wyłączona w razie umyślnego naruszenia

umowy wskutek świadomego wstrzymania dostaw. Zarzuciła również naruszenie

art. 39820

k.p.c. przez dokonanie wykładni art. 74 zdanie drugie w związku z art. 76

konwencji w sposób sprzeczny z ich wykładnią dokonaną w wyrokach Sądu

Najwyższego z dnia 28 lutego 2007 r., V CSK 441/06, i z dnia 9 października 2008

r., V CSK 63/08, wiążących przewidywalność skali podwyżki z wysokością

odszkodowania, a nie z oceną zasadności powództwa. Ponadto zarzuciła

naruszenie art. 415 w związku z art. 39815

§ 1 k.p.c. wskutek uwzględnienia

spóźnionego wniosku restytucyjnego, który nie był zgłoszony w postępowaniu przed

Sądem Najwyższym.

Strona pozwana zaskarżyła wyrok uzupełniający, oddalający żądanie

zasądzenia ustawowych odsetek za opóźnienie od kwot zasądzonych w wyniku

uwzględnienia wniosku restytucyjnego, wnosząc o jego uchylenie i przekazanie

sprawy do ponownego rozpoznania. Zarzuciła błędną wykładnię i niewłaściwe

zastosowanie art. 405–411, 455 i art. 481 k.c., twierdząc, że należą się jej odsetki

najpóźniej od daty ostatniego wyroku Sądu Apelacyjnego. Zarzuciła obrazę art. 328

§ 2, art. 415 w związku z art. 39815

§ 1 oraz art. 227 i art. 233 § 1 w związku z art.

391 § 1 k.p.c. (...)

Sąd Najwyższy zważył, co następuje: (...)

Spośród zarzutów zgłoszonych przez powódkę zasadny okazał się zarzut

naruszenia art. 39820

k.p.c., motywowany sprzecznością wykładni art. 74 zdanie

drugie konwencji, dokonanej w zaskarżonym wyroku przez Sąd Apelacyjny, z

wykładnią tego przepisu dokonaną przez orzekający w tej sprawie Sąd Najwyższy.

Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 28 lutego 2007 r., V CSK 441/06, dokonując

wykładni art. 74 konwencji, wyraźnie stwierdził, że kryterium przewidywalności

szkody może prowadzić do zmniejszenia odszkodowania w takim zakresie, w jakim

szkody nie można było przewidzieć, a w konsekwencji uznał, że

nieprzewidywalność skali podwyżki cen koksu mogła jedyne rzutować na wysokość

odszkodowania, a nie skutkować oddaleniem powództwa w całości. Wykładnię tego

przepisu Sąd Najwyższy wsparł wykładnią art. 7 ust. 1 konwencji, przyjmując, że

odwołanie się do ochrony dobrej wiary nie może oznaczać uwolnienia strony od

skutków związanych z normalnym ryzykiem gospodarczym jako konsekwencją

dobrowolnie przyjętego zobowiązania.

Tymczasem Sąd drugiej instancji uznał przesłankę przewidywalności szkody

za ogólną przesłankę odpowiedzialności odszkodowawczej, której niespełnienie

czyni roszczenie powódki bezzasadnym. Stwierdził dalej, że niewystąpienie

przesłanki ujętej w art. 74 konwencji, a więc przewidywalności szkody w

następstwie gwałtownego wzrostu cen po zawarciu umowy, skutkowało

niezaistnieniem przesłanki pozwalającej na przypisanie pozwanej

odpowiedzialności odszkodowawczej, co czyniło bezzasadnym roszczenie powódki

i skutkowało brakiem potrzeby rozważenia wystąpienia przesłanek określonych w

art. 7 i 79 konwencji ewentualnie ekskulpujących pozwaną. Taka wykładnia art. 74

konwencji pozostaje w sprzeczności z wykładnią tego przepisu dokonaną w

powołanym wyroku Sądu Najwyższego, co czyni zasadnym zarzut naruszenia art.

39820

k.p.c. i to w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy.

