IV CSK 240/11

Wyrok z dnia 22 lutego 2012 r., IV CSK 240/11

Nie można żądać ustalenia nieistnienia małżeństwa (art. 2 k.r.o.) z

powołaniem się na niezłożenie oświadczenia o wstąpieniu w związek

małżeński z powodu pozostawania w stanie wyłączającym świadome

wyrażenie woli (art. 151

§ 1 pkt 1 k.r.o.).

Sędzia SN Krzysztof Strzelczyk (przewodniczący)

Sędzia SN Irena Gromska-Szuster (sprawozdawca)

Sędzia SN Barbara Myszka

Sąd Najwyższy w sprawie z powództwa Janusza L. przeciwko Mirosławie L. o

ustalenie nieistnienia małżeństwa, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w

Izbie Cywilnej w dniu 22 lutego 2012 r. skargi kasacyjnej powoda od wyroku Sądu

Apelacyjnego w Gdańsku z dnia 28 września 2010 r.

oddalił skargę kasacyjną.

Uzasadnienie

Zaskarżonym wyrokiem z dnia 28 września 2010 r. Sąd Apelacyjny w

Gdańsku oddalił apelację powoda Janusza L. od wyroku Sądu pierwszej instancji

oddalającego powództwo o ustalenie nieistnienia małżeństwa powoda z pozwaną

Mirosławą L.

Sądy ustaliły m.in., że strony pozostawały w konkubinacie i miały syna Dawida

L., urodzonego w dniu 21 czerwca 1997 r. W okresie od dnia 22 września do dnia

19 października 1998 r. powód przebywał w Szpitalu Specjalistycznym w G.-Z. na

oddziale intensywnej terapii z powodu krwiaka płata potylicznego prawej półkuli

mózgowej i nadciśnienia tętniczego. Na jego prośbę pozwana podjęła czynności

niezbędne do zawarcia związku małżeńskiego w szpitalu i w dniu 1 października

1998 r. uzyskała decyzję pozytywną, a w dniu 5 października 1998 r. została

wydana decyzja o skróceniu terminu oczekiwania na zawarcie małżeństwa, do

której dołączono wymagane dokumenty i zaświadczenie lekarskie potwierdzające

pobyt powoda na oddziale neurologicznym, które nie zawierało rozpoznania co do

stanu zdrowia powoda ani stanu jego świadomości.

W dniu 6 października 1998 r. do Szpitala przybył zastępca kierownika Urzędu

Stanu Cywilnego w G. Grzegorz G. w celu przyjęcia oświadczenia stron o

wstąpieniu w związek małżeński. Odebrał od powoda zapewnienie o braku

przeszkód do zawarcia małżeństwa, które powód podpisał. Następnie w obecności

dwóch świadków odebrał od powoda i pozwanej oświadczenia o wstąpieniu w

związek małżeński oraz sporządził protokół zawarcia związku małżeńskiego, który –

po odczytaniu – podpisał, co uczynili także świadkowie oraz strony. Przed

podjęciem tej czynności Grzegorz G. nie konsultował aktualnego stanu zdrowia

powoda z lekarzem, powód bowiem nawiązał z nim kontakt i podpisał wszystkie

dokumenty niezbędne do sporządzenia protokołu zawarcia małżeństwa poza

lokalem Urzędu Stanu Cywilnego oraz złożył oświadczenie o wstąpieniu w związek

małżeński i podpisał protokół jego zawarcia poza lokalem Urzędu. W tym samym

dniu Grzegorz G. dokonał wpisu w dowodzie osobistym powoda wzmianki o

rozwiązaniu w dniu 21 stycznia 1998 r. poprzedniego związku małżeńskiego

powoda oraz wzmianki o zawarciu w dniu 6 października 1998 r. związku

małżeńskiego z pozwaną i obie te wzmianki podpisał.

Według opinii biegłego lekarza sporządzonej w sprawie o unieważnienie

małżeństwa, powód w związku z urazem głowy i intensywnym leczeniem

farmakologicznym miał zaburzony krytycyzm i świadomość. Stan ten był zmienny w

ciągu dnia, co mogło sprawić, że powód mógł nie zapamiętać zdarzenia z dnia 6

października 1998 r., natomiast na innych osobach mógł sprawiać wrażenie, że jest

sprawny intelektualnie i świadomy podejmowanych decyzji; mógł też złożyć podpis

działając mechanicznie. W jego dokumentacji lekarskiej nie stwierdzono braku

kontaktu logicznego z pacjentem w dniu 6 października 1998 r.

Po opuszczeniu szpitala w dniu 19 października 1998 r. powód zamieszkał z

pozwaną i synem Dawidem, a w dniu 16 stycznia 1999 r. odbyła się uroczystość

ślubna stron, w czasie której zrobiono ich zdjęcia ślubne.

