III CSK 201/11

Sygn. akt III CSK 201/11

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 16 lutego 2012 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Kazimierz Zawada (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Iwona Koper

SSN Dariusz Zawistowski

w sprawie z powództwa Skarbu Państwa - Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków

w K.

przy interwencji ubocznej S. K.

przeciwko Spółdzielni Gastronomicznej w K.

o ustalenie,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 16 lutego 2012 r.,

skargi kasacyjnej strony pozwanej

od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 16 lutego 2011 r.,

1) oddala skargę kasacyjną i zasądza od strony pozwanej

na rzecz Skarbu Państwa - Prokuratorii Generalnej

Skarbu Państwa kwotę 1800 (tysiąc osiemset) zł tytułem

zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego;

2) oddala wniosek interwenienta ubocznego o zasądzenie

zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

2

Skarb Państwa - Wojewódzki Konserwator Zabytków w pozwie skierowanym

przeciwko Spółdzielni Gastronomicznej wniósł o ustalenie, że jest właścicielem

zabytkowego wyposażenia kawiarni „J.” w K. w kamienicy przy ul. F.[...],

wpisanego do rejestru zabytków prowadzonego przez Wojewódzkiego

Konserwatora Zabytków pod nr B-[...].

Sąd Okręgowy wyrokiem z dnia 2 listopada 2010 r. uwzględnił to powództwo

po dokonaniu następujących ustaleń.

Właścicielem zabytkowej kamienicy przy ul. F. [...] jest od 1990 r. S. K.,

interwenient uboczny po stronie powodowej. Z początkiem lat pięćdziesiątych lokal

kawiarni znalazł się we władaniu przedsiębiorstwa państwowego, Zakładów

Gastronomicznych „W.”. Następnie władało nim, aż do 1976 r., Przedsiębiorstwo

Przemysłu Gastronomicznego „W.”. W okresie, kiedy lokalem władały

te przedsiębiorstwa, odtworzono zabytkowe wyposażenie kawiarni, głównie

ze środków państwowych. Środki przeznaczone na odtworzenie wyposażenia

pochodziły częściowo od wymienionych przedsiębiorstw państwowych, częściowo

od Społecznego Funduszu Ochrony Zabytków, częściowo od Ministra Handlu

Wewnętrznego, a w pewnym stopniu też od prywatnych ofiarodawców.

Decyzją z dnia 21 lipca 1971 r., na podstawie art. 4 i 14 ustawy z dnia

15 lutego 1962 r. o ochronie dóbr kultury i o muzeach (Dz.U.10.48), kamienicę przy

ul. F. [...] wraz z wyposażeniem i wystrojem wnętrz wpisano do rejestru zabytków

miasta K.

Zgodnie z samoistną uchwałą nr 102 Rady Ministrów z dnia 21 maja 1976 r.

majątek Przedsiębiorstwa Przemysłu Gastronomicznego „W.”, przejęła

Gastronomiczno - Turystyczna Spółdzielnia Spożywców „Społem”. Paragraf 4

zarządzenia nr 28 Ministra Handlu Wewnętrznego i Usług z dnia 8 czerwca 1976 r.

w sprawie zniesienia przedsiębiorstw przemysłu gastronomicznego i przekazania

ich majątku, praw i obowiązków na rzecz jednostek organizacyjnych spółdzielczości

spożywców – aktu wykonawczego do powołanej uchwały – stanowił, że

przekazanie majątku znoszonych przedsiębiorstw następuje na podstawie

protokołów zdawczo-odbiorczych, według „stanu ustalonego bilansami na 30

3

czerwca 1976 r.”. W materiale sprawy brak spisu przedmiotów przekazanych

Gastronomiczno - Turystycznej Spółdzielni Spożywców „Społem”. Protokół

zdawczo – odbiorczy z dnia 30 czerwca 1976 r. ma charakter ogólny, nawiązuje do

sformułowań uchwały na 102 Rady Ministrów i nie wymienia „J.” ani innych kawiarni

prowadzonych uprzednio przez Przedsiębiorstwo Przemysłu Gastronomicznego

„W.”. W dokumencie z dnia 19 maja 1976 r., zawierającym „wykaz sieci

gastronomicznej według stanu na 30 czerwca 1976 r.” w pozycji „J.” określono

wartość wyposażenia na 1 961 000 zł. Kwota ta nie odbiega istotnie od kwot

wymienionych w wykazie w pozycjach dotyczących innych kawiarni o podobnej

powierzchni.