Bezzasadny natomiast okazał się zarzut naruszenia art. 415 k.p.c. w związku

z art. 39815

k.p.c, ponieważ nie można uznać za spóźnione zgłoszenia przez

pozwaną wniosku restytucyjnego i jego uwzględnienia dopiero w postępowaniu

przed Sądem Apelacyjnym, prowadzonym w następstwie uchylenia zaskarżonego

wyroku przez Sąd Najwyższy i przekazania sprawy Sąd Apelacyjnemu do

ponownego rozpoznania. Przepis art. 415 k.p.c. nie przewiduje takich czasowych

ograniczeń złożenia wniosku restytucyjnego przez skarżącego, o których stanowi

sformułowane przez powódkę uzasadnienie zarzutu naruszenia tego przepisu

procesowego.

Sąd Najwyższy w obecnie orzekającym składzie podziela wykładnię art. 74

zdanie drugie konwencji dokonaną w wyroku Sądu Najwyższego z dnia 28 lutego

2007 r., V CSK 441/06. Również w wyroku z dnia 9 października 2008 r., V CSK

63/08, Sąd Najwyższy stwierdził, że przewidywalność szkody określona w art. 74

zdanie drugie konwencji, jest wyznacznikiem granic odpowiedzialności

odszkodowawczej, co ma oznaczać zakres obowiązku odszkodowawczego

zobowiązanego odpowiedzialnego za szkodę, a więc określenie wysokości

odszkodowania, do którego zapłaty zobowiązany jest podmiot odpowiedzialny na

podstawie art. 74 zdanie pierwsze konwencji, w razie niewystąpienia przesłanek

zwalniających go od odpowiedzialności, określonych w art. 79 ust. 1 konwencji.

Z tego względu zasadny jest zawarty w skardze zarzut błędnej wykładni art.

74 zdanie drugie konwencji przez przyjęcie w wyroku, że przesłanka

przewidywalności szkody może uzasadniać oddalenie powództwa w całości, a więc

może być potraktowana jako samodzielna przesłanka zwalniająca od

odpowiedzialności i czyni zbędnym potrzebę rozważania wystąpienia przesłanek

określonych w art. 79 ust. 1 konwencji, zwalniających od odpowiedzialności.

Przesłanki skutkujące powstaniem odpowiedzialności odszkodowawczej za

naruszenie umowy określone zostały w art. 74 zdanie pierwsze konwencji, którymi

są zdarzenie sprawcze w postaci naruszenia umowy, powstanie szkody, określonej

mianem „straty” obejmującej także utratę zysku oraz związek przyczynowy między

tymi zdarzeniami. W piśmiennictwie przyjmuje się, że art. 74 konwencji daje wyraz

zasadzie pełnego odszkodowania przysługującego wierzycielowi, niezależnie od

zastosowanej następnie metody szacowania szkody, tj. albo konkretnej albo

abstrakcyjnej (art. 75 in fine i art. 76 zdanie pierwsze in fine konwencji). Norma

zawarta w art. 74 zdanie drugie konwencji obejmuje natomiast przesłankę

przewidywalności szkody rozumianą jako przesłankę wpływającą na określenie

wysokości należnego wierzycielowi odszkodowania, a więc nie jako przesłankę

przesądzającą powstanie, istnienie lub wyłączenie stanu odpowiedzialności

dłużnika, a w szczególności nie jako przesłankę zwalniającą dłużnika z

odpowiedzialności za szkodę. Innymi słowy, przesłanki przewidywalności szkody,

wynikającej z art. 74 zdanie drugie konwencji, nie można automatycznie utożsamiać

z przesłanką zwalniającą dłużnika z odpowiedzialności odszkodowawczej,

określoną w art. 79 ust. 1 konwencji, tj. z przeszkodą niezależną od dłużnika,

niemożliwą do przewidzenia w chwili zawarcia umowy, będącą powodem

niewykonania przez dłużnika któregoś z jego obowiązków umownych.

W okolicznościach rozpoznawanej sprawy zabrakło zatem zbadania i oceny,

czy gwałtowny wzrost cen koksu i skala tego wzrostu mogą być potraktowane jako

przesłanka zwalniająca pozwaną z odpowiedzialności na podstawie art. 79 ust. 1

konwencji. W piśmiennictwie przyjmuje się jednak, że nawet przeszkody nie do

pokonania nie zwalniają dłużnika z odpowiedzialności, jeśli musiał się z nimi

racjonalnie liczyć przy zawieraniu umowy jako wydarzeniami, których możliwość

wystąpienia zarysowuje się perspektywicznie w okresie mającego nastąpić

niebawem wykonywania umowy.

W razie uznania, że wystąpiły przesłanki zwolnienia pozwanej z

odpowiedzialności na podstawie art. 79 ust. 1 konwencji, to zbędna staje się

potrzeba sięgania do poprzedzających go przepisów, natomiast gdyby ocena Sądu

sprowadzała się do przyjęcia braku podstaw do zastosowania art. 79 ust. 1

konwencji w ustalonym stanie faktycznym, a więc do zaistnienia stanu

odpowiedzialności strony pozwanej, to wówczas dopiero powstaje potrzeba oceny,

czy pozwana przewidziała lub powinna była przewidzieć w chwili zawarcia umowy

straty spowodowane naruszeniem tej umowy, a więc czy wystąpiła przesłanka

określona w art. 74 zdanie drugie konwencji. Jej wystąpienie lub brak nie

skutkowałoby zwolnieniem pozwanej z odpowiedzialności odszkodowawczej,

natomiast miałoby wpływ na określenie wysokości odszkodowania obciążającego

pozwaną wobec powódki.

Niewystąpienie przesłanki przewidywalności szkody z art. 74 zdanie drugie

konwencji Sąd Apelacyjny błędnie potraktował jako równoznaczne ze zwolnieniem

pozwanej z odpowiedzialności odszkodowawczej, przy równoczesnym uznaniu za

zbędną potrzeby rozważania konsekwencji wystąpienia w stanie faktycznym

przesłanek przewidzianych w art. 79 konwencji.

W tej sytuacji zarzuty strony powodowej błędnej wykładni i niewłaściwego

zastosowania art. 74 zdanie drugie oraz art. 79 ust. 1 konwencji są uzasadnione, a

sprawa nie dojrzała jeszcze do ostatecznego rozstrzygnięcia, co skutkowało

koniecznością uwzględnienia skargi kasacyjnej powódki.

Skarga kasacyjna pozwanej w odniesieniu do jednego z zarzutów okazała się

uzasadniona o tyle, o ile kwestionowano w niej rozstrzygnięcie zawarte w wyroku

uzupełniającym, które jest rozbieżne z motywacją zawartą w jego uzasadnieniu.

Trafny okazał się zarzut naruszenia art. 481 w związku z art. 455 k.c. przez jego

niezastosowanie wobec zasadnego dostrzeżenia przez skarżącą, że bezsporne dla

Sądu Apelacyjnego było opóźnienie powódki ze zwrotem świadczenia, poczynając

od daty wyroku końcowego, i mimo to oddalenie żądania zasądzenia odsetek także

za ten okres. W uzasadnieniu zaskarżonego wyroku Sąd Apelacyjny trafnie

dostrzegł, że powódka nie pozostawała w opóźnieniu ze zwrotem zasądzonego

świadczenia do czasu rozstrzygnięcia merytorycznego w sprawie, co nastąpiło w

wyroku końcowym. Tym samym od chwili jego wydania w dniu 22 października

2010 r. istniał stan opóźnienia i żądanie zasądzenia odsetek od tej daty powinno

zostać uwzględnione. Tymczasem w wyroku uzupełniającym Sąd Apelacyjny oddalił

w całości żądanie pozwanej zasądzenia odsetek od kwoty określonej w

uwzględnionym wcześniej wniosku restytucyjnym.

Pozostałe zarzuty skargi kasacyjnej pozwanej okazały się niezasadne,

ponieważ wbrew zarzutom skarżącej Sąd Apelacyjny w wyroku uzupełniającym nie

dokonywał interpretacji art. 405-411 ani art. 455 k.c., a więc nie można skutecznie

zarzucać, że dopuścił się ich błędnej wykładni. (...)

W tym stanie rzeczy Sąd Najwyższy orzekł, jak w sentencji na podstawie art.

39815

§ 1 k.p.c.