W dniu 31 marca 2004 r. pozwana wniosła pozew o rozwód i w sprawie tej

postępowanie zostało zawieszone wobec wytoczenia przez powoda w dniu 6

grudnia 2004 r. powództwa o unieważnienie małżeństwa z przyczyn określonych w

art. 151

§ 1 pkt 1 k.r.o., które zostało oddalone ze względu na wniesienie go po

terminie przewidzianym w art. 151

§ 3 k.r.o.

Dochodzenie prowadzone przez prokuraturę w sprawie poświadczenia

nieprawdy w zaświadczeniu lekarskim o stanie zdrowia powoda z dnia 2

października 1998 r. oraz poświadczenia przez zastępcę kierownika Urzędu Stanu

Cywilnego nieprawdy w protokole zawarcia małżeństwa co do okoliczności złożenia

przez powoda oświadczenia o wstąpieniu w związek małżeński z pozwaną, zostało

umorzone w dniu 18 sierpnia 2008 r.

Oceniając roszczenie powoda oparte na twierdzeniu, że nie zaistniała

przewidziana w art. 1 § 1 k.r.o. przesłanka zawarcia małżeństwa w postaci

wymaganego złożenia przez strony zgodnych oświadczeń o wstąpieniu w związek

małżeński przed kierownikiem Urzędu Stanu Cywilnego, gdyż powód ze względu na

stan zdrowia nie był zdolny do złożenia takiego oświadczenia, Sądy podkreśliły, że

nie można żądać ustalenia nieistnienia małżeństwa z powołaniem się na przyczyny

uzasadniające unieważnienie małżeństwa, a zatem dla oceny zasadności żądania

powoda nie miały znaczenia wnioski opinii biegłego lekarza wydanej w sprawie o

unieważnienie małżeństwa stron, iż powód mógł nie obejmować swoją

świadomością czynności zawarcia małżeństwa. Nie mają też znaczenia powołane

przez powoda dowody z dokumentów oraz zeznań świadków i powoda mające

wykazać, że w dniu 6 października 1998 r. powód znajdował się w stanie

wyłączającym świadome powzięcie decyzji i wyrażenie woli.

Stwierdziły, że ponieważ żadna ze stron nie podważyła autentyczności

protokołu zawarcia małżeństwa, a powód nie wykazał, iż podpis widniejący na tym

protokole nie został złożony przez niego, należało uznać, że powód złożył

oświadczenie o wstąpieniu w związek małżeński z pozwaną, gdyż protokół ten

stanowi, zgodnie z art. 59 ustawy z dnia 29 września 1986 r. – Prawo o aktach

stanu cywilnego (jedn. tekst: Dz.U. z 2004 r. Nr 161, poz. 1688, ze zm. – dalej:

"Pr.a.s.c."), podstawę do sporządzenia aktu małżeństwa.

Odnosząc się do zarzutu niewezwania przez urzędnika stanu cywilnego

biegłego lub tłumacza celem umożliwienia komunikacji z powodem, Sąd Apelacyjny

stwierdził, że obecność takich osób jest konieczna, gdy nupturient nie jest w stanie

wyartykułować swojego oświadczenia woli w sposób czytelny dla otoczenia, a w

rozpoznawanej sprawie sam fakt własnoręcznego podpisania protokołu przez

powoda świadczy o tym, że był on wystarczająco sprawny by złożyć stosowne

oświadczenie.

W skardze kasacyjnej powód zarzucił naruszenie art. 1 § 1 k.r.o. oraz art. 54

Pr.a.s.c. przez błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie i w konsekwencji

błędne przyjęcie, że jednocześnie z pozwaną w dniu 6 października 1998 r. poza

lokalem Urzędu Stanu Cywilnego przed kierownikiem tego Urzędu złożył

oświadczenie o wstąpieniu w związek małżeński.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Powód, wytaczając na podstawie art. 2 k.r.o. powództwo o ustalenie

nieistnienia małżeństwa, oparł je na twierdzeniu, że jako nupturient nie złożył

oświadczenia, iż wstępuje w związek małżeński z pozwaną, a zatem nie została

zachowana jedna z ustawowych przesłanek zawarcia małżeństwa, przewidzianych

w art. 1 § 1 k.r.o. Brak tej przesłanki wywodził z niezdolności do złożenia

jakiegokolwiek oświadczenia woli, wynikającej z zaburzeń świadomości

spowodowanych schorzeniami, na które cierpiał i ich leczeniem. Jednocześnie

zarzucił, że ponieważ jego stan zdrowia uniemożliwiał złożenie zarówno

zapewnienia o nieistnieniu przeszkód do zawarcia małżeństwa, jak i oświadczenia o

zawarciu małżeństwa, kierownik urzędu stanu cywilnego, przed którym

oświadczenia te miały być złożone, powinien w ogóle odmówić ich przyjęcia albo

zażądać obecności biegłego lub wydania przez lekarza zaświadczenia o zdolności

powoda do złożenia tych oświadczeń.

