I UK 238/11

Sygn. akt I UK 238/11

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 21 lutego 2012 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Romualda Spyt (przewodniczący)

SSN Józef Iwulski

SSA Maciej Piankowski (sprawozdawca)

w sprawie z odwołania Koksowni "P." Spółki z o. o.

przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych

o pisemną interpretację przepisów w sprawie wymiaru składek,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 21 lutego 2012 r.,

skargi kasacyjnej Koksowni "P." Spółki z o. o.

od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 18 stycznia 2011 r.,

oddala skargę.

UZASADNIENIE

Wyrokiem z dnia 20 kwietnia 2010 r. Sąd Okręgowy - Sąd Pracy i

Ubezpieczeń Społecznych w pkt 1 zmienił decyzję Zakładu Ubezpieczeń

Społecznych z dnia 25 lutego 2009 r. w ten sposób, że uznał za prawidłowe

stanowisko Koksowni P. Spółki z o.o. o braku podstaw do odprowadzania składek

2

na ubezpieczenie społeczne i zdrowotne od dodatkowego specjalnego

wynagrodzenia miesięcznego z tytułu „Karty Hutnika” i dodatku z tytułu Dnia

Hutnika, przewidzianych w art. 73 Zakładowego Układu Zbiorowego Pracy z dnia

16 marca 2005 r. i załącznika nr 15 do tego Układu. W pkt 2 Sąd Okręgowy

zasądził od organu rentowego na rzecz wnioskodawcy kwotę 180 zł tytułem zwrotu

kosztów zastępstwa procesowego.

Sąd Okręgowy ustalił, że Koksownia jest następcą prawnym

przedsiębiorstwa państwowego pod nazwą Zakłady Koksownicze „P.”, funkcjonuje

od 2004 r. Zakładowy Układ Zbiorowy Pracy dla pracowników „Koksowni P.” sp. z

o.o. z dnia 16 marca 2005 r. stanowi kontynuację przepisów obowiązujących

poprzedników prawnych odwołującego, a w zakresie płacowym – Porozumienia o

wprowadzeniu zakładowego systemu wynagrodzenia dla Pracowników Zakładów

Koksowniczych „P.” z dnia 11 grudnia 1991 r. i Zakładowego Układu Zbiorowego

Pracy ze stycznia 1995 r. Załącznik nr 15 do Układu w oparciu o postanowienia art.

73 § 2 zatytułowany „Zasady przyznawania i wypłacania specjalnego dodatku

miesięcznego z tytułu Karty Hutnika” wskazuje - w § 1 - że specjalny dodatek

miesięczny wynosi 5% podstawy po przepracowaniu 5 lat i wzrasta o 1% za każdy

następny rok pracy aż do 20% podstawy po 20 latach pracy. Uprawnionymi do

otrzymania specjalnego wynagrodzenia są pracownicy, którzy przepracowali pełny

okres obliczeniowy i posiadają wymagany staż pracy w zakładach hutniczych.

Załącznik nr 15 do UZP wskazuje, w jakich sytuacjach dodatkowe wynagrodzenie

nie przysługuje. Wypłata następuje w terminie wypłaty wynagrodzenia za pracę. W

§ 3 Załącznika ustanawia się dzień 4 maja dniem wolnym od pracy oraz przyznaje

wszystkim pracownikom zatrudnionym w tym dniu w Koksowni tradycyjny dodatek z

okazji „Dnia Hutnika”. Świadczenie wypłacane jest w formie pieniężnej.

Przedstawiając uregulowania Zakładowego Układu Zbiorowego Pracy dla

Pracowników Koksowni P. zawarte w art. 73 § 2 oraz w Załączniku nr 15 do tego

Układu Sąd Okręgowy wskazał, że między stronami bezsporny jest branżowy

charakter świadczenia, a także fakt, że jest ono wypłacane na podstawie przepisów

szczególnych, to znaczy układu zbiorowego pracy. Sąd Okręgowy stwierdził, że

zgodnie z § 2 ust. 1 pkt 27 rozporządzenia Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia

18 grudnia 1998 r. w sprawie szczegółowych zasad ustalania podstawy wymiaru

3

składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe (Dz. U. Nr 161, poz. 1106 z

późniejszymi zmianami), wymiaru składki na ubezpieczenie społeczne nie stanowią

dodatkowe świadczenia nie mające charakteru deputatu przyznawane na

podstawie przepisów szczególnych - kart branżowych lub układów zbiorowych

pracy, to jest ekwiwalent pieniężny z tytułu zwrotu kosztów przejazdów urlopowych,