W styczniu 1983 r. Gastronomiczno - Turystyczna Spółdzielnia Spożywców

„Społem” wystąpiła do Wydziału Kultury i Sztuki Urzędu Miasta K. o zabezpieczenie

znajdujących się w kawiarni „J.” zabytkowych obrazów, będących własnością

Skarbu Państwa. Decyzją z dnia 17 marca 1983 r. nr B-[...] wydaną z urzędu na

podstawie art. 4 i 14 ustawy o ochronie dóbr kultury i o muzeach oraz na podstawie

art. 99 k.p.a. wpisano wyposażenie kawiarni „J.” do rejestru zabytków ruchomych

miasta K. Stanowiący część tej decyzji wykaz 126 obiektów nie zawiera ich

wyceny.

Postanowieniem z dnia 26 kwietnia 1983 r. Wojewódzki Konserwator

Zabytków odmówił dokonania wnioskowanej przez Gastronomiczno - Turystyczną

Spółdzielnię Spożywców „Społem” zmiany decyzji z dnia 17 marca 1983 r. przez

wymienienie w niej jako właściciela wpisanych do rejestru przedmiotów, zamiast

Skarbu Państwa, Gastronomiczno - Turystycznej Spółdzielni Spożywców „Społem”.

Gastronomiczno - Turystyczna Spółdzielnia Spożywców „Społem”

prowadziła kawiarnię „J.” do dnia 30 czerwca 1991 r. W dniu 1 lipca 1991 r.

przeniosła w sposób przewidziany w art. 350 k.c. samoistne posiadanie wpisanych

do rejestru zabytkowych przedmiotów wyposażenia kawiarni „J. ” na Gminę K.

Dessa sporządziła ich wycenę. Strona pozwana, Spółdzielnia Gastronomiczna, jest

następcą prawnym Gastronomiczno Turystycznej Spółdzielni Spożywców

„Społem”.

4

Prawomocnym wyrokiem z dnia 4 lipca 1996 r. Sąd Apelacyjny zobowiązał

Gminę K. do złożenia oświadczenia o przeniesieniu samoistnego posiadania

wyposażenia kawiarni „J.” na rzecz Spółdzielni Gastronomicznej. Skarb Państwa

przed wszczęciem niniejszej sprawy wytoczył Spółdzielni Gastronomicznej

powództwo o ustalenie, że nie jest ona właścicielem wpisanych do rejestru

zabytków przedmiotów stanowiących wyposażenie kawiarni „J.”. Powództwo to

zostało prawomocnie oddalone wyrokiem Sądu Apelacyjnego z dnia 9 września

2008 r. ze względu na brak interesu prawnego strony powodowej w żądanym

ustaleniu.

Sąd Okręgowy ustalając, że Skarb Państwa jest właścicielem wpisanego

do rejestru zabytków pod nr B-[...] wyposażenia kawiarni „J.” wyjaśnił, że z

dokonanych w sprawie ustaleń wynika, iż wystrój tej kawiarni pozostaje

niezmieniony od lat sześćdziesiątych ubiegłego wieku. Przedmioty wpisane

w 1983 r. do rejestru pod nr B-[...] były więc objęte także decyzją z dnia 21 lipca

1971 r. o wpisie do rejestru zabytków całej kamienicy przy ul. F. [...], ponieważ

decyzja ta dotyczyła również wyposażenia i wystroju wnętrz. Na tle stanu

faktycznego sprawy nie budzi wątpliwości, że przed 30 czerwca 1976 r.