Jak trafnie przyjmuje się w literaturze, nie można żądać ustalenia nieistnienia

małżeństwa z powołaniem się na przyczyny uzasadniające unieważnienie

małżeństwa, gdyż prowadziłoby to do obejścia przepisów dotyczących

unieważnienia małżeństwa, w szczególności wtedy, gdy przewidują one określone

terminy do żądania unieważnienia małżeństwa, podczas gdy żądanie ustalenia

nieistnienia małżeństwa nie jest ograniczone czasowo. Z tego względu nie można

żądać ustalenia nieistnienia małżeństwa z powołaniem się na niezłożenie

oświadczenia woli o wstąpieniu w związek małżeński z powodu pozostawania w

stanie wyłączającym świadome wyrażenie woli, jest to bowiem przewidziana w art.

151

§ 1 pkt 1 k.r.o. przesłanka unieważnienia małżeństwa z powodu wady

oświadczenia woli, a żądanie unieważnienia małżeństwa z tej przyczyny można

zgłosić jedynie w ściśle określonym terminie przewidzianym w art. 151

§ 3 k.r.o.

Powód zatem nie może opierać żądania ustalenia nieistnienia małżeństwa na

twierdzeniu, że nie złożył oświadczenia woli o zawarciu małżeństwa, gdyż

znajdował się w stanie wyłączającym świadome wyrażenie woli.

W nawiązaniu do zarzutów kasacyjnych pozostaje więc do oceny w pierwszej

kolejności, czy powód rzeczywiście złożył przed zastępcą kierownika urzędu stanu

cywilnego w dniu 6 października 1998 r. pisemne zapewnienie o nieistnieniu

przeszkód do zawarcia małżeństwa, wymagane przez art. 54 ust. 1 pkt 2 Pr.a.s.c.,

oraz oświadczenie o wstąpieniu w związek małżeński z pozwaną, co zostało

stwierdzone w protokołach z tych czynności, podpisanych m.in. przez powoda i

zastępcę kierownika urzędu stanu cywilnego.

Jak trafnie stwierdziły Sądy obu instancji, nie zostało wykazane, że dokumenty

te nie są autentyczne lub zawierają poświadczenie nieprawdy. Z tych przyczyn,

zgodnie z art. 244 § 1 k.p.c., należy uznać, że są to dokumenty urzędowe

potwierdzające fakt przyjęcia oświadczenia woli powoda o wstąpieniu w związek

małżeński z pozwaną i jego zapewnienia o nie istnieniu przeszkód do zawarcia tego

małżeństwa, a tym samym potwierdzające fakt, iż oświadczenia te zostały przez

powoda złożone.

Nie zostało w sprawie ustalone, że w chwili składania tych oświadczeń powód

nie mógł mówić ani nie mógł pisać, nie zachodziły więc podstawy do odpowiedniego

stosowania art. 79 k.c. O tym, że powód mógł pisać, świadczy niepodważony fakt

złożenia przez niego podpisu na obu dokumentach. Z ustaleń faktycznych, którymi

Sąd Najwyższy jest związany (art. 39813

§ 2 k.p.c.), wynika, że zastępca kierownika

urzędu stanu cywilnego odebrał od powoda zarówno zapewnienie o nieistnieniu

przeszkód do zawarcia małżeństwa, którego tekst powód podpisał, jak i

oświadczenie o wstąpieniu w związek małżeński z pozwaną, co powód potwierdził

podpisem na protokole zawarcia małżeństwa. Zachowana więc została zarówno

pisemna forma zapewnienia, o którym mowa w art. 54 ust. 1 pkt 2 Pr.a.s.c., jak i

ustna forma zawarcia związku małżeńskiego, potwierdzona jedynie przez złożenie

podpisu na protokole stwierdzającym jego zawarcie. Nie ma więc podstaw do

podważania faktu złożenia przez powoda obu tych oświadczeń przed kierownikiem

urzędu stanu cywilnego.

W ustalonym stanie faktycznym nie ma również podstaw do podzielenia

pozostałych zarzutów skarżącego. Z niepodważonych ustaleń wynika, że w dniu 6

października 1998 r. w dokumentacji lekarskiej powoda nie stwierdzono

niemożności nawiązania kontaktu logicznego z pacjentem, a dzień wcześniej

stwierdzono stan ogólny dobry oraz dobry kontakt logiczny, i zastępca kierownika

urzędu stanu cywilnego nawiązał z powodem kontakt przed przyjęciem od niego

zapewnienia i oświadczenia o wstąpieniu w związek małżeński z pozwaną oraz nie

miał wątpliwości co do jego zdolności do złożenia tych oświadczeń, nie zachodziły

zatem podstawy do wezwania biegłego ani żądania zaświadczenia lekarