III PZP 5/11

Uchwała z dnia 14 lutego 2012 r.

III PZP 5/11

Przewodniczący SSN Kazimierz Jaśkowski (sprawozdawca), Sędziowie SN:

Halina Kiryło, Jerzy Kwaśniewski.

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 14 lutego 2012 r. sprawy

z powództwa Iwony K. przeciwko Mariuszowi A. o sprostowanie świadectwa pracy,

na skutek zagadnienia prawnego przekazanego postanowieniem Sądu Okręgowego-

Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Lublinie z dnia 24 maja 2011 r. […]

„Czy wypowiedzenie umowy o pracę zawartej na czas określony, w której

strony nie przewidziały dopuszczalności wcześniejszego jej rozwiązania za wypowie-

dzeniem, dokonane przez pracownika powoduje skutek w postaci rozwiązania

umowy?”

p o d j ą ł uchwałę:

Oświadczenie woli nazwane wypowiedzeniem, złożone pracodawcy przez

pracownika zatrudnionego na podstawie umowy o pracę zawartej na czas

określony, w której nie przewidziano możliwości jej wypowiedzenia (art. 33

k.p.), powoduje rozwiązanie umowy o pracę na mocy przepisów o rozwiązaniu

przez pracownika umowy o pracę bez wypowiedzenia.

U z a s a d n i e n i e

Przedstawione do rozstrzygnięcia zagadnienie prawne wyłoniło się w następu-

jącym stanie faktycznym. Powódka była zatrudniona u pozwanego od 1 października

2009 r. na podstawie umowy o pracę zawartej na okres dwóch lat. W umowie o pracę

nie zastrzeżono możliwości wcześniejszego jej rozwiązania za wypowiedzeniem. W

dniu 30 czerwca 2010 r. pozwany otrzymał wypowiedzenie umowy o pracę sporzą-

dzone przez powódkę. W piśmie doręczonym powódce dnia 8 lipca 2010 r. pozwany

poinformował ją, że wiążąca strony umowa o pracę nie przewiduje możliwości wcze-

2

śniejszego rozwiązania stosunku pracy i nie może wywrzeć oczekiwanego przez po-

wódkę skutku. Dnia 13 lipca 2010 r. powódka po raz ostatni pojawiła się w pracy.

Dnia 20 lipca 2010 r. pozwany sporządził oświadczenie o rozwiązaniu z po-

wódką umowy o pracę bez wypowiedzenia na podstawie art. 52 § 1 pkt 1 k.p., a jako

przyczynę wskazał ciężkie naruszenie obowiązków pracowniczych to jest porzucenie

pracy z dniem 14 lipca 2011 r. Dnia 28 lipca 2010 r. powódka otrzymała świadectwo

pracy, w którym pozwany wpisał, że stosunek pracy rozwiązał się z dniem 13 lipca

2010 r. bez wypowiedzenia ze strony pracodawcy na podstawie art. 30 § 1 pkt 3 w

związku z art. 52 § 1 pkt 1 k.p. W piśmie z dnia 6 sierpnia 2010 r. powódka zwróciła

się do pozwanego o sprostowanie świadectwa pracy, co do miejsca wykonywania

pracy oraz co do sposobu rozwiązania stosunku pracy. Dnia 12 sierpnia 2010 r. po-

zwany sporządził nowe świadectwo pracy, w którym zmieniony został zapis co do

miejsca wykonywania pracy; natomiast zapis co do sposobu rozwiązania stosunku

pracy pozostał taki sam.

Sąd Rejonowy stanął na stanowisku, że żądanie powódki sprostowania świa-

dectwa pracy, poprzez wykreślenie dotychczasowego zapisu i wskazanie, że stosu-

nek pracy łączący strony rozwiązał się za wypowiedzeniem dokonanym przez pra-

cownika, zasługuje na uwzględnienie. Zgodnie z art. 33 k.p. strony przy zawieraniu

umowy o pracę na czas określony, dłuższy niż 6 miesięcy, mogą przewidzieć możli-

wość jej wcześniejszego rozwiązania za wypowiedzeniem. Strony nie przewidziały

takiej możliwości, co oznacza, że aby umowa rozwiązała się zgodnie z prawem, to

musiała trwać przez cały okres na jaki była zawarta, o ile oczywiście nie zaszłyby

okoliczności uzasadniające jej rozwiązanie bez wypowiedzenia. Sąd Rejonowy ar-

gumentował, że zgodnie z art. 61 § 1 k.c. w związku z art. 300 k.p. pozwany zapo-

znał się z treścią wypowiedzenia dnia 30 czerwca 2010 r. i uznać należy, iż tego dnia

