I UK 285/11

Sygn. akt I UK 285/11

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 15 lutego 2012 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Roman Kuczyński (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Zbigniew Korzeniowski

SSN Małgorzata Wrębiakowska-Marzec

w sprawie z odwołania M. Z.

przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych

o emeryturę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 15 lutego 2012 r.,

skargi kasacyjnej ubezpieczonego od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 26 stycznia 2011 r.,

oddala skargę kasacyjną.

Uzasadnienie

Wyrokiem z dnia 21 grudnia 2009 r. Sąd Okręgowy - Sąd Pracy i

Ubezpieczeń Społecznych zmienił zaskarżoną decyzję Zakładu Ubezpieczeń

Społecznych w ten sposób, że przyznał wnioskodawcy M. Z. emeryturę od

września 2009 r. Sąd pierwszej instancji rozstrzygnięcie swoje oparł na art. 184 ust.

2

1 i 2, art. 27 i art. 32 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i

rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (t.j.: Dz.U. z 2009 r., Nr 205, poz.

1585 ze zm.) przepisów rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. w

sprawie wieku emerytalnego pracowników zatrudnionych w szczególnych

warunkach lub w szczególnym charakterze (Dz.U. z 1983 r., Nr 8, poz. 43 ze zm.).

Sąd pierwszej instancji zauważył, że w przedmiotowej sprawie nie był sporny

między stronami ogólny staż pracy wnioskodawcy; spór dotyczył natomiast tego,

czy praca wykonywana przez wnioskodawcę w okresie od 6 kwietnia 1972 r. do 24

listopada 1983 r. w Zakładach Metalurgicznych „P." w charakterze konserwatora

urządzeń energetycznych była pracą w warunkach szczególnych. Dalej Sąd

Okręgowy zwrócił uwagę, iż organ rentowy nie zaliczył wyżej wymienionego okresu

do pracy w warunkach szczególnych, ponieważ uznał, że wnioskodawca w

niewystarczający sposób udokumentował ten okres - nie przedłożył bowiem

świadectwa pracy w warunkach szczególnych, w którym wskazano by, że

stanowisko, na którym był zatrudniony w spornym okresie, odpowiada

wymienionemu stanowisku w powołanym rozporządzeniu Rady Ministrów. Sąd

pierwszej instancji podniósł, że w praktyce ubezpieczeni ubiegający się o emeryturę

w wieku obniżonym mają problemy z dostarczeniem wymaganej dokumentacji

(świadectw wykonywania pracy w szczególnych warunkach), co skutkuje odmową

przyznania przez organ rentowy świadczenia. Organy rentowe, zdaniem Sądu

Okręgowego, powołują się w tym zakresie na § 2 ust. 2 rozporządzenia z 1983 r., tj.

na obowiązek poświadczenia okresów pracy w szczególnych warunkach przez

pracodawcę, nie dopuszczając udowodnienia tych okresów zatrudnienia za pomocą

innych środków dowodowych. Tymczasem okresy zatrudnienia w szczególnych

warunkach lub w szczególnym charakterze, przewidziane rozporządzeniem Rady

Ministrów mogą być ustalane w postępowaniu odwoławczym także innymi środkami

dowodowymi niż dowód z zaświadczenia zakładu pracy. Dlatego w sytuacji, gdy

ubezpieczony wykaże, że nie może przedstawić na okoliczność zatrudnienia w

szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze zaświadczenia zakładu

pracy, sąd jest uprawniony do przeprowadzenia dowodu na okoliczność takiego

zatrudnienia - jeżeli się to okaże konieczne dla wszechstronnego wyjaśnienia

okoliczności sprawy. Dokonując ustaleń w tym zakresie, Sąd Okręgowy dał wiarę

3

wyjaśnieniom wnioskodawcy i zeznaniom świadków. Były one bowiem, w ocenie

tego Sądu, konsekwentne, logiczne, spójne, uzupełniają się wzajemnie i

korespondują z wyjaśnieniami wnioskodawcy. Z zeznań tych jednoznacznie

wynikało, że ubezpieczony stale i w pełnym wymiarze czasu pracy pracował jako

kontroler i przy obsłudze urządzeń energetycznych w warunkach niebezpiecznych i

szkodliwych oraz że ubezpieczony wykonywał pracę w warunkach szczególnych

opisaną w wykazie A, Dziale II rozporządzenia Rady Ministrów z dnia z dnia 7

lutego 1983 r. w sprawie wieku emerytalnego pracowników zatrudnionych w

szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze. Skoro więc

wnioskodawca ukończył 60 lat, legitymuje się wymaganym przez przepisy ogólnym

stażem pracy, w tym pracy w szczególnych warunkach powyżej - 15 lat, to tym

samym - zdaniem Sądu pierwszej instancji - spełniał przesłanki do nabycia prawa

do emerytury.

