III KK 375/11

WYROK Z DNIA 23 LUTEGO 2012 R.

III KK 375/11

Wystawienie dokumentu, o którym mowa w art. 271 § 1 k.k. nie może

być utożsamiane wyłącznie z jego sporządzeniem.

Uprawnienie „innej osoby”, o której mowa w art. 271 § 1 k.k., do

wystawienia dokumentu powinno stanowić uzupełnienie kompetencji

funkcjonariusza publicznego i nie może być utożsamiane z ogólną

kompetencją do udziału w obrocie prawnym, a dokument przez tę osobę

wystawiony powinien zawierać w swojej treści poświadczenie, któremu

przysługuje cecha zaufania publicznego, a w związku z tym domniemanie

prawdziwości.

Przewodniczący: sędzia SN Z. Puszkarski (sprawozdawca).

Sędziowie SN: T. Grzegorczyk, J. Matras.

Sąd Najwyższy w sprawie Małgorzaty S., skazanej z art. 233 § 6 w

zw. z § 1 k.k. w zw. z art. 12 k.k. po rozpoznaniu w Izbie Karnej na

posiedzeniu, w trybie art. 535 § 5 k.p.k., w dniu 23 lutego 2012 r., kasacji,

wniesionej przez Prokuratora Generalnego na korzyść skazanej od wyroku

Sądu Rejonowego w J. z dnia 25 czerwca 2010 r.,

u c h y l i ł zaskarżony wyrok i u n i e w i n n i ł Małgorzatę S. od popełnienia

zarzucanego jej czynu (...).

2

U Z A S A D N I E N I E

Małgorzata S. została oskarżona o to, że „w dniu 27 stycznia 2010 r.

w P., jako właścicielka punktów handlowych i z tego tytułu w ramach

prowadzonej działalności gospodarczej, będąc osobą upoważnioną do

wystawiania dokumentów, poświadczyła nieprawdę co do okoliczności

mających znaczenie prawne w ten sposób, że będąc zobowiązana ustawą

złożyła w Urzędzie Gminy w P. dwa oświadczenia dotyczące wartości

sprzedanych napojów alkoholowych w sklepie spożywczo-przemysłowym w

P. i w sklepie spożywczo-przemysłowym w D., co było niezgodne z

rzeczywistością i czym działała na szkodę Urzędu Gminy w P.”, tj. o czyn z

art. 271 § 1 k.k.

Sąd Rejonowy w J. wyrokiem z dnia 25 czerwca 2010 r., Małgorzatę

S. uznał za winną tego, że w dniu 27 stycznia 2010 r. w P., w krótkim

odstępie czasu, w wykonaniu z góry powziętego zamiaru, złożyła dwa

nieprawdziwe oświadczenia dotyczące wartości sprzedanych napojów

alkoholowych w prowadzonych przez siebie sklepach spożywczo-

przemysłowych w 2009 r., będąc uprzedzona o odpowiedzialności karnej za

oświadczenie nieprawdy, które to oświadczenia stanowiły podstawę do

ustalenia wysokości opłaty za korzystanie z zezwolenia na sprzedaż

napojów alkoholowych, i kwalifikując ten czyn z art. 233 § 6 w zw. z § 1 k.k.

w zw. z art. 12 k.k., z mocy art. 233 § 1 k.k. w zw. z art. 58 § 3 k.k.

wymierzył jej karę grzywny 150 stawek dziennych po 10 zł każda oraz

zasądził od oskarżonej na rzecz Skarbu Państwa kwotę 190 zł tytułem

kosztów sądowych.

Wyrok ten nie został zaskarżony przez strony i uprawomocnił się w

dniu 3 lipca 2010 r.

Kasację od tego wyroku wniósł na podstawie art. 521 k.p.k.