zostało ono skutecznie złożone. Pozwany nie miał żadnego wpływu na ważność tego

oświadczenia woli, gdyż wypowiedzenie umowy o pracę jest czynnością jednostron-

ną, która nie wymaga akceptacji drugiej strony stosunku pracy. Powódka składając

takie oświadczenie, uczyniła to niezgodnie z art. 33 k.p. Nie oznacza to jednak, że

stosunek pracy łączący strony trwa po zakończeniu okresu wypowiedzenia tylko

oznacza, że wypowiedzenie dokonane przez powódkę narusza art. 33 k.p. Sąd Re-

jonowy powołał wyrok Sądu Najwyższego z dnia 20 maja 1998 r., I PKN 126/98

(OSNAPiUS 1999 nr 11, poz. 359) z którego wynika, że wypowiedzenie pracowni-

kowi umowy o pracę zawartej na czas określony, dokonane z naruszeniem art. 33

3

k.p., powoduje rozwiązanie umowy w terminie wskazanym przez pracodawcę, a

przepis art. 189 k.p.c. nie może stanowić podstawy do skutecznego domagania się

ustalenia istnienia stosunku pracy po dacie rozwiązania umowy. Zgodnie z art. 30 § 1

pkt 2 k.p. każda ze stron stosunku pracy może złożyć jednostronnie oświadczenie

woli o wypowiedzeniu, a więc stanowisko Sądu Najwyższego, które Sąd Rejonowy w

pełni podzielił, odnosi się też do sytuacji, gdy pracownik, a nie pracodawca, składa

oświadczenie woli, które wprawdzie jest niezgodne z treścią art. 33 k.p., ale jednak

skutecznie doprowadza do rozwiązania stosunku pracy po upływie dwutygodniowego

okresu wypowiedzenia.

Sąd Rejonowy przyjął, iż stosunek pracy łączący strony rozwiązał się w dniu

13 lipca 2010 r. na podstawie art. 30 § 1 pkt 2 k.p. Oświadczenie woli pracodawcy z

dnia 20 lipca 2010 r. o rozwiązaniu z powódką umowy o pracę bez wypowiedzenie

nie ma żadnego znaczenia prawnego, gdyż zostało złożone po rozwiązaniu umowy o

pracę przez powódkę. Świadectwo pracy potwierdza dane wynikające z zaistniałych

stosunków prawnych w ramach trwającego stosunku pracy, w tym zgodnie z art. 97 §

2 k.p. sposób rozwiązania stosunku pracy. Sąd Rejonowy wskazał, że podany przez

pozwanego w świadectwie pracy sposób rozwiązania umowy o pracę jest niezgodny

z rzeczywistym trybem jej rozwiązania i na podstawie art. 97 § 2 k.p. należało świa-

dectwo pracy sprostować w tym zakresie.

Rozpatrując apelację pozwanego od tego wyroku Sąd Okręgowy powziął wąt-

pliwość przedstawioną w pytaniu skierowanym do Sądu Najwyższego. Sąd Okręgo-

wy wskazał na dwie możliwości jego rozstrzygnięcia. Stwierdził, że można przyjąć

pogląd - tak jak to uczynił Sąd Rejonowy - iż takie wypowiedzenie powoduje skutek w

postaci rozwiązania umowy o pracę, gdyż w prawie pracy istnieje zasada braku bez-

względnej nieważności czynności rozwiązujących stosunek pracy. Sąd Okręgowy

zauważył, że ten pogląd powoduje jednak „fikcyjność” umowy o pracę zawartej na

czas określony, która co do zasady powinna trwać przez okres, na który była zawar-

ta. Jako drugą możliwość Sąd Okręgowy wskazał na zakwalifikowanie takiego wy-

powiedzenia jako nieważnego na podstawie art. 58 k.c. w związku z art. 300 k.p.,

gdyż jest ono czynnością prawną dokonaną bez podstawy prawnej (bez uprawnienia

do jej dokonania). Sąd ten zauważył, iż przeciwko zrównaniu skutków prawnych wy-

powiedzenia umowy zawartej na czas określony w sytuacji, w której strony zawarły

klauzulę o dopuszczalności jej wypowiedzenia, z sytuacją w której umowa nie zawie-

ra tej klauzuli, wypowiedział się Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 5 listopada 1998 r., I

4

PKN 414/98 (OSNAPiUS 1999 nr 24, poz. 779). Stwierdził w nim bowiem, że prze-

pisy art. 50 § 3 i 4 k.p. (regulujące roszczenia pracownika w razie wypowiedzenia

umowy zawartej na czas określony lub na czas wykonywania określonej pracy z na-

ruszeniem przepisów o wypowiadaniu tych umów) nie mają zastosowania w razie

wypowiedzenia umowy terminowej, w której strony nie zastrzegły możliwości takiego

sposobu jej rozwiązywania. W takiej sytuacji pracownikowi przysługują roszczenia

określone w art. 56 w związku z art. 59 k.p. (czyli takie, które służą mu w razie roz-

wiązania przez pracodawcę bez wypowiedzenia umowy zawartej na czas określony

lub na czas wykonywania określonej pracy).

