II UK 130/11

Wyrok z dnia 22 lutego 2012 r.

II UK 130/11

Obowiązek opłacania składek na Fundusz Emerytur Pomostowych doty-

czy pracowników wykonujących prace w szczególnych warunkach lub o szcze-

gólnym charakterze w pełnym wymiarze czasu pracy (art. 35 ust. 1 ustawy z

dnia 19 grudnia 2008 r. o emeryturach pomostowych, Dz.U. Nr 237, poz. 1656 ze

zm.).

Przewodniczący SSN Małgorzata Gersdorf, Sędziowie SN: Zbigniew Myszka,

Romualda Spyt (sprawozdawca).

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 22 lutego

2012 r. sprawy z wniosku V.T. Spółki z o.o. z siedzibą w T., następcy prawnego

V.T.K. Spółki z o.o. z siedzibą w T. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych-

Oddziałowi w T. o interpretację, na skutek skargi kasacyjnej wnioskodawcy od wy-

roku Sądu Apelacyjnego w Gdańsku z dnia 28 grudnia 2010 r. […]

u c h y l i ł zaskarżony wyrok i sprawę przekazał Sądowi Apelacyjnemu w

Gdańsku do ponownego rozpoznania i orzeczenia o kosztach postępowania kasa-

cyjnego.

U z a s a d n i e n i e

Decyzją z dnia 4 lutego 2010 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w

Toruniu uznał za nieprawidłowe stanowisko zawarte we wniosku płatnika V.T.K.

Spółki z ograniczoną odpowiedzialnością z siedzibą w T. o wydanie interpretacji w

trybie art. 10 ust. 1 i ust. 5 ustawy o swobodzie działalności gospodarczej (jednolity

tekst: Dz.U. z 2010 r. Nr 220, poz. 1447 ze zm.) w sprawie co do zakresu i sposobu

opłacania składek na Fundusz Emerytur Pomostowych w okresie od stycznia 2010 r.

za pracowników wykonujących prace w szczególnych warunkach lub o szczególnym

charakterze pozostających w stosunku pracy z płatnikiem w niepełnym wymiarze

czasu pracy.

2

W odwołaniu od powyższej decyzji płatnik wniósł o jej zmianę i uznanie za

prawidłowe stanowiska przedstawionego we wniosku o wydanie interpretacji indywi-

dualnej. Odwołujący się podniósł, że jednym z warunków uznania pracownika za wy-

konującego pracę w szczególnych warunkach albo o szczególnym charakterze jest

wykonywanie pracy określonej odpowiednio w art. 3 ust. 1 bądź art. 3 ust. 3 ustawy z

dnia 19 grudnia 2008 r. o emeryturach pomostowych (Dz.U. Nr 237, poz. 1656 ze

zm.) w pełnym wymiarze czasu pracy.

Wyrokiem z dnia 27 kwietnia 2010 r. Sąd Okręgowy-Sąd Pracy i Ubezpieczeń

Społecznych w Toruniu oddalił odwołanie płatnika. Sąd Okręgowy ustalił, że wszyscy

zatrudnieni w zakładzie pracy płatnika kierowcy (wykonujący pracę na stanowiskach:

kierowca, kierowca konduktor, kierowca autobusowy), zarówno zatrudnieni w pełnym

wymiarze czasu pracy, jak i pozostający w stosunku pracy w niepełnym wymiarze

czasu pracy, urodzeni po dniu 31 grudnia 1948 r., zostali ujęci w wykazie stanowisk

pracy, na których są wykonywane prace w szczególnych warunkach lub o szczegól-

nym charakterze, jak również zostali ujęci w ewidencji pracowników wykonujących

prace w szczególnych warunkach lub o szczególnym charakterze. Sąd pierwszej in-

stancji stwierdził, że treść przepisów art. 3 ust. 4 i ust. 5 ustawy o emeryturach po-

mostowych, zgodnie z którymi za pracowników wykonujących prace w szczególnych

warunkach lub o szczególnym charakterze rozumie się pracowników wykonujących

te prace w pełnym wymiarze czasu pracy, ma znaczenie jedynie przy ubieganiu się o

ustalenie prawa do emerytury pomostowej, nie ma natomiast znaczenia dla obowiąz-

ków płatnika (pracodawcy), który jest zobowiązany zamieścić dane stanowiska w

ewidencji prac w szczególnych warunkach i o szczególnym charakterze oraz odpro-

wadzać składki na Fundusz Emerytur Pomostowych.