Prokurator Generalny. Zaskarżył wyrok w całości na korzyść skazanej

3

Małgorzaty S., zarzucając rażące i mające istotny wpływ na treść wyroku

naruszenie przepisu prawa materialnego – art. 233 § 6 k.k., poprzez

niezasadne przyjęcie, że oskarżona popełniła określone w tym przepisie

przestępstwo, podczas gdy jej zachowanie nie wypełniało znamion czynu

zabronionego. Wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku i uniewinnienie

Małgorzaty S. od popełnienia zarzucanego jej czynu.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje.

Kasacja jest oczywiście zasadna, co zgodnie z art. 535 § 5 k.p.k.

pozwoliło uwzględnić ją w całości na posiedzeniu, bez udziału stron. Brak

uzasadnienia wydanego w sprawie wyroku nie pozwala zapoznać się z

tokiem rozumowania, które doprowadziło sąd orzekający do przyjęcia, że

oskarżona popełniła przypisane jej przestępstwo, należy jednak przyjąć,

mając na uwadze treść art. 233 § 6 (w zw. z § 1) k.k., iż sąd uznał, że

oskarżona swoim zachowaniem wypełniła jego znamiona, tj. że: a) złożyła

fałszywe oświadczenie, mające służyć za dowód w postępowaniu

prowadzonym na podstawie ustawy, b) przepis ustawy przewiduje

możliwość odebrania takiego oświadczenia pod rygorem odpowiedzialności

karnej, c) organ przyjmujący oświadczenie, działając w ramach swoich

uprawnień, uprzedził oskarżoną o odpowiedzialności karnej za złożenie

fałszywego oświadczenia. Materiały zawarte w aktach sprawy wskazują

jednak, że stanowisko Sądu Rejonowego w tym względzie nie jest

prawidłowe. Wynika z nich, że Małgorzata S. złożyła niezgodne z prawdą

oświadczenia, których treść rzutowała się na wysokość opłaty, należnej za

korzystanie z zezwolenia na sprzedaż napojów alkoholowych, zgodnie z

art. 111

ust. 5 i 6 ustawy z dnia 26 października 1982 r. o wychowaniu w

trzeźwości i przeciwdziałaniu alkoholizmowi (Dz. U. z 2007 r. Nr 70, poz.

473 ze zm.; dalej: ustawa o wychowaniu w trzeźwości). Nie znaczy to

jednak, że oświadczenia te miały służyć za dowód w postępowaniu

prowadzonym na podstawie ustawy, w szczególności ustawy o wychowaniu

4

w trzeźwości. Ustalenie wysokości opłaty jest bowiem czynnością o

charakterze czysto rachunkowym, materialno-techniczną, dokonywaną w

trybie pozaprocesowym przez właściwy organ lub nawet w drodze

samoobliczenia przez zobowiązanego (zob. uchwałę składu 5 sędziów NSA

z dnia 23 czerwca 1997 r., OPK 1/97, ONSA 1997, z. 4, poz. 149). Z kolei

fakt, że przedmiotowe oświadczenia zostały złożone na drukach

(formularzach), w treści których zaznaczono, że chodzi o oświadczenie

„złożone na wniosek strony (art. 75 § 2 k.p.a.)” oraz że składający

oświadczenie został „pouczony o odpowiedzialności karnej przewidzianej w

art. 233 § 1 i § 2 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. Kodeks karny (…) – za

zeznanie nieprawdy lub zatajenie prawdy”, nadto przytoczono treść tych

przepisów, nie jest jednoznaczny z zaistnieniem pozostałych elementów

czynu zabronionego. W pierwszej kolejności należy zauważyć, że ustawa o

wychowaniu w trzeźwości nie przewiduje ustalenia urzędowego wzoru

oświadczenia, o którym mowa w art. 111

ust. 4 tej ustawy, jak też nie

przewiduje możliwości jego odebrania przez właściwy organ pod rygorem

odpowiedzialności karnej. Nie ulega natomiast wątpliwości, że

upoważnienie do uprzedzenia o odpowiedzialności karnej za złożenie

fałszywego oświadczenia, o którym mowa w art. 233 § 6 k.k., musi wynikać

z ustawy, na podstawie której prowadzone jest postępowanie (zob. wyrok

Sądu Najwyższego z dnia 18 maja 2009 r., IV KK 459/08, OSNKW 2009, z.