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

1. Zagadnienie przedstawione przez Sąd Okręgowy w Lublinie nasuwa po-

ważne wątpliwości prawne, które nie były do tej pory wyjaśniane w orzecznictwie

Sądu Najwyższego. Kwestia wypowiedzenia umowy o pracę zawartej na czas okre-

ślony, w której nie przewidziano możliwość jej wypowiedzenia (art. 33 k.p.), była roz-

ważana tylko w odniesieniu do takiego wypowiedzenia, które zostało złożone przez

pracodawcę. Orzecznictwo Sądu Najwyższego było niejednolite, aż zagadnienie to

rozstrzygnęła uchwała składu siedmiu sędziów z dnia 17 listopada 2011 r., III PZP

6/11. Przyjęto w niej, że pracownikowi, któremu pracodawca wypowiedział umowę o

pracę zawartą na czas określony, w przypadku, gdy strony nie przewidziały możliwo-

ści jej wcześniejszego rozwiązania za wypowiedzeniem (art. 33 k.p.), przysługują

roszczenia określone w art. 59 w związku z art. 56 k.p. Stanowisko zajęte w tej

uchwale jest częściowo przydatne dla rozstrzygnięcia rozważanego zagadnienia

prawnego. Oba te zagadnienia są bowiem tożsame przedmiotowo (ten sam rodzaj

czynności prawnej), a różnią się tylko podmiotowo (kto dokonał tej czynności). Róż-

nica ta ma jednak istotne znaczenie, gdyż z uwagi na zasadę wolności pracy (art. 65

ust. 1 i 2 Konstytucji, art. 10 § 1 i art. 11 k.p.). Kodeks pracy całkowicie odmiennie

reguluje następstwa sprzecznego z prawem rozwiązania umowy o pracę przez pra-

cownika lub przez pracodawcę i stawia odmienne wymagania prawne tym czynno-

ściom.

2. Sąd Najwyższy podziela pogląd Sądu Rejonowego w tej części, w której

odrzuca on możliwość stwierdzenia nieważności bezwzględnej analizowanego wy-

powiedzenia na podstawie art. 58 k.c. w związku z art. 300 k.p. W tym zakresie wy-

5

powiedzenie umowy przez pracownika w razie braku umocowania do jego złożenia

(czyli gdy czynność ta nie jest przewidziana w Kodeksie pracy lub w umowie na pod-

stawie upoważnienia zawartego w tym Kodeksie) nie różni się od takiego wypowie-

dzenia złożonego przez pracodawcę. W obu przypadkach mamy do czynienia z jed-

nostronną czynnością prawną, która jest niedopuszczalna i dlatego nie może kształ-

tować sytuacji drugiej strony w taki sam sposób, co jednostronna czynność przewi-

dziana prawem lub zgodną z nim umową. Jak trafnie stwierdził Sąd Najwyższy w

uzasadnieniu powołanej uchwały III PZP 6/11, mamy tu do czynienia z inną czynno-

ścią niż wypowiedzenie umowy i dlatego nie może ona być oceniana w płaszczyźnie

nieważności wypowiedzenia. Nie jest ona wypowiedzeniem, lecz tylko jego pozorem.

Przedstawiając to zagadnienie bardziej obrazowo, można ją przyrównać do jedno-

stronnego oświadczenia pracownika, według którego rozwiązuje on umowę „na mocy

porozumienia stron”.

Podnieść także należy - nawiązując do przedmiotu postępowania w sprawie -

że przyjęcie koncepcji nieważności bezwzględnej omawianego wypowiedzenia ozna-

cza dalsze trwanie stosunku pracy, czego skutkiem jest nieprzysługiwanie pracowni-

kowi prawa do świadectwa pracy (art. 97 § 1 k.p.). Prawo to pracownik nabywa bo-

wiem tylko w razie rozwiązania lub wygaśnięcia stosunku pracy. Do nabycia tego

prawa konieczne jest zatem zajście innego zdarzenia niż to „wypowiedzenie umowy”

przez pracownika. W praktyce najczęściej tym zdarzeniem jest rozwiązanie umowy

bez wypowiedzenia przez pracodawcę z powodu ciężkiego naruszenia podstawo-

wych obowiązków przez pracownika (art. 52 § 1 pkt 1 k.p.) polegającego na bez-

prawnym zaprzestaniu wykonywania pracy. Złożenie tego oświadczenia przez pra-

codawcę zależy jednak od jego uznania i wymaga podjęcia dodatkowych czynności

(zwrócenie się do zakładowych organizacji związkowych na podstawie art. 30 § 21

ustawy o związkach zawodowych o informację, czy pracownik korzysta z ich obrony,

ewentualnie zwrócenie się o opinię co do zasadności rozwiązania - art. 52 § 3 k.p. -

lub w wymaganych przypadkach o zgodę organizacji związkowej lub innego pod-

miotu oraz sporządzenie i doręczenie pisma rozwiązującego umowę). Nadto wiąże

się to z ryzykiem przegrania procesu z powództwa pracownika. Natomiast okoliczno-