Sąd Apelacyjny-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Gdańsku, wyrokiem

z dnia 28 grudnia 2010 r. oddalił apelację, którą od powyższego wyroku wniósł płat-

nik składek. W uzasadnieniu Sąd drugiej instancji wskazał, że w pełni podziela ocenę

prawną, jakiej dokonał Sąd pierwszej instancji i uznaje ją za wyczerpującą. Podkre-

ślając zasadę ścisłej wykładni przepisów prawa ubezpieczeń społecznych, Sąd dru-

giej instancji zauważył, że wykładnia językowa art. 35 ust. 1 ustawy o emeryturach

pomostowych jest w jego ocenie jednoznaczna i nie uzależnia obowiązku opłacenia

składek od tego, czy pracownik zatrudniony jest w pełnym czy w niepełnym wymiarze

czasu pracy. Stwierdził ponadto, że nie można przy dekodowaniu normy z art. 35

ustawy sięgać w szczególności do definicji z art. 3 ust. 4 i 5, albowiem ich definien-

3

dum to odpowiednio „pracownicy wykonujący prace w szczególnych warunkach” oraz

„pracownicy wykonujący prace o szczególnym charakterze”, a więc pojęcia zakreso-

wo węższe od „pracownika”, którym posłużono się przy budowie wskazanego prze-

pisu. Sąd zwrócił także uwagę, że gdyby przy interpretacji przepisu art. 35 uwzględ-

niać definicje z art. 3 ust. 4 i 5 ustawy, to pkt 2 ust. 1 byłby całkowicie zbędny, gdyż

do przecinka stanowiłby powtórzenie, zaś w części końcowej powtórne odesłanie do

art. 3 ust. 1 i 3.

Odnosząc się do zarzutu naruszenia wskazanych wyżej przepisów w związku

z art. 2 Konstytucji, Sąd w pierwszej kolejności wskazał, że nie można z góry przyjąć,

iż osoba wykonująca prace w szczególnych warunkach lub o szczególnym charakte-

rze a zatrudniona w niepełnym wymiarze czasu pracy nigdy nie uzyska świadczeń z

ustawy o emeryturach pomostowych, gdyż możliwe jest uzupełnienie czasu pracy do

pełnego wymiaru czasu pracy w innym zakładzie pracy, a po wtóre ubezpieczenia

społeczne nie są oparte o zasadę bezwzględnej ekwiwalentności.

Odwołujący się zaskarżył ten wyrok skargą kasacyjną w całości, zarzucając

mu naruszenie prawa materialnego: art. 35 ust. 1 w związku z art. 3 ust. 1 i 3 oraz w

związku z art. 3 ust. 4 i 5 ustawy o emeryturach pomostowych, przez ich błędną wy-

kładnię polegającą na przyjęciu, że na odwołującym się ciąży obowiązek opłacania

składek na Fundusz Emerytur Pomostowych za pracowników wskazanych w załącz-

niku nr 2 do przedmiotowej ustawy zatrudnionych w niepełnym wymiarze czasu

pracy, podczas gdy z powołanych przepisów nie można wyciągnąć takiego obowiąz-

ku ze względu na niewykonywanie przez owych pracowników prac o szczególnym

charakterze w rozumieniu przepisów ustawy oraz art. 35 ust. 1 w związku z art. 3 ust.