Apelację od powyższego wyroku wywiódł organ rentowy, zaskarżając go w

całości wskazując naruszenie prawa materialnego, w szczególności art. 184 i art.

32 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu

Ubezpieczeń Społecznych poprzez nieuzasadnione przyjęcie do stażu pracy w

warunkach szczególnych okresu zatrudnienia M. Z. od 6 kwietnia 1972 r. do 24

listopada 1983 r.; naruszenie przepisów postępowania, w szczególności art. 233

k.p.c., poprzez niedostateczne wyjaśnienie, na jakim stanowisku M. Z. był

zatrudniony w okresie od 6 kwietnia 1972 r. do 24 listopada 1983 r.

Wyrokiem z dnia 26 stycznia 2011 r. Sąd Apelacyjny – Sąd Pracy i

Ubezpieczeń Społecznych zmienił wyrok Sądu pierwszej instancji i oddalił

odwołanie ubezpieczonego. W ocenie Sądu Apelacyjnego, skarżący słusznie

zarzucił, że zaliczenie przez Sąd Okręgowy okresu od 6 kwietnia 1972 r. do 24

listopada 1983 r. do stażu pracy wnioskodawcy w warunkach szczególnych było

nieuzasadnione. Jak wynika z lektury uzasadnienia zaskarżonego wyroku, Sąd

pierwszej instancji poczynił ustalenia faktyczne na podstawie „zeznań świadków R.

O. i P. P., wyjaśnień wnioskodawcy oraz akt ubezpieczeniowych". Tymczasem

świadkowie o wskazanych nazwiskach w ogóle nie byli słuchani w niniejszej

sprawie, gdyż jak wynika z akt, jedynymi przesłuchanymi w sprawie świadkami byli

S. S. i J.W. W ocenie Sądu nie stanowiły także wystarczającej podstawy do

4

poczynienia takich ustaleń wyjaśnienia wnioskodawcy, skoro został on jedynie

wysłuchany informacyjnie, w trybie art. 212 k.p.c. Mając na uwadze powyższe, Sąd

Apelacyjny uznał za konieczne uzupełnić postępowanie dowodowe poprzez

dopuszczenie dowodu z akt osobowych wnioskodawcy oraz z akt rentowych

świadka S. S. Ze świadectwa pracy wnioskodawcy wynikało, że w okresie od 6

kwietnia 1972 r. do 30 listopada 1979 r. był on zatrudniony w Zakładach

Metalurgicznych Przemysłu Motoryzacyjnego „P." jako frezer-ślusarz; następnie, od

1 grudnia 1979 r. do 31 maja 1982 r. - jako ślusarz; następnie, od 1 czerwca 1983 r.

do 24 listopada 1983 r. - jako tokarz-frezer. Na podstawie licznych kolejnych

angaży wnioskodawcy Sąd Apelacyjny ustalił, że wnioskodawca był zatrudniony u

wspomnianego pracodawcy: od 6 kwietnia 1972 r. - jako frezer; od 24 września

1973 r. - jako frezer-tokarz; od 26 sierpnia 1974 r. - jako tokarz-frezer; od 15 maja

1975 r. - jako ślusarz-frezer; od 1 lipca 1976 r. - jako ślusarz; od 1 lipca 1979 r. -

jako ślusarz; od 1 lipca 1980 r. - jako ślusarz- tokarz; od 1 października 1980 r. -

jako ślusarz; od 1 kwietnia 1981 r. - jako ślusarz; od 1 sierpnia 1982 r. - jako

ślusarz; od 1 czerwca 1983 r. - jako tokarz- frezer; od 1 stycznia 1985 r. - jako

tokarz frezer; od 14 sierpnia 1985 r. - jako tokarz-frezer; od 1 marca 1986 r. - jako

tokarz-frezer oraz od 1 marca 1987 r. jako tokarz-frezer. Wnioskodawca w toku

przesłuchania w charakterze strony przed Sądem Apelacyjnym stwierdził, że w

spornym okresie czasu wykonywał prace jako konserwator-ślusarz. Stanowiska

takie nie zostały jednak wymienione w wykazie A, Dziale II rozporządzenia Rady

Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. w sprawie wieku emerytalnego pracowników

zatrudnionych w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze - na

który powołuje się Sąd Okręgowy. Uszło jednakże uwadze Sądu pierwszej instancji,

że Dział ten zatytułowany jest „w energetyce" i dotyczy prac wykonywanych przy

wytwarzaniu i przesyłaniu energii elektrycznej i cieplnej oraz przy montażu,

remoncie i eksploatacji urządzeń elektroenergetycznych i cieplnych. Sąd stwierdził,

że gdyby podzielić ustalenia Sądu Okręgowego w przedmiocie wykonywania stale i

w pełnym wymiarze czasu pracy prac przy obsłudze maszyn i urządzeń

energetycznych", to nie można pominąć faktu, że była to praca w zakładzie

metalowym, który, jak wyjaśnił sam ubezpieczony, był typową odlewnią, co

oznacza, że był związany z przemysłem metalowym (maszynowym), a nie - jak to

5

przyjął Sąd pierwszej instancji - z energetyką. Na podstawie zeznań wnioskodawcy

przesłuchanego w charakterze strony Sąd Apelacyjny ustalił, że w Zakładach

Metalurgicznych Przemysłu Motoryzacyjnego „P." wnioskodawca wykonywał w

rzeczywistości prace konserwatorskie, takie jak „sprawdzanie sieci sprężonego

powietrza w wydziale odlewni, oczyszczalni odlewów i wydziale mechanicznym",

„sprawdzanie sieci tlenowej", „uzupełnianie zaworów, brakujących części przed

każdą zmianą". W tej sytuacji wykonywanej przez wnioskodawcę w spornym

okresie czasu pracy na stanowisku określonym jako stanowisko „ślusarza",

„frezera-ślusarza", „konserwatora-ślusarza", „tokarza-ślusarza", „tokarza-frezera"

czy „frezera" - nie można zakwalifikować jako wykonywanej w warunkach

szczególnych, wymienionej w wykazie A, Dziale II rozporządzenia Rady Ministrów z

dnia 7 lutego 1983 r. w sprawie wieku emerytalnego pracowników zatrudnionych w

szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze. Była to bowiem w

rzeczywistości praca typowo konserwatorska.

Ubezpieczony zaskarżył w całości wyrok Sądu Apelacyjnego z dnia 26

stycznia 2011 r. Jako podstawy skargi kasacyjnej ubezpieczony wskazał

naruszenie przepisów prawa materialnego - art. 32 ustawy z dnia 17 grudnia 1998

r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (t.j. Dz.U. z 2009

r., Nr 153, poz. 1227 ze zm.) oraz § 1, 2 i 4 Rozporządzenia Rady Ministrów z dnia

7 lutego 1983 r. W sprawie wieku emerytalnego pracowników zatrudnionych w

szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze, w tym poz. 25 działu XIV

zawartej w wykazie A załącznika do powołanego rozporządzenia poprzez przyjęcie,

że w świetle tych przepisów pracownik zakładu metalurgicznego (odlewni),

formalnie zatrudniony na stanowisku tokarz-ślusarz-frezer, a wykonujący w pełnym

wymiarze czasu pracy prace konserwatorskie na oddziałach zakładu będących w

ruchu, jak wydział odlewni, oczyszczalni odlewów i wydział mechaniczny, w postaci

sprawdzania instalacji (sieci) tlenowej, sieci sprężonego powietrza, sieci

acetylenowej, uzupełniania zaworów i brakujących części w maszynach zakładu, w

ramach wykonywania których stale przebywał w pomieszczeniach gdzie

generowany był znaczny hałas i narażony był na kontakt z substancjami

szkodliwymi uwalnianymi w ramach zwykłej pracy zakładu metalurgicznego, nie

świadczył pracy w warunkach szczególnych, pomimo, iż zgodnie z pkt 25 działu

6

XIV wykazu A załącznika do Rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983

r. w sprawie wieku emerytalnego pracowników zatrudnionych w szczególnych

warunkach lub w szczególnym charakterze, do pracy w warunkach szczególnych

należy bieżąca konserwacja agregatów i urządzeń na oddziałach będących w

ruchu, w których jako podstawowe wykonywane są prace wymienione w wykazie.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna okazała się nieuzasadniona. Skuteczność zarzutów