świadczenia na pomoce naukowe dla dzieci, świadczenia przyznawane z tytułu

uroczystych dni, jak tradycyjne „barbórkowe”, z wyjątkiem nagród pieniężnych

wypłaconych z tytułu uroczystych dni. Sąd Okręgowy wyraził pogląd, że aby

stwierdzić, że świadczenie opisane jako „dodatkowy specjalny dodatek miesięczny

z tytułu Karty Hutnika oraz dodatek z tytułu Dnia Hutnika” nie stanowi podstawy

wymiaru składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe na podstawie § 2 ust. 1

pkt 27 wyżej wymienionego rozporządzenia należy ustalić czy zachodzą przesłanki

przewidziane opisanym przepisem, a wymagane dla ustalenia, że świadczenie nie

wchodzi w skład podstawy wymiaru składek. Sąd Okręgowy wskazał, że poza

sporem pozostawały następujące okoliczności: - świadczenie jest na podstawie

przepisów szczególnych - układu zbiorowego pracy (gdyż prawo do świadczenia i

zasady jego wypłaty opisane są układem zbiorowym pracy); - świadczenie nie ma

charakteru nagrody pieniężnej wypłacanej z tytułu uroczystego dnia (zarówno

prawo do specjalnego dodatku miesięcznego, jak i dodatek z tytułu Dnia Hutnika

jak i jego wysokość zależą od ziszczenia się szeregu przesłanek pozytywnych i

negatywnych, nie pozostawiających pracodawcy na dowolność/uznanie). W ocenie

Sądu I instancji ma rację organ rentowy podnosząc, że katalog określony

przepisami § 2 wyżej wymienionego rozporządzenia w zakresie świadczeń

podlegających wyłączeniu z podstawy wymiaru składek ma charakter zamknięty.

Zdaniem Sądu Okręgowego należy jednak mieć na względzie to, że sformułowania

zawarte w § 2 pkt 27 mają nieostry charakter znaczeniowy. Przepis ów bowiem

przeciwstawia świadczenia przyznawane z tytułu uroczystych dni, jak tradycyjne

„barbórkowe” nagrodom pieniężnym wypłacanym z tytułu uroczystych dni. Przy

czym żaden z innych przepisów nie wyjaśnia różnicy istniejącej między nimi. Sąd

Okręgowy podzielił argumentację wnioskodawcy, że sporne świadczenie nie ma

charakteru nagrody, jest wypłacane niezależnie od wypracowanych zysków czy

wydajności pracy, a jedyny warunek, jaki stawiają przepisy branżowe przy jego

4

wypłacie, to pozostawanie w stosunku pracy, co zdaniem Sądu Okręgowego jest

zrozumiałe i nie wymaga dowodzenia, bowiem trudno sam fakt świadczenia pracy

traktować jako warunek, po zaistnieniu którego należy się nagroda od pracodawcy.

Sąd Okręgowy uznał ponadto, że pojęcie świadczenia jest szersze niż pojęcie

nagrody pieniężnej i obejmuje zarówno świadczenia niepieniężne jak i wyrażone w

pieniądzu, zatem brak jest przeszkód dla uznania świadczenia wypłacanego w

pieniądzu w związku z uroczystym dniem branżowym za zwolnione z obowiązku

naliczania składek na ubezpieczenie społeczne.

Uwzględniając apelację organu rentowego Sąd Apelacyjny wyrokiem z dnia

18 stycznia 2011 r. zmienił wyrok Sądu pierwszej instancji i oddalił odwołanie; a

także zasądził od wnioskodawcy na rzecz Zakładu Ubezpieczeń Społecznych

kwotę 120 zł tytułem zwrotu kosztów zastępstwa procesowego za II instancję.

Sąd Apelacyjny wyjaśnił, że przepis § 2 ust. 1 pkt 27 rozporządzenia Ministra

Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 18 grudnia 1998 r. (Dz. U. nr 161, poz. 1106 z

późniejszymi zmianami) jest przepisem ustanawiającym wyjątek od reguły i dlatego

winien być interpretowany ściśle. Faktem jest, że brak jest ustawowego

uregulowania, rozróżniającego wprost „barbórkowe” od nagród pieniężnych

wypłacanych z tytułu uroczystych dni, tym niemniej przy wykładni zacytowanego

przepisu należy odwołać się do rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 30 grudnia