4 i 5 oraz art. 4 pkt 2 ustawy o emeryturach pomostowych w związku z art. 2 Kon-

stytucji, przez ich błędną wykładnię (ewentualnie ich niezastosowanie) i uznanie, że

na odwołującym się ciąży obowiązek opłacania składek na Fundusz Emerytur Pomo-

stowych za pracowników zatrudnionych w niepełnym wymiarze czasu pracy, wska-

zanych w załączniku nr 2 do przedmiotowej ustawy, pomimo że w określonych oko-

licznościach nie nabędą prawa do emerytury pomostowej.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Na wstępie rozważań zwrócić należy uwagę, że ustawa o emeryturach pomo-

stowych od 1 stycznia 2009 r. poszerzyła katalog ubezpieczeń społecznych wymie-

4

nionych w art. 1 ustawy z dnia 17 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń spo-

łecznych (jednolity tekst: Dz.U. z 2009 r. Nr 205, poz. 1585 ze zm.). Dodała bowiem

odrębne, obowiązkowe ubezpieczenie emerytalne z tytułu pracy w szczególnych wa-

runkach lub o szczególnym charakterze (uprawniające do świadczeń z Funduszu

Emerytur Pomostowych), o czym wyraźnie stanowi jej art. 2 pkt 3, stosownie do któ-

rego użyty przez ustawodawcę termin „pracownik” oznacza między innymi ubezpie-

czonego podlegającego ubezpieczeniu emerytalnemu z tytułu pracy w szczególnych

warunkach lub o szczególnym charakterze.

W prawie ubezpieczeń społecznych objęcie z mocy ustawy ubezpieczeniem

społecznym wiąże się z obowiązkiem opłacania składki na to ubezpieczenie. Taki

obowiązek wprowadziła od 1 stycznia 2010 r. ustawa o emeryturach pomostowych.

Inaczej jednak niż w przypadku ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych usta-

wodawca nie wskazał expressis verbis kręgu osób objętych tym ubezpieczeniem (tak

w art. 6 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych) i okresu ubezpieczenia (tak w

art. 13 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych). Nie ulega wątpliwości, że

ubezpieczenie to obejmuje osoby, o których mowa w art. 6 ust. 1 pkt 1 oraz art. 8 ust.

1, 2a i ust. 6 pkt 2 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń

społecznych, które od dnia wejścia w życie ustawy o emeryturach pomostowych wy-

konują prace w warunkach szczególnych lub o szczególnym charakterze. Natomiast

nie jest tak oczywiste to, czy dla objęcia ubezpieczeniem wymagane jest wykonywa-

nie tych prac w pełnym wymiarze czasu pracy. Wyjaśnienie tej kwestii wymaga się-

gnięcia do istoty prawa ubezpieczeń społecznych. Z art. 67 ust. 1 Konstytucji RP wy-

nika obowiązek zapewnienia obywatelom prawa do zabezpieczenia społecznego w

razie niezdolności do pracy ze względu na chorobę lub inwalidztwo oraz po osiągnię-

ciu wieku emerytalnego. Realizacja tego obowiązku spoczywa na ustawodawcy.

Określenie przez niego zakresu i formy zabezpieczenia społecznego ma na celu

wykreowanie warunków, od których zależy prawo do świadczeń. Jednym z tych wa-

runków o charakterze podstawowym i zasadniczym jest podleganie ubezpieczeniu

społecznemu. Istotą prawa ubezpieczeń społecznych jest więc ścisła zależność mię-

dzy podleganiem ubezpieczeniu społecznemu a prawem do świadczenia z tego

ubezpieczenia, stąd obowiązek ubezpieczenia nie może dotyczyć osoby, co do której

od początku wiadomo, że nigdy świadczenia nie otrzyma. Nie chodzi w tym przypad-

ku o zasadę wzajemności składki i prawa do świadczenia w ubezpieczeniu społecz-

nym, która nie ma charakteru absolutnego (nie ma prostej zależności między prawem

5

do świadczeń i ich wysokością a okresem opłacania i rozmiarem składki), ale o kon-

strukcyjną cechę stosunku zobowiązaniowego ubezpieczenia społecznego, w którym

obie strony są względem siebie zobowiązane.