ścią skłaniającą pracodawcę do rozwiązania umowy może być obawa, że po pew-

nym czasie pracownik wystąpi z powództwem o dopuszczenie do wykonywania

pracy (art. 22 § 1 k.p. w związku z art. 471 k.c. i art. 300 k.p.), jako że stosunek pracy

nie uległ rozwiązaniu. To powództwo może być oddalone z uwagi na jego sprzecz-

6

ność z zasadami współżycia społecznego (art. 8 k.p.), ale przepis ten stosuje się

zawsze z uwzględnieniem indywidualnych okoliczności sprawy i dlatego nie może on

być podstawą generalnego rozstrzygnięcia co do sposobu stosowania prawa.

Wskazane wyżej niekorzystne następstwa konstrukcji bezwzględnej nieważno-

ści wypowiedzenia przez pracownika umowy o pracę zawartej na czas określony, w

której strony nie przewidziały tej możliwości, jednoznacznie przemawiają za poglą-

dem o skuteczności takiego oświadczenia pracownika.

3. Skoro to oświadczenie pracownika, nazwane wypowiedzeniem umowy, nie

jest wypowiedzeniem, o którym mowa w art. 33 k.p., jednocześnie wynika z niego

wyraźny zamiar rozwiązania stosunku pracy, to powstaje kwestia jego kwalifikacji

prawnej. W tym zakresie należy odwołać się do poglądów wyrażonych w powołanej

uchwale III PZP 6/11. Sąd Najwyższy przyjął w niej, że takie wypowiedzenie - złożo-

ne przez pracodawcę - powinno być kwalifikowane w ramach przewidzianych w Ko-

deksie pracy dozwolonych sposobów rozwiązania stosunku pracy. Wyłączenie moż-

liwości traktowania takiego oświadczenia pracownika jako wypowiedzenia umowy

prowadzi do wniosku, że - respektując jego zamiar rozwiązania stosunku pracy - na-

leży je uważać za rozwiązanie umowy bez wypowiedzenia (art. 55 k.p.). Jednym ze

skutków takiej kwalifikacji oświadczenia pracownika powinno być wpisanie do świa-

dectwa pracy, że stosunek pracy ustał wskutek rozwiązania umowy o pracę bez wy-

powiedzenia przez pracownika.

4. Rozwiązanie umowy o pracę bez wypowiedzenia przez pracownika - tak

samo, jak takie rozwiązanie umowy przez pracodawcę - wywołuje skutek w postaci

rozwiązania stosunku pracy, niezależnie od jego zgodności z przepisami określają-

cymi przesłanki dopuszczalności rozwiązania. Różnią się one wprawdzie zakresem

roszczeń przysługujących drugiej stronie, ale nie ma to znaczenia w przedmiocie

skuteczności rozwiązania. Roszczenia te określone są w Kodeksie pracy, co powo-

duje niedopuszczalność korzystania z przepisów Kodeksu cywilnego (art. 300 k.p.).

Roszczenie o przywrócenie do pracy, przysługujące pracownikowi w razie wadliwego

rozwiązania umowy bez wypowiedzenia przez pracodawcę (art. 56 k.p.) nie jest wa-

runkiem koniecznym przyjęcia względnej nieważności rozwiązania umowy. Nieważ-

ność ta występuje także wtedy, gdy jedynym roszczeniem służącym drugiej stronie

jest roszczenie o odszkodowanie (art. 50 § 3, art. 59 i art. 611

k.p.).

5. Stanowisko zajęte w uchwale powoduje uzasadnione zróżnicowanie

sytuacji prawnej pracownika wypowiadającego umowę o pracę na czas określony w

7

zależności od tego, czy umowa przewidywała dopuszczalność jej wypowiedzenia. W

przypadku „wypowiedzenia” przez pracownika umowy nieprzewidującej możliwości

jej wypowiadania, jego działanie z reguły jest sprzeczne z prawem i może go spotkać

stosowna sankcja odszkodowawcza (art. 611

k.p.). Trzeba jednak zwrócić uwagę, że

tego rodzaju „wypowiedzenie” może nie pociągać za sobą negatywnych dla pracow-

nika skutków, jeżeli zachodziły przesłanki rozwiązania przez niego umowy o pracę

bez wypowiedzenia (art. 55 k.p.).

Z tych względów podjęto uchwałę jak w sentencji.

========================================