1981 r. w sprawie szczególnych przywilejów dla pracowników górnictwa - Karty

górnika, do którego rozporządzenie z 18 grudnia 1998 r. poprzez pojęcie

„barbórkowego” nawiązuje. Rozporządzenie to w przepisie § 3 ust. 2, w zakresie

praw honorowych, ustanawia nagrody z okazji Dnia Górnika, w wysokości

jednomiesięcznego a nawet jednodniowego wynagrodzenia, zaś w ust. 3 stanowi,

że pracownikom górnictwa przysługuje ponadto tradycyjne „barbórkowe” w naturze

lub ekwiwalencie pieniężnym stanowiącym równowartość świadczenia w naturze,

przy czym rodzaj, ilość i wartość artykułów objętych świadczeniem w naturze miała

być określona przez właściwych ministrów w porozumieniu z Ministrem Pracy, Płac

i Spraw Socjalnych (ust. 4). Nota bene delegacja ta nie doczekała się realizacji.

Ponad omawiane świadczenia Karta górnika, już jako przywilej w zakresie płac,

przewiduje także specjalne wynagrodzenia miesięczne, zróżnicowane z uwagi na

charakter wykonywanej pracy oraz staż pracy (por. § 9). Z omawianego

5

uregulowania wynika zatem, że co do zasady „barbórkowe” jest prawem

honorowym, przyznawanym nie tylko z okazji uroczystego dnia, ale obok

przyznawanych z tej okazji nagród pieniężnych, a ponadto przyznawanym w

naturze, a tylko ewentualnie w ekwiwalencie. Z treści art. 73 obowiązującego u

wnioskodawcy Zakładowego Układu Zbiorowego z dnia 16 marca 2005 r. wynika,

że pracownikowi przysługuje specjalny dodatek z tytułu „Karty Hutnika” oraz

tradycyjny dodatek z okazji obchodów „Dnia Hutnika” - oba wypłacane zgodnie z

zasadami określonymi w załączniku nr 15 do ZUZP. Załącznik zaś nr 15 ustala

bardzo szczegółowe zasady przyznawania „specjalnego dodatku miesięcznego”,

zróżnicowanego co do wysokości w sposób uzależniający go od stażu pracy, w

wysokości procentowej większej o 1% w stosunku do uprawnień posiadanych na

dzień 31 marca danego roku kalendarzowego. Zgodnie z § 1 pkt 11 podstawę

wymiaru specjalnego dodatku określa jako nominalne miesięczne wynagrodzenie

wynikające ze stawki miesięcznego wynagrodzenia zasadniczego. Ustala też w

jakich przypadkach to specjalne wynagrodzenie nie przysługuje. Z kolei w § 3

załącznik określa zasady wypłacania „dodatku z okazji Dnia Hutnika”. Przysługuje

on pracownikom zatrudnionym w dniu 4 maja, przy czym termin wypłaty i jego

wysokość zgodnie z tym przepisem będzie corocznie ustalana przez Prezesa

Zarządu Dyrektora Naczelnego w uzgodnieniu z międzyzakładowymi organizacjami

związkowymi w formie Protokołu dodatkowego. Zdaniem Sądu Apelacyjnego

„specjalny dodatek miesięczny” spełnia kryteria nagrody pieniężnej, jedynie

wypłacanej miesięcznie przyznawanej nawet nie z tytułu uroczystego dnia (jako że

sam UZP bynajmniej nie nawiązuje w tym zakresie do Dnia Hutnika, to jest 4 maja,

a jedynie do „Karty Hutnika”) przyznawanej tylko niektórym pracownikom, po

spełnieniu szeregu warunków i w zróżnicowanej wysokości, nieodpowiadającej

jakiemukolwiek - potencjalnemu nawet - świadczeniu w naturze. Dlatego bez

znaczenia pozostaje fakt, że „specjalny dodatek miesięczny” jest przyznawany na

podstawie układu zbiorowego pracy, czyli spełnia przesłankę określoną w § 2 ust. 1

pkt 27 rozporządzenia z dnia 18 grudnia 1998 r., skoro nie spełnia przesłanki

dalszej, to znaczy nie jest świadczeniem przyznawanym z tytułu uroczystego dnia.

Nie odpowiada także kryteriom żadnej innej pozycji wymienionej w § 2 ust. 1

cytowanego rozporządzenia. Odnośnie natomiast dodatku z tytułu Dnia Hutnika

6

określonego w art. 73 Układu jako tradycyjny dodatek z tytułu obchodów Dnia

Hutnika, a uregulowanego w § 3 załącznika Sąd Apelacyjny wyjaśnił, że choć

dodatek ten przysługuje wszystkim zatrudnionym w dniu 4 maja, to jest on

corocznie kwotowo ustalany przez Prezesa Zarządu Dyrektora Naczelnego w

uzgodnieniu ze związkami zawodowymi. Należy go więc uznać za nagrodę dla

pracowników z tytułu uroczystego dnia, bowiem jego wysokość bezpośrednio

zależy od wypracowanego przez nich zysku przedsiębiorstwa. Nagroda taka nie

podlega wyłączeniu przewidzianemu w § 2 ust. 1 pkt 27 powołanego

rozporządzenia, który rozróżnia świadczenia przyznawane z tytułu uroczystych dni i

nagrody pieniężne wypłacane z tytułu uroczystych dni.

W skardze kasacyjnej pełnomocnik wnioskodawcy - Koksowni P. Sp. z o.o.

zaskarżył w całości wyrok Sądu Apelacyjnego zarzucając naruszenie prawa

materialnego przez błędną jego wykładnię lub niewłaściwe zastosowanie art. 3983

§

1 pkt 1 k.p.c.), to jest na: 1) naruszeniu przepisu § 2 ust. 1 pkt 27 rozporządzenia

Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 18 grudnia 1998 r. w sprawie

szczegółowych zasad ustalenia podstawy wymiaru składek na ubezpieczenia

emerytalne i rentowe (Dz. U. Nr 161, poz. 1106 z późniejszymi zmianami; zwanego

dalej rozporządzeniem), w związku z art. 21 oraz art. 18 ust. 1 i art. 20 ust. 1

ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (tekst

jednolity: Dz. U. z 2009 r., Nr 205, poz. 1585 z późniejszymi zmianami) i w związku

z art. 73 § 1 Zakładowego Układu Zbiorowego Pracy dla Pracowników Koksowni P.

Sp. z o.o. z dnia 16 marca 2005 r. i § 3 załącznika nr 15 do Zakładowego Układu

Zbiorowego Pracy dla Pracowników Koksowni P. Sp. z o.o. z dnia 16 marca 2005

r., przez jego niewłaściwą interpretację i jego nie zastosowanie, polegającym na

przyjęciu: a) że tradycyjny dodatek z okazji obchodów Dnia Hutnika (określany

także jako dodatek z tytułu Dnia Hutnika), przyznany pracownikom strony skarżącej

na podstawie przepisów art. 73 § 1 Zakładowego Układu Zbiorowego Pracy dla

Pracowników Koksowni P. Sp. z o.o. z dnia 16 marca 2005 r. i § 3 załącznika nr 15

do Zakładowego Układu Zbiorowego Pracy dla Pracowników Koksowni P. Sp. z

o.o. z dnia 16 marca 2005 r., nie jest dodatkowym świadczeniem nie mającym

charakteru deputatu przyznawanego na podstawie układu zbiorowego pracy w

postaci świadczenia przyznawanego z tytułu uroczystego dnia, jak tradycyjne

7

„barbórkowe”; b) że przychód z tytułu tradycyjnego dodatku z okazji obchodów Dnia

Hutnika (określany także jako dodatek z tytułu Dnia Hutnika), przyznany

pracownikom strony skarżącej na podstawie przepisów art. 73 § 1 Zakładowego

Układu Zbiorowego Pracy dla Pracowników Koksowni P. Sp. z o.o. z dnia 16 marca

2005 r. i § 3 załącznika nr 15 do Zakładowego Układu Zbiorowego Pracy dla

Pracowników Koksowni P. Sp. z o.o. z dnia 16 marca 2005 r., stanowi podstawę

wymiaru składek na ubezpieczenie społeczne. Skarżący zarzucił ponadto

naruszenie przepisu § 2 ust. 1 pkt 27 rozporządzenia w związku z art. 21 oraz art.

18 ust. 1 i art. 20 ust. 1 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych i w związku z

art. 73 § 1 Zakładowego Układu Zbiorowego Pracy dla Pracowników Koksowni P.

Sp. z o.o. z dnia 16 marca 2005 r. i § 1 ust. 1 pkt 1 i 2, § 1 ust. 2 i § 1 ust. 3

załącznika nr 15 do Zakładowego Układu Zbiorowego Pracy dla Pracowników

Koksowni P. Sp. z o.o. z dnia 16 marca 2005 r., przez jego niewłaściwą

interpretację i jego niezastosowanie, polegającym na przyjęciu, że: a) że specjalny

dodatek z tytułu Karty Hutnika (określany także jako specjalny dodatek miesięczny

z tytułu Karty Hutnika), przyznany i wypłacany pracownikom strony skarżącej na

podstawie przepisów art. 73 § 1 Zakładowego Układu Zbiorowego Pracy dla

Pracowników Koksowni P. Sp. z o.o. z dnia 16 marca 2005 r. oraz § 1 ust. 1 pkt 1 i

2, § 1 ust. 2 i § 1 ust. 3 załącznika nr 15 do Zakładowego Układu Zbiorowego Pracy

dla Pracowników Koksowni P. Sp. z o.o. z dnia 16 marca 2005 r., nie jest

dodatkowym świadczeniem nie mającym charakteru deputatu przyznawanym na

podstawie układu zbiorowego pacy w postaci świadczenia przyznawanego z tytułu

uroczystego dnia; b) że przychód z dodatku z tytułu Karty Hutnika (określany także

jako specjalny dodatek miesięczny z tytułu Karty Hutnika), przyznany i wypłacany

pracownikom strony skarżącej na podstawie przepisów art. 73 § 1 Zakładowego

Układu Zbiorowego Pracy dla Pracowników Koksowni P. Sp. z o.o. z dnia 16 marca

2005 r. oraz na zasadach określonych w przepisie § 1 ust. 1 pkt 1 i 2, § 1 ust. 2 i §

1 ust. 3 załącznika nr 15 do Zakładowego Układu Zbiorowego Pracy dla

Pracowników Koksowni P. Sp. z o.o. z dnia 16 marca 2005 r., stanowi podstawę

wymiaru składek na ubezpieczenie społeczne. Skarżący zarzucił naruszenie

przepisu art. 73 § 1 Zakładowego Układu Zbiorowego Pracy dla Pracowników

Koksowni P. Sp. z o.o. z dnia 16 marca 2005 r. oraz § 3 załącznika nr 15 do

8

Zakładowego Układu Zbiorowego Pracy dla Pracowników Koksowni P. Sp. z o.o. z

dnia 16 marca 2005 r., przez jego niewłaściwą interpretację i jego nie

zastosowanie, polegającym na przyjęciu, że tradycyjny dodatek z okazji obchodów

Dnia Hutnika (określany także jako dodatek z tytułu Dnia Hutnika): a) jest nagrodą

pieniężną z tytułu uroczystego dnia, b) jest płacony z wypracowanego przez

pracowników strony skarżącej zysku przedsiębiorstwa. Skarżący zarzucił ponadto

naruszenie przepisu art. 73 § 1 Zakładowego Układu Zbiorowego Pracy dla

Pracowników Koksowni P. Sp. z o.o. z dnia 16 marca 2005 r. w związku z

przepisem § 1 ust. 1 pkt 1 i 2, § 1 ust. 2 i § 1 ust. 3 załącznika nr 15 do

Zakładowego Układu Zbiorowego Pracy dla Pracowników Koksowni P. Sp. z o.o. z

dnia 16 marca 2005 r., przez jego niewłaściwą interpretację i jego nie

zastosowanie, polegające na przyjęciu, że specjalny dodatek z tytułu Karty Hutnika

(określany także jako specjalny dodatek miesięczny z tytułu Karty Hutnika): a) jest

nagrodą pieniężną, b) nie jest przyznawany z tytułu uroczystego dnia.

Skarżący wniósł o uchylenie w całości zaskarżonego wyroku i przekazanie

sprawy Sądowi Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o

kosztach postępowania za wszystkie instancje.

We wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania skarżący wskazał

na potrzebę wykładni przepisu „§ 2 ust. 1 pkt 27 Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z

dnia 18 grudnia 1998 r. w sprawie szczegółowych zasad ustalenia podstawy

wymiaru składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe (Dz. U. Nr 161, poz. 1106

z późn. zm.)”, wobec zaistniałej rozbieżności w interpretacji tego przepisu w

orzecznictwie sądów, oraz wobec istnienia poważnych wątpliwości związanych z

wykładnią tego przepisu. W ocenie skarżącego istnieje konieczność wyjaśnienia:

a/ czy ekwiwalent pieniężny z tytułu zwrotu kosztów przejazdów urlopowych,

świadczenia na pomoce naukowe dla dzieci, świadczenia z tytułu uroczystych dni,

jak tradycyjne „barbórkowe” są jedynymi dodatkowymi świadczeniami

wymienionymi w przepisie § 2 ust. 1 pkt 27 rozporządzenia wobec użytego w tym

przepisie zwrotu: „tj.”, a nadto zwrotu: „jak” użytego w tym przepisie w części

dotyczącej świadczenia z tytułu uroczystych dni, jak tradycyjne „barbórkowe, z

wyjątkiem nagród pieniężnych wypłatach z tytułu uroczystych dni”; czy przy

wykładni zwrotu: świadczenia z tytułu uroczystych dni, jak tradycyjne „barbórkowe”

9

dopuszczalnym jest odpowiednie stosowanie przepisów § 3 ust. 3 rozporządzenia

Rady Ministrów z dnia 30 grudnia 1981 r. w sprawie szczegółowych przywilejów dla

pracowników górnictwa - Karta górnika (Dz. U. z 1982 r. Nr 2, poz. 13 z

późniejszymi zmianami), przy fakcie nie określenia przez właściwych ministrów na

podstawie § 3 ust. 4 powyższego rozporządzenia Rady Ministrów rodzaju, ilości i

wartości artykułów objętych świadczeniem w naturze; czy wobec użytego w

przepisie § 2 ust. 1 pkt 27 rozporządzenia zwrotu: „świadczenia z tytułu uroczystych

dni, jak tradycyjne „barbórkowe” dopuszczalnym jest objęcie zakresem

znaczeniowym tego dodatkowego świadczenia także świadczenia pieniężnego

literalnie nie nazwanego w ten sposób, a przysługującego pracownikom innych

branż w formie jednorazowego, tradycyjnego i wieloletniego dodatku z okazji

obchodów uroczystego dnia (na przykład Dnia Hutnika) obok innego dodatkowego

świadczenia pieniężnego (na przykład Karty Hutnika): - wobec historycznego

ujęcia, że „ barbórkowe” w górnictwie jak i tradycyjny dodatek z okazji obchodów

„Dnia Hutnika” były świadczeniami w naturze, stopniowo przekształcając się

wyłącznie w świadczenie pieniężne jako równowartość świadczenia w naturze,

wobec faktu, że obydwa świadczenia dodatkowe, to jest „barbórkowe” w górnictwie

jak i tradycyjny dodatek z okazji obchodów „Dnia Hutnika” w hutnictwie, były i są

dodatkowymi świadczeniami innymi niż specjalne wynagrodzenie miesięczne w

górnictwie oraz miesięczny specjalny dodatek z tytułu Karty Hutnika.

Uzasadniając skargę kasacyjną podano, że przepisy art. 73 § 1

Zakładowego Układu Zbiorowego Pracy dla Pracowników Koksowni P. Sp. z o.o. z

dnia 16 marca 2005 r. i § 3 załącznika nr 15 do Zakładowego Układu Zbiorowego

Pracy dla Pracowników Koksowni P. Sp. z o.o. z dnia 16 marca 2005 r. przyznają

pracownikom tradycyjny dodatek z okazji obchodów Dnia Hutnika (określany także

jako dodatek z tytułu Dnia Hutnika), w formie świadczenia pieniężnego jak

tradycyjne „barbórkowe”, który nie jest nagrodą i nie jest płacony z wypracowanego

przez pracowników strony skarżącej zysku przedsiębiorstwa. Ustalanie zaś

corocznie przez stronę skarżącą, w oparciu o przepis § 3 załącznika nr 15 do

Zakładowego Układu Zbiorowego Pracy dla Pracowników Koksowni P. Sp. z o.o. z

dnia 16 marca 2005 r. (zdanie drugie) terminu i wysokości tradycyjnego dodatku z

okazji obchodów Dnia Hutnika, jest prawnie dopuszczalne i nie jest sprzeczne z

10

treścią przepisu § 2 ust. 1 pkt 27 rozporządzenia Ministra Pracy i Polityki Socjalnej

z dnia 18 grudnia 1998 r., a nadto jest zgodnie z treścią przepisu § 3 ust. 4

rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 30 grudnia 1981 r. w sprawie szczegółowych

przywilejów dla pracowników górnictwa - Karta górnika (Dz. U. z 1982 r. Nr 2, poz.

13 z późniejszymi zmianami) stanowiącego podstawę do wydania aktów

wykonawczych określających rodzaj, ilość i wartość artykułów objętych

świadczeniem w naturze.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje.

Skarga kasacyjna nie ma usprawiedliwionych podstaw.

Zgodnie z art. 18 ust. 1 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie

ubezpieczeń społecznych (tekst jednolity: Dz. U. z 2009 r. Nr 205, poz. 1585 z

późniejszymi zmianami; dalej określana jako ustawa systemowa) podstawę

wymiaru składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe ubezpieczonych będących

pracownikami stanowi przychód w rozumieniu przepisów o podatku dochodowym

od osób fizycznych z tytułu zatrudnienia w ramach stosunku pracy. W podstawie

wymiaru składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe tych osób nie uwzględnia

się wynagrodzenia za czas niezdolności do pracy wskutek choroby lub

odosobnienia w związku z chorobą zakaźną oraz zasiłków. Według art. 20 ust. 1

ustawy podstawę wymiaru składek na ubezpieczenie chorobowe oraz

ubezpieczenie wypadkowe stanowi podstawa wymiaru składek na ubezpieczenie

emerytalne i ubezpieczenia rentowe.

Według art. 12 ust. 1, ust. 2 i ust. 4 ustawy z dnia 26 lipca 1991 r. o podatku

dochodowym od osób fizycznych (tekst jednolity: Dz. U. z 2010 r., Nr 51, poz. 307 z

późniejszymi zmianami) za przychody ze stosunku pracy uważa się wszelkiego

rodzaju wypłaty pieniężne oraz wartość pieniężną świadczeń w naturze bądź ich

ekwiwalenty, bez względu na źródło finansowania tych wypłat i świadczeń, a w

szczególności: wynagrodzenia zasadnicze, wynagrodzenia za godziny

nadliczbowe, różnego rodzaju dodatki, nagrody, ekwiwalenty za niewykorzystany

urlop i wszelkie inne kwoty niezależnie od tego, czy ich wysokość została z góry

ustalona, a ponadto świadczenia pieniężne ponoszone za pracownika, jak również

11

wartość innych nieodpłatnych świadczeń lub świadczeń częściowo odpłatnych.

Wartość pieniężną świadczeń w naturze przysługujących pracownikom na

podstawie odrębnych przepisów ustala się według przeciętnych cen stosowanych

wobec innych odbiorców - jeżeli przedmiotem świadczenia są rzeczy lub usługi

wchodzące w zakres działalności pracodawcy. Za pracownika uważa się osobę

pozostającą między innymi w stosunku pracy.

Szczegółowy katalog wyłączeń niektórych rodzajów powyższych przychodów

z podstawy wymiaru składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe zawiera § 2

rozporządzenia Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 18 grudnia 1998 r. w

sprawie szczegółowych zasad ustalania podstawy wymiaru składek na

ubezpieczenia emerytalne i rentowe (Dz. U. Nr 161, poz. 1106 z późniejszymi

zmianami; dalej określane jako rozporządzenie) wydanego na podstawie

upoważnienia zawartego w art. 21 ustawy systemowej. Jak trafnie wskazał Sąd

Apelacyjny, przepisy rozporządzenia jako ustanawiające wyjątki od zasady

ustalania podstawy wymiaru składek od wszystkich przychodów ze stosunku pracy

wykładane muszą być ściśle.

W myśl § 2 ust. 1 pkt 27 rozporządzenia, podstawy wymiaru składek nie

stanowią dodatkowe świadczenia niemające charakteru deputatu przyznawane na

podstawie przepisów szczególnych - kart branżowych lub układów zbiorowych

pracy, to jest ekwiwalent pieniężny z tytułu zwrotu kosztów przejazdów urlopowych,

świadczenia na pomoce naukowe dla dzieci, świadczenia przyznawane z tytułu

uroczystych dni, jak tradycyjne „barbórkowe”, z wyjątkiem nagród pieniężnych

wypłacanych z tytułu uroczystych dni.

Nie budzi wątpliwości, że katalog dodatkowych świadczeń niestanowiących

podstawy wymiaru składek jest zamknięty: są nimi tylko świadczenia wymienione w

tym przepisie, a wśród nich świadczenia przyznawane z tytułu uroczystych dni na

podstawie kart branżowych lub układów zbiorowych pracy. Bez wątpienia nie

chodzi przy tym o każde świadczenie wypłacane pracownikom określonej branży w

okresie, na który przypada ich święto. Precyzując pojęcie „świadczenia

przyznawanego z tytułu uroczystych dni”, ustawodawca odwołał się bowiem do tzw.

tradycyjnego „barbórkowego”, stąd trudno odmówić racji Sądowi odwoławczemu,

że kwestia charakteru tego ostatnio wymienionego świadczenia ma podstawowe

12

znaczenie dla wykładni § 2 ust. 1 pkt 27 rozporządzenia w tej części, w której

wyłącza z podstawy wymiaru składek inne świadczenia przyznawane z tytułu

uroczystych dni. Nie budzi też wątpliwości, że w świetle § 3 ust. 3 rozporządzenia

Rady Ministrów z dnia 30 grudnia 1981 r. w sprawie szczególnych przywilejów dla

pracowników górnictwa – Karta górnika (Dz. U. z 1982 r. Nr 2, poz. 13 z

późniejszymi zmianami; dalej określane jako Karta górnika) tradycyjne

„barbórkowe” jest prawem honorowym, przyznawanym z okazji Dnia Górnika i co

do zasady jako świadczenie w naturze, a tylko ewentualnie w ekwiwalencie

pieniężnym.