naruszenia prawa materialnego w postępowaniu kasacyjnym - poza zasadnością

argumentacji prawniczej - zależy od dwóch podstawowych warunków. Po pierwsze,

musi zostać wskazany konkretny przepis prawa materialnego, który był podstawą

rozstrzygnięcia i został naruszony przez błędną wykładnię lub niewłaściwe

zastosowanie (art. 3983

§ 1 pkt 1 k.p.c.). Sąd Najwyższy w postępowaniu

kasacyjnym (odmiennie niż sąd drugiej instancji w postępowaniu apelacyjnym) nie

rozważa bowiem wszystkich przesłanek materialnoprawnych powództwa, lecz

ogranicza się do kontroli wykładni lub zastosowania przez sąd drugiej instancji

przepisów, których naruszenie zostało wskazane jako podstawa skargi kasacyjnej

(jest związany granicami podstaw kasacyjnych - art. 39813

§ 1 k.p.c.). Po drugie, tak

skonkretyzowany zarzut musi odnosić się do ustaleń faktycznych stanowiących

podstawę zaskarżonego orzeczenia, którymi Sąd Najwyższy jest związany (art.

39813

§ 2 oraz art. 3983

§ 3 k.p.c.). Inaczej mówiąc, nawet uzasadniony

merytorycznie (in abstracto) wywód prawny co do wykładni (zastosowania)

konkretnego przepisu prawa materialnego, nie będzie usprawiedliwioną podstawą

skargi kasacyjnej, gdy nie odnosi się do stanu faktycznego (ustaleń) będącego

podstawą zaskarżonego wyroku. Na tym tle trzeba podnieść kilka uwag wstępnych.

W skardze kasacyjnej skarżący wskazał konkretne przepisy prawa materialnego

oraz syntetycznie przedstawił sposób ich naruszenia, jednakże nie wskazał

przepisów prawa procesowego. W niniejszej sprawie ocena dowodów miała

podstawowe znaczenie, skoro spór dotyczył tego, czy wnioskodawca posiada

wymagany okres pracy w szczególnych warunkach lub szczególnym charakterze,

umożliwiający mu uzyskanie prawa do wcześniejszej emerytury. W istocie

7

oznaczało to rozstrzygnięcie, czy praca wykonywana przez M. Z. w okresie od 6

kwietnia 1972 r. do 24 listopada 1983 r. oraz od 25 sierpnia 1984 r. do 17 maja

1987 r. w Zakładach Metalurgicznych „P." może być zaliczona do okresu pracy w

warunkach szczególnych w rozumieniu przepisów ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r.

o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych oraz

rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. w sprawie wieku

emerytalnego pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach lub w

szczególnym charakterze. Definicję ustawową „pracy w szczególnych warunkach”

zawiera art. 32 ust. 2 ustawy o emeryturach i rentach z FUS. Mianowicie, zgodnie z

tym przepisem, za pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach uważa

się pracowników zatrudnionych przy pracach o znacznej szkodliwości dla zdrowia

oraz o znacznym stopniu uciążliwości lub wymagających wysokiej sprawności

psychofizycznej ze względu na bezpieczeństwo własne lub otoczenia. Praca w

warunkach szczególnych to praca, w której pracownik w sposób znaczny jest

narażony na niekorzystne dla zdrowia czynniki. Jako przykłady takiej pracy można

wymienić: pracę w narażeniu na hałas przekraczający dozwolone normy, w

zapyleniu, w oparach chemicznych, w wysokich temperaturach lub zmiennych

warunkach atmosferycznych. Pracę taką pracownik musi wykonywać stale i w

pełnym wymiarze czasu pracy obowiązującym na danym stanowisku (§ 2 ust. 1

rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r.), aby nabyć prawo do

emerytury w obniżonym wieku emerytalnym. Motyw przyświecający ustawodawcy

w stworzeniu instytucji przewidzianej w art. 32 ustawy o emeryturach i rentach z

FUS opiera się zatem na założeniu, że praca wykonywana w szczególnych

warunkach stale i w pełnym wymiarze czasu pracy obowiązującym na danym

stanowisku pracy przyczynia się do szybszego obniżenia wydolności organizmu,

stąd też osoba wykonująca taką pracę ma prawo do emerytury wcześniej niż inni

ubezpieczeni. Pamiętać również należy, iż prawo do emerytury w obniżonym wieku

emerytalnym stanowi odstępstwo od zasady wyrażonej w art. 27 ustawy o

emeryturach i rentach z FUS i określonego w nim wieku emerytalnego, tak więc

przepisy regulujące to prawo należy wykładać w sposób gwarantujący zachowanie

celu uzasadniającego to odstępstwo. Przy takim założeniu czynności w postaci

bieżącej konserwacji agregatów i urządzeń na oddziałach, w których zatrudnieni są