Stosownie do treści art. 35 ust. 1 pkt 2 ustawy o emeryturach pomostowych,

składki na Fundusz Emerytur Pomostowych opłaca się za pracownika, który wyko-

nuje prace w szczególnych warunkach lub o szczególnym charakterze, o których

mowa w art. 3 ust. 1 i 3. Jako podmiot ubezpieczenia (za którego należy opłacić

składki) przepis powyższy wskazuje „pracownika”, a więc posługuje się pojęciem,

którego ustawowa definicja zawarta jest w art. 2 pkt 3, stosownie do którego „pra-

cownik” to „ubezpieczony, o którym mowa w art. 6 ust. 1 pkt 1 oraz art. 8 ust. 1, 2a i

ust. 6 pkt 2 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecz-

nych, podlegający ubezpieczeniu emerytalnemu z tytułu pracy w szczególnych wa-

runkach lub o szczególnym charakterze, a także ubezpieczony, który przed dniem

wejścia w życie ustawy z tytułu takiej pracy podlegał ubezpieczeniu społecznemu lub

zaopatrzeniu emerytalnemu”. Odwołanie się do art. 2 pkt 3 wskazuje, że w przepisie

35 ust. 1 pkt 2 chodzi o pracownika podlegającego ubezpieczeniu emerytalnemu z

tytułu pracy w szczególnych warunkach lub o szczególnym charakterze zatrudnio-

nego lub kontynuującego zatrudnienie po 31 grudnia 2008 r. Pracownik spełniający

wymagania przewidziane w art. 4 pkt 1-5 i 7 ustawy o emeryturach pomostowych,

który po dniu 31 grudnia 2008 r. wykonuje pracę w szczególnych warunkach lub o

szczególnym charakterze w niepełnym wymiarze czasu pracy, nigdy nie nabędzie

prawa do emerytury pomostowej, gdyż co do tego okresu ustawodawca przyjął wy-

maganie pełnego wymiaru czasu pracy. Zgodnie bowiem z art. 3 ust. 4, za pracowni-

ków wykonujących prace w szczególnych warunkach uważa się pracowników wyko-

nujących po dniu wejścia w życie ustawy, w pełnym wymiarze czasu pracy, prace, o

których mowa w ust. 1. W myśl natomiast art. 3 ust. 5, za pracowników wykonujących

prace o szczególnym charakterze uważa się pracowników wykonujących po dniu

wejścia w życie ustawy, w pełnym wymiarze czasu pracy, prace, o których mowa w

ust. 3. Skoro w przypadku takiego pracownika prawo do emerytury pomostowej jest

wykluczone, to nie sposób przyjąć, że należy on do kręgu osób objętych ubezpiecze-

niem społecznym z tytułu pracy w szczególnych warunkach lub o szczególnym cha-

rakterze na mocy ustawy o emeryturach pomostowych.

Poza tym uważna analiza gramatyczna zwrotu „pracownik, który wykonuje

prace w szczególnych warunkach lub o szczególnym charakterze, o których mowa w

6

art. 3 ust. 1 i 3” prowadzi do wniosku, że powtarza on w formie skondensowanej treść

art. 3 ust. 4 i 5 ustawy. Chodzi w nim o pracownika, który wykonuje (wykonującego)

prace w szczególnych warunkach, o których mowa w art. 3 ust. 1 lub prace o szcze-

gólnym charakterze, o których mowa w art. 3 ust. 3. Zastąpienie imiesłowu przymiot-

nikowego czynnego (wykonujący) czasownikiem w czasie teraźniejszym (wykonuje)

nie zmienia sensu zdania. Pracownik, który wykonuje prace, jest także pracownikiem

wykonującym prace. Poza tą nieistotną znaczeniowo zmianą gramatyczną - art. 35

ust. 1 pkt 2 stanowi kalkę językową oraz znaczeniową art. 3 ust. 4 i 5. Dlatego daje to

podstawę do przyjęcia, że ustawodawca w art. 35 ust. 1 pkt 2 w istocie powielił re-

gulację z art. 3 ust. 4 i 5. Można też uznać, że z tego powodu werbalne wyrażenie

zastrzeżenia o warunku pełnego wymiaru czasu pracy ustawodawca uznał za niepo-

trzebne. Natomiast zawarcie odesłania do art. 3 ust. 1 i 3 ustawy, wynika z koniecz-

ności zaznaczenia, że chodzi o pracownika wykonującego pracę w szczególnych wa-

runkach lub o szczególnym charakterze w rozumieniu art. 3 ust. 1 i 3 ustawy o eme-

ryturach pomostowych, a nie w rozumieniu art. 32 i art. 33 ustawy o emeryturach i

rentach z FUS, bowiem zakres pojęciowy tych przepisów nie jest identyczny. Usta-

wodawca w ten sposób dał wyraz temu, że obowiązek składkowy dotyczy pracow-

nika wykonującego pracę w szczególnych warunkach lub o szczególnym charakterze

określoną wyłącznie w ustawie o emeryturach pomostowych.

Nie można też nie dostrzec podobieństwa w redakcji przepisu określającego

jeden z warunków prawa do emerytury pomostowej - art. 4 pkt 6 i przepisu dotyczą-

cego obowiązku opłacania składek - art. 35 ust. 1 pkt 2. W pierwszym z nich ustawo-

dawca posłużył się zwrotem „pracownik, który wykonywał prace w szczególnych wa-

runkach lub o szczególnym charakterze”, w drugim - „pracownik, który (…) wykonuje

prace w szczególnych warunkach lub o szczególnym charakterze”, w obu przypad-

kach nie nawiązując do wymiaru czasu pracy przez odesłanie do art. 3 ust. 4 i 5. Oba

te zwroty dotyczą tego samego okresu, a mianowicie pracy wykonywanej pod rzą-

dami ustawy o emeryturach pomostowych, gdyż w przypadku art. 4 pkt 6 wynika to z

jego brzmienia („po dniu 31 grudnia 2008 r.”), a w przypadku art. 35 ust. 1 pkt 2 cho-

dzi o składki od dnia wejścia w życie przepisów ustawy o emeryturach pomostowych

kreujących obowiązek opłacania składki (od 1 stycznia 2010 r.). Gdyby zatem przyjąć

stanowisko przedstawione w zaskarżonym wyroku, uznać by należało, że niezawa-

rcie w art. 4 pkt 6 wymagania pracy w pełnym wymiarze czasu pracy oznacza, że

jednym z warunków koniecznych prawa do emerytury pomostowej jest wykonywanie

7

po dniu 31 grudnia 2008 r. pracy w szczególnych warunkach lub o szczególnym

charakterze niezależnie od tej okoliczności. Takie stanowisko pozostawałoby jednak

w jaskrawej sprzeczności z art. 1 ust. 1 ustawy, wedle którego ustawa określa wa-

runki nabywania i utraty prawa do emerytur i rekompensat przez niektórych „pracow-

ników wykonujących pracę w szczególnych warunkach lub o szczególnym charakte-

rze”, a za takich ustawodawca uważa pracowników wykonujących pracę w pełnym

wymiarze czasu pracy (art. 3 ust. 4 i 5).

Podkreślić też należy, że całkowite oderwanie obowiązku odprowadzania skła-

dek na Fundusz Emerytur Pomostowych od warunków, które muszą spełnić ubezpie-

czeni, aby uzyskać prawo do emerytury pomostowej, oznaczałoby, że składka na ten

Fundusz nie miałaby charakteru składki na ubezpieczenie społeczne, ale stanowiłaby

daninę publicznoprawną. Obciążenie nią pracodawców z tego tytułu, że zatrudniają

oni pracowników wykonujących prace w szczególnych warunkach lub o szczególnym

charakterze, wymagałoby jednoznacznego uregulowania niepozostawiającego wąt-

pliwości co do intencji ustawodawcy. Wynikająca z art. 2 Konstytucji RP zasada na-

leżytej legislacji nie pozwala na to, aby na podstawie niejednoznacznych norm praw-