Charakteru analogicznego do tradycyjnego „barbórkowego” nie ma - w

przypadku wnioskodawcy - specjalny dodatek miesięczny z tytułu Karty Hutnika

przysługujący pracownikom w oparciu o Załącznik nr 15 do Zakładowego Układu

Zbiorowego Pracy dla Pracowników „Koksowni P.” sp. z o.o. z dnia 16 marca 2005

r. Biorąc pod uwagę wynikające z tego aktu prawnego zasady przyznawania tego

wynagrodzenia, jak i jego wysokość (między innymi okres obliczeniowy, roczne

wynagrodzenie jako podstawa do obliczenia wysokości specjalnego wynagrodzenia

rocznego, wynoszącego od 5% do 20% podstawy w zależności od stażu pracy), a

nadto określenie sytuacji, gdy wynagrodzenie to nie przysługuje, uznać należy, że

jest to dodatkowe wynagrodzenie roczne wypłacane nie z tytułu uroczystego dnia, a

jedynie w okresie, na który przypada Dzień Hutnika, przysługujące pracownikom

Huty na zasadach zbliżonych do analogicznych świadczeń wypłacanych

pracownikom innych branż w oparciu o obowiązujące ich zakładowe źródła

płacowe, czy też pracownikom sfery budżetowej na podstawie ustawy z dnia 12

grudnia 1997 r. o dodatkowym wynagrodzeniu rocznym dla pracowników jednostek

sfery budżetowej (Dz. U. Nr 160, poz. 1080 z późniejszymi zmianami). Brak jest zaś

przesłanek do stwierdzenia, że w zamyśle ustawodawcy tego rodzaju dodatkowe

przychody pracowników osiągnięte w ciągu roku miałyby nie stanowić podstawy

wymiaru składek na ubezpieczenia społeczne, skoro nawet nagrody pieniężne

przyznawane z tytułu uroczystego dnia taką podstawę stanowią (§ 2 ust. 1 pkt 27 in

fine rozporządzenia). Analogiczne stanowisko zajął już Sąd Najwyższy w wyroku z

dnia 13 września 2011 r., I UK 38/11 (niepublikowane).

13

Odnośnie dodatku z tytułu Dnia Hutnika, który został określony w art. 73 § 1

Zakładowego Układu Zbiorowego Pracy dla Pracowników „Koksowni P.” sp. z o.o. i

w § 3 załącznika nr 15 wyżej wymienionego układu należy wskazać, że inaczej, niż

to wynika z treści § 3 ust. 3 wskazanego wyżej rozporządzenia Rady Ministrów z

dnia 30 grudnia 1981 r., przedmiotowy dodatek przysługuje w formie pieniężnej (a

nie w naturze); jego wysokość oraz termin wypłaty są corocznie ustalane przez

Prezesa Zarządu Dyrektora Naczelnego w uzgodnieniu z międzyzakładowymi

organizacjami związkowymi. Tym samym przepisy płacowe obowiązujące u

wnioskodawcy nie określiły dodatku w stałej wysokości, jak również sam termin

wypłaty jest przedmiotem uzgodnień i nie musi przypadać na Dzień Hutnika.

Powyższe cechy charakterystyczne dodatku przemawiają za stwierdzeniem, że

świadczenie to jest w istocie nagrodą dla pracowników z tytułu uroczystego dnia,

gdyż wysokość dodatku jest zależna od wypracowanego przez pracowników zysku

przedsiębiorstwa.

Nagroda taka nie mieści się kategorii wyłączeń przewidzianych w § 2 ust. 1

pkt 27 rozporządzenia, który rozróżnia świadczenia przyznawane z tytułu

uroczystych dni i nagrody pieniężne wypłacane z tytułu uroczystych dni (por. wyrok

Sądu Najwyższego z dnia 20 września 2011 r., I UK 30/11, niepublikowane).

Z tych względów Sąd Najwyższy za prawidłowy uznał pogląd Sądu

Apelacyjnego, że dodatkowe specjalne wynagrodzenie miesięczne z tytułu Karty

Hutnika i dodatek z tytułu Dnia Hutnika stanowią podstawę wymiaru składek na

ubezpieczenie społeczne i zdrowotne, wobec czego z mocy art. 39814

k.p.c. orzekł

jak w sentencji.