8

pracownicy wykonujący pracę w warunkach szczególnych w rozumieniu

rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r., objęte poz. 25 działu XIV

Wykazu A, to wyłącznie te czynności, które wykonywane są w warunkach

bezpośrednio narażających na szkodliwe dla zdrowia czynniki, a więc polegające

na wykonywaniu w bezpośrednim kontakcie bieżącej konserwacji agregatów i

urządzeń przy stanowiskach pracy wykonywanej w szczególnych warunkach. Jeśli

zatem czynności te wykonywane są stale i w pełnym wymiarze czasu pracy

obowiązującym na stanowisku pracy związanej bieżącą konserwacją agregatów i

urządzeń, to okres wykonywania tej pracy jest okresem pracy uzasadniającym

prawo do świadczeń na zasadach określonych w rozporządzeniu. Przenosząc te

rozważania na grunt niniejszej sprawy, wskazać należy, że nie tyle istotne jest

ustalenie, co mieści się w pojęciu bieżącej konserwacji, lecz to, czy czynności

związane ze stanowiskiem „ślusarza", „frezera-ślusarza", „konserwatora-ślusarza",

„tokarza-ślusarza", „tokarza-frezera" czy „frezera" (których nie można było

zakwalifikować jako wykonywanej w warunkach szczególnych, wymienionej w

wykazie A, Dziale II rozporządzenia Rady Ministrów z dnia z dnia 7 lutego 1983 r. w

sprawie wieku emerytalnego pracowników zatrudnionych w szczególnych

warunkach lub w szczególnym charakterze) polegające, jak ustalił Sąd drugiej

instancji, na wykonywaniu pracy typowo konserwatorskiej, były wykonywane stale i

w pełnym wymiarze czasu pracy. Na podstawie zeznań wnioskodawcy

przesłuchanego w charakterze strony Sąd Apelacyjny ustalił, że w Zakładach

Metalurgicznych Przemysłu Motoryzacyjnego „P." wnioskodawca wykonywał w

rzeczywistości prace konserwatorskie, takie jak „sprawdzanie sieci sprężonego

powietrza w wydziale odlewni, oczyszczalni odlewów i wydziale mechanicznym",

„sprawdzanie sieci tlenowej", „uzupełnianie zaworów, brakujących części przed

każdą zmianą". Z ustaleń poczynionych przed sądem pierwszej instancji i nie

zakwestionowanych w ramach kontroli instancyjnej wynikało, że w kwestii

wykonywania w spornym okresie przez skarżącego pracy stale i w pełnym

wymiarze czasu pracy w warunkach szczególnych sam skarżący zmieniał zeznania

i podnosił, iż pracował w różnych okresach na różnych stanowiskach. Z kolei z

zeznań świadków S. S. i J. W. wynikało natomiast, iż wnioskodawca w spornym

okresie pracował jako konserwator urządzeń energetycznych. Nadto żaden ze

9

świadków w przedmiotowej sprawie nie potwierdził, że wnioskodawca stale i w

pełnym wymiarze czasu pracy pracował na oddziałach, w których zatrudnieni są

pracownicy wykonujący pracę w warunkach szczególnych. W tym stanie rzeczy nie

znajduje uzasadnienia zarzut skargi kasacyjnej, że Sąd drugiej instancji błędnie

przyjął, iż skarżący nie świadczył pracy w warunkach szczególnych, pomimo, iż

zgodnie z pkt 25 działu XIV wykazu A załącznika do Rozporządzenia Rady

Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. w sprawie wieku emerytalnego pracowników

zatrudnionych w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze, do

pracy w warunkach szczególnych należy bieżąca konserwacja agregatów i

urządzeń na oddziałach będących w ruchu, w których jako podstawowe

wykonywane są prace wymienione w wykazie.

Mając powyższe na uwadze Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji

orzeczenia, na podstawie art. 39814

k.p.c.