9, poz. 75). Za wadliwe prawnie trzeba też uznać odwołanie się w treści

oświadczeń odebranych od oskarżonej do przepisu art. 75 § 2 k.p.a.,

stanowiącego, że jeżeli przepis prawa nie wymaga urzędowego

potwierdzenia określonych faktów lub stanu prawnego w drodze

zaświadczenia właściwego organu administracji, organ administracji

publicznej odbiera od strony, na jej wniosek, oświadczenie złożone pod

rygorem odpowiedzialności za fałszywe zeznania. W rozpatrywanej sprawie

nie było możliwości, by organ administracji publicznej (urząd gminy) odebrał

5

od oskarżonej, na jej wniosek, oświadczenie, to bowiem zostało złożone w

wykonaniu ustawowego obowiązku; jest oczywiste, że spełnienie takiego

obowiązku nie może być warunkowane wnioskiem strony. Trzeba też mieć

na uwadze, że przepis art. 75 § 2 k.p.a. stwarza uprawnienie dla organu

administracji państwowej do uprzedzenia o odpowiedzialności karnej za

fałszywe zeznanie (oświadczenie) wtedy, gdy strona dąży do tego,

występując jako petent, aby jej zeznanie (oświadczenie) zastąpiło

zaświadczenie organu (zob. wyrok Sądu Najwyższego IV KK 459/08, jw.,

wyrok tegoż Sądu z dnia 20 grudnia 2005 r., WA 34/05, R-OSNKW 2005,

poz. 2539). Należy odnotować, że te uwarunkowania dostrzegł Minister

Gospodarki, wydając 18 czerwca 2001 r., na podstawie art. 9 ust. 4 ustawy

o wychowaniu w trzeźwości, rozporządzenie w sprawie rodzaju

dokumentów wymaganych przy składaniu wniosku o wydanie zezwoleń na

obrót hurtowy napojami alkoholowymi, wzorów wniosków oraz wzorów

informacji o sprzedaży napojów alkoholowych (Dz. U. Nr 60, poz. 614).

Stanowiące załączniki nr 4 i nr 5 do tego rozporządzenia wzory informacji o

wielkości sprzedaży w danym roku napojów alkoholowych, nie odwołują się

do art. 75 § 2 k.p.a., ani nie zawierają stwierdzenia, że informacja jest

składana pod rygorem odpowiedzialności karnej, chociaż nie ulega

wątpliwości, że przedstawiane przez przedsiębiorcę dane nie są bez

znaczenia np. dla decyzji w przedmiocie dalszego zezwolenia na

prowadzenie tego rodzaju działalności gospodarczej.

Trafnie w kasacji zwrócono też uwagę, że gdyby uznać, iż art. 75 § 2

k.p.a., dodany do art. 75 k.p.a. ustawą z dnia 23 października 1987 r. o

zmianie ustawy – Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. Nr 33,

poz. 186) stanowi wystarczającą podstawę do odbierania przez organ

administracji publicznej oświadczeń pod rygorem odpowiedzialności karnej,

to za zbędne i świadczące o braku racjonalności ustawodawcy należałoby

ocenić wprowadzenie do szeregu później uchwalonych ustaw, w tym

6

dotyczących prowadzenia działalności gospodarczej, przepisu

przewidującego, że określone oświadczenie jest składane pod rygorem

odpowiedzialności karnej za składanie fałszywych zeznań (zob. np. art. 32

ust. 4 ustawy z dnia 7 lipca 1994 r. – Prawo budowlane, art. 20b ustawy z

dnia 20 sierpnia 1997 r. o Krajowym Rejestrze Sądowym, art. 26 ust. 5 i 5a

ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń

społecznych, czy art. 17 ust. 2 ustawy z dnia 29 stycznia 2004 r. – Prawo

zamówień publicznych). Taki zabieg, i to na szeroką skalę,

przeprowadzono na mocy ustawy z dnia 25 marca 2011 r. o ograniczaniu

barier administracyjnych dla obywateli i przedsiębiorców (Dz. U. Nr 106,

poz. 622 ze zm.), uzupełniając o wspomniany przepis ponad 30 ustaw

(m.in. ustawę z dnia 7 września 1991 r. o systemie oświaty, ustawę z dnia

20 czerwca 1997 r. – Prawo o ruchu drogowym, ustawę z dnia 22 sierpnia

1997 r. o ochronie osób i mienia, ustawę z dnia 29 sierpnia 1997 r. o

komornikach sądowych i egzekucji, ustawę z dnia 6 września 2001 r. o

transporcie drogowym, ustawę z dnia 28 lutego 2003 r. – Prawo

upadłościowe i naprawcze, ustawę z dnia 11 marca 2004 r. o podatku od

towarów i usług). Jest przy tym znamienne, że art. 5 tej ustawy, zmieniający

ustawę o wychowaniu w trzeźwości, nie wprowadził do niej tego rodzaju

uzupełnienia.

W tym stanie rzeczy należało uznać, że Małgorzata S. nie wypełniła

swoim zachowaniem znamion występku z art. 233 § 6 k.k., co nie znaczy,

że zachowanie to jest prawnie obojętne. Swoistą sankcję, w postaci

obligatoryjnego cofnięcia przez właściwy organ zezwolenia na sprzedaż

napojów alkoholowych, za przedstawienie fałszywych danych w

oświadczeniu o wartości sprzedaży tych napojów przewiduje bowiem art.

18 ust. 10 pkt 5 ustawy o wychowaniu w trzeźwości.

Kasacja, podobnie jak przyjął to sąd orzekający, prezentowała pogląd, że

zachowanie oskarżonej nie stanowi też występku z art. 271 § 1 k.k., którą to

7

kwalifikację przyjęto w akcie oskarżenia. Z poglądem tym należy się

zgodzić, bowiem oskarżona nie może być uznana za podmiot tego

przestępstwa, w szczególności za inną niż funkcjonariusz publiczny osobę

uprawnioną do wystawienia dokumentu. W orzecznictwie wskazuje się, że

nie można utożsamiać sporządzenia dokumentu z jego wystawieniem oraz

że uprawnienie „innej osoby” do wystawienia dokumentu winno stanowić

uzupełnienie kompetencji funkcjonariusza publicznego i nie może być

utożsamiane z ogólną kompetencją do udziału w obrocie prawnym, nadto

że dokument przez tę osobę wystawiony winien zawierać w swojej treści

poświadczenie, któremu przysługuje cecha zaufania publicznego, a w

związku z tym domniemanie prawdziwości. Nie wchodzi też w grę

odpowiedzialność z art. 271 § 1 k.k., gdy osoba składa oświadczenie we

własnym imieniu i we własnej sprawie (zob. np. wyroki Sądu Najwyższego:

z dnia 9 maja 2002 r., V KKN 323/99, OSNKW 2002, z. 9-10, poz. 71; z

dnia 11 lipca 2006 r., III KK 463/05, LEX nr 193024; z dnia 30 sierpnia 2011

r., IV KK 190/11, LEX nr 950443; postanowienie Sądu Najwyższego z dnia

30 lipca 2008 r., II KK 68/08, OSNKW 2008, z. 10, poz. 84). Tymczasem

nie budzi wątpliwości fakt, że oświadczenia o wartości sprzedanych

napojów alkoholowych oskarżona sporządziła a nie wystawiła, że

sporządziła je we własnym imieniu i we własnej sprawie i że tego rodzaju

oświadczeniom cecha zaufania publicznego nie przysługuje.

Mając powyższe na uwadze oraz uznając, że żadne inne przepisy nie

pozwalają pociągnąć Małgorzaty S. do odpowiedzialności karnej, Sąd

Najwyższy w uwzględnieniu wniosku kasacji orzekł na podstawie art. 537 §

2 k.p.k. jak w wyroku.