nych konstruować obowiązki o charakterze fiskalnym. Nakaz poprawnej (należytej)

legislacji, jest jednym z elementów generalnej zasady demokratycznego państwa

prawnego, wyrażonej w art. 2 Konstytucji. Jedną z jej dyrektyw jest zasada określo-

ności przepisów prawa. Wymaganie określoności przepisów prawa stanowi zarazem

element składowy zasady ochrony zaufania obywatela do państwa i tworzonego

przez nie prawa, wynikający z art. 2 Konstytucji. Z zasady tej wynika nakaz stano-

wienia przepisów prawa w sposób dostatecznie precyzyjny i jasny, umożliwiający

jednoznaczną ich wykładnię oraz konstruowanie na gruncie tych przepisów dosta-

tecznie precyzyjnych norm prawnych, jeśli przepisy te mają za zadanie taką funkcję

normotwórczą spełniać (zob. wyroki Trybunału Konstytucyjnego z: 15 września 1999

r., K 11/99, OTK 1999 nr 6, poz. 116; 11 stycznia 2000 r., K 7/99, OTK 2000 nr 1,

poz. 2; 21 marca 2001 r., K 24/00, OTK 2000 nr 3, poz. 51; 30 października 2001 r.,

K 33/00, OTK 2001 nr 7, poz. 217; 22 maja 2002 r., K 6/02, OTK-A 2002 nr 3, poz.

33; 20 listopada 2002 r., K 41/02, OTK-A 2002 nr 6, poz. 83; 3 grudnia 2002 r., P

13/02, OTK-A 2002 nr 7, poz. 90; 29 października 2003 r., K 53/02, OTK-A 2003 nr 8,

poz. 83; 9 października 2007 r., SK 70/06, OTK-A 2007 nr 9, poz. 103). Trybunał

Konstytucyjny wyjaśniał w swoich orzeczeniach, że przez określoność przepisów

prawnych należy rozumieć możliwość konstruowania na gruncie tych przepisów (de-

8

kodowania) jednoznacznych norm prawnych oraz jednoznacznych konsekwencji tych

norm, za pomocą reguł interpretacji przyjmowanych na gruncie określonej kultury

prawnej (zob. np. orzeczenia z: 19 czerwca 1992 r., U 6/92, OTK 1992, cz. I, poz. 13;

1 marca 1994 r., U 7/93, OTK 1994, cz. I, poz. 5; 26 kwietnia 1995 r., K 11/94, OTK

1995, cz. I, poz. 12; postanowienie z 24 lutego 2003 r., K 28/02, OTK-A 2003 nr 2,

poz. 18 oraz wyroki z 17 października 2000 r., SK 5/99, OTK 2000 nr 7, poz. 254 i 28

czerwca 2005 r., SK 56/04, OTK-A 2005 nr 6, poz. 67). Określoność przepisów winna

prowadzić do precyzyjności norm prawnych, przejawiającej się w konkretności regu-

lacji praw i obowiązków, tak by ich treść była oczywista i pozwalała na ich wyegze-

kwowanie. Niejasność przepisu oznacza w praktyce niepewność sytuacji prawnej

adresata normy i pozostawienie jej ukształtowania organom stosującym prawo (por.

wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 27 listopada 2007 r., SK 39/06, OTK-A 2007 nr

10, poz. 127). Zgodnie z utrwaloną linią orzeczniczą Trybunału Konstytucyjnego

stanowienie przepisów niejasnych, wieloznacznych, które nie pozwalają obywatelowi

na przewidzenie konsekwencji prawnych jego zachowań, jest naruszeniem Konstytu-

cji (por. wyroki w sprawach: K 6/02 i K 41/02).

Mając na uwadze powyższe Sąd Najwyższy na mocy art. 39815

§ 1 k.p.c.

orzekł jak w sentencji. O kosztach postępowania kasacyjnego rozstrzygnięto po myśli

art. 108 § 2 k.p.c. w związku z art. 39821

k.p.c.

========================================