właścicielem przedmiotów, których dotyczy spór, był, zgodnie z zasadą jednolitej

własności państwowej, Skarb Państwa. Uchwała nr 102 Rady Ministrów nie

spowodowała przejścia własności tych przedmiotów na poprzedniczkę

prawną strony pozwanej. Celem i skutkiem wymienionej uchwały oraz związanego

z nią ściśle zarządzenia nr 28 Ministra Handlu Wewnętrznego i Usług było

przekazanie jednostkom spółdzielczym sieci zakładów gastronomicznych

jedynie z wyposażeniem służącym ściśle gastronomii. Potwierdza to określenie

w wykazie przekazywanej sieci gastronomicznej wartości wyposażenia kawiarni

„J. ” na kwotę nieodbiegającą istotnie od kwot wyrażających wartość wyposażenia

innych kawiarni o podobnej wielkości. Poza tym nie było wówczas zgody Ministra

Kultury wymaganej przez art. 35 ustawy o ochronie dóbr kultury i o muzeach na

przeniesienie własności zabytku stanowiącego własność Państwa.

Sąd Apelacyjny wyrokiem z dnia 16 lutego 2011 r. oddalił apelację strony

pozwanej od wyroku Sądu Okręgowego z dnia 2 listopada 2010 r.

Podzielił ustalenia i oceny Sądu Okręgowego, ponadto wyjaśnił, że Sąd Okręgowy,

5

uznając, iż nie wiązał go pogląd prawny wyrażony w wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 4 lipca 1996 r., którym Gmina K. została zobowiązana do złożenia

oświadczenia o przeniesieniu samoistnego posiadania na stronę pozwaną, nie

naruszył art. 365 k.p.c.

Skarżąc w całości wyrok Sądu Apelacyjnego, strona pozwana jako podstawy

kasacyjne przytoczyła naruszenie art. 177 § 1 pkt 3 k.p.c., art. 189 k.p.c. w związku

z § 4 uchwały nr 102 Rady Ministrów, art. 325 w związku z art. 391 k.p.c., art. 35

ustawy o ochronie dóbr kultury i o muzeach, art. 16 k.p.a. i art. 174 k.c.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

W sprawie jest bezsporne, że do dnia 30 czerwca 1976 r. właścicielem 126

objętych pozwem rzeczy, stanowiących wyposażenie kawiarni „J.” był Skarb

Państwa. Sąd Apelacyjny aprobując ustalenie Sądu Okręgowego, że Skarb

Państwa - tak jak twierdzi strona powodowa, a inaczej niż uważa strona pozwana -

pozostał właścicielem tych rzeczy także po dniu 30 czerwca 1976 r. i jest nim nadal,

nie dopuścił się zarzucanego w skardze kasacyjnej naruszenia art. 189 k.p.c. w

związku z § 4 uchwały nr 102 Rady Ministrów. Przesłankami opartego na art. 189

k.p.c. powództwa o ustalenie prawa są: interes prawny powoda w dokonaniu

żądanego ustalenia i istnienie prawa, którego powództwo dotyczy. Jeżeli strona

powodowa – tak jak w niniejszej sprawie - nie domaga się ustalenia istnienia prawa

w określonej wcześniejszej chwili, obie te przesłanki powinny być spełnione w

czasie zamknięcia rozprawy przez sąd (art. 316 § 1 k.p.c.). Nieistnienie w tej chwili

którejkolwiek z nich uzasadnia oddalenie powództwa. Ciężar dowodu tych

przesłanek, zgodnie z art. 6 k.c., spoczywa na powodzie (por. np. wyrok Sądu

Najwyższego z dnia 30 stycznia 2000 r., I CKN 903/00, LEX nr 512061). W sprawie

strona powodowa sprostała ciężarowi dowodu zarówno co do – niekwestionowanej

w skardze kasacyjnej - przesłanki dotyczącej interesu prawnego, jak i –

kwestionowanej w skardze kasacyjnej - przesłanki dotyczącej istnienia prawa,

którego żądanie ustalenia dotyczy.

Skarżąca nie podważyła zajętego w wyroku Sądu Apelacyjnego w ślad

za wyrokiem Sądu Okręgowego stanowiska, że przekazanie przedsiębiorstw

przemysłu gastronomicznego na podstawie uchwały nr 102 Rady Ministrów z dnia

6

21 maja 1976 r. nie obejmowało zabytkowego wyposażenia lokali, w których

prowadzona była działalność gastronomiczna, a więc i zabytkowego wyposażenia

lokalu kawiarni „J.”, a ściśle rzecz biorąc – własności rzeczy stanowiących to

wyposażenie. Powołany w skardze § 4 tej uchwały stanowił wprawdzie ogólnie o

przekazaniu określonym jednostkom spółdzielczym majątku m.in. przedsiębiorstw

przemysłu gastronomicznego, ale to nie wykluczało uwzględnienia przy ustalaniu

zakresu zastosowania tej uchwały także jej deklarowanego celu: zmiany warunków

organizacji zaopatrzenia i obsługi ludności w sferze handlu wewnętrznego i usług.

Celowi temu odpowiadało przekazanie na podstawie omawianej uchwały

określonym jednostkom spółdzielczym - jak trafnie przyjęły Sądy orzekające w

sprawie – sieci zakładów gastronomicznych jedynie z wyposażeniem ściśle

służącym gastronomii. Uzasadnione było także uwzględnienie przy ustalaniu

zakresu zastosowania tej uchwały działań związanych z jej wykonaniem,

potwierdzających stanowisko, że przewidziane w niej przekazanie majątku nie

dotyczyło własności rzeczy stanowiących zabytkowe wyposażenie lokali, w których

prowadzona była działalność gastronomiczna. Wywody skarżącej negujące

stanowisko Sądu Apelacyjnego, że wartość wyposażenia kawiarni „J.”

przekazanego na podstawie omawianej uchwały była porównywalna z wartością

niemającego charakteru zabytkowego, przekazanego na podstawie tej uchwały

wyposażenia innych kawiarni, stanowią próbę niedopuszczalnego podważenia

wiążących Sąd Najwyższy w świetle art. 39813

§ 2 k.p.c. ustaleń faktycznych,

stanowiących podstawę zaskarżonego wyroku.

W sprawie nie było także podstaw do przyjęcia, że strona pozwana nabyła

własność rzeczy, których dotyczy pozew, zgodnie z art. 174 k.c., przez ich

zasiedzenie, które, według zawartych w skardze twierdzeń, miało rozpocząć bieg

z dniem 4 lipca 1996 r., kiedy zapadł prawomocny wyrok zobowiązujący Gminę K.

do złożenia oświadczenia woli o przeniesieniu na stronę pozwaną samoistnego

posiadania wyposażenia kawiarni „J.”. Pozwana zarzut zasiedzenia spornych

rzeczy podniosła dopiero w skardze kasacyjnej, a to nie pozwalało Sądowi

Apelacyjnemu na stwierdzenie wszystkich wymaganych przez art. 174 k.c.

przesłanek zasiedzenia przez nią tych rzeczy na podstawie dotychczas zebranego

w sprawie materiału dowodowego. Mimo domniemania dobrej wiary (art. 7 k.c.),

7

Sąd ten nie mógł uznać za spełnioną przez pozwaną przesłanki nieprzerwanego

samoistnego posiadania w dobrej wierze spornych rzeczy od lat trzech, bez dania

stronie powodowej możliwości obalenia tego domniemania. Strona ta ze względu

niepodniesienia przez pozwaną zarzutu zasiedzenia nie miała podwodów do

prowadzenia dowodów skierowanych na obalenie wspomnianego domniemania.

Wobec tego, że przekazanie majątku na podstawie uchwały nr 102 Rady

Ministrów z dnia 21 maja 1976 r. nie obejmowało własności zabytkowego

wyposażenia kawiarni „J.”, podniesiony w skardze kasacyjnej zarzut naruszenia

obowiązującego w dniu 30 czerwca 1976 r. przepisu art. 35 ustawy o ochronie dóbr

kultury i o muzeach jest bezprzedmiotowy. To, czy wymagana przez ten przepis

zgoda na przeniesienie własności zabytku państwowego dotyczyła także

przekazania własności takiego zabytku na zasadach przewidzianych w uchwale nr

102 Rady Ministrów z dnia 21 maja 1976 r. mogłoby bowiem mieć znaczenie tylko

wtedy, gdyby przekazaniem na podstawie tej uchwały było objęte również takie

zabytkowe wyposażenie lokali gastronomicznych, jak znajdujące się w kawiarni

„J.”.

Chybione są też zarzuty naruszenia art. 16 k.p.a. i art. 177 § 1 pkt 3 k.p.c.

przez uznanie, iż wpisane w 1983 r. do rejestru zabytków pod nr B-[...] sporne

przedmioty były objęte także decyzją z dnia 21 lipca 1971 r., mimo iż zapadła ona

w okolicznościach uzasadniających jej nieważność, w związku z czym

postępowanie w niniejszej sprawie, zgodnie z wnioskiem strony pozwanej

złożonym w toku postępowania apelacyjnego, należało zawiesić do czasu

zakończenia postępowania o stwierdzenie nieważności tej decyzji. Powoływanie się

skarżącej na nieważność decyzji dnia 21 lipca 1971 r. i konieczność

wnioskowanego przez nią zawieszenia postępowania w sprawie było oczywiście

bezzasadne. Warto zauważyć, że postanowieniem z dnia 11 października 2011 r.

odmówiono wszczęcia postępowania w przedmiocie stwierdzenia nieważności

tej decyzji.

Objętego kolejnym zarzutem kasacyjnym, naruszenia przez Sąd Apelacyjny

art. 325 k.p.c. skarżąca dopatruje się w aprobacie wyroku Sądu Okręgowego, mimo

wadliwej jego sentencji. W sentencji tego wyroku, uwzględniającej żądane przez

8

stronę powodową ustalenie, odwołano się do wpisu do rejestru zabytków

prowadzonego przez Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków pod nr B-[...], a to

zdaniem skarżącej, narusza przewidziane w art. 325 k.p.c. wymaganie

zamieszczenia rozstrzygnięcia sądu o żądaniach stron w sentencji wyroku. Także

jednak i z tym poglądem skarżącej nie można się zgodzić. Ujmując najogólniej,

powołany przepis wymaga takiego sformułowania rozstrzygnięcia o żądaniach stron

w sentencji wyroku, które nie stwarza wątpliwości co do treści wyroku i umożliwia

jego wykonanie. W związku z tym przyjmuje się m.in., że sentencja powinna

rozstrzygać o żądaniach stron bez odsyłania do pism procesowych (postanowienie

Sądu Najwyższego z dnia 19 stycznia 1968 r., I CR 366/68, LEX nr 6271).

Analogicznego zapatrywania nie można jednak odnieść do zawartego w wyroku

Sądu Okręgowego odesłania do wpisu do rejestru zabytków prowadzonego przez

Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków. Treść tego wpisu z chwili wydania wyroku

Sądu Okręgowego zawiera kompletny wykaz objętych sporem ruchomości, w

związku z czym odesłanie do niego w sentencji nie stwarza żadnych wątpliwości co

do treści tego wyroku.

Ponieważ zaskarżony wyrok odpowiada prawu, Sąd Najwyższy na

podstawie art. 39814

k.p.c. oddalił skargę kasacyjną strony pozwanej, a o zwrocie

kosztów postępowania kasacyjnego przez tę stronę rozstrzygnął zgodnie z art. 98

w związku z art. 99, 108 § 1 i art. 39821

k.p.c. oraz art. 11 ust. 3 ustawy z dnia

8 lipca 2005 r. o Prokuratorii Generalnej Skarbu Państwa (Dz.U.169.1417 ze zm.);

wniosek interwenienta ubocznego o zasądzenie kosztów postępowania

kasacyjnego został oddalony ze względu na niezłożenie przez niego w wymaganym

terminie odpowiedzi na skargę kasacyjną (art. 3987

§1 i art. 107 w związku z art.

108 § 1 i art. 39821

k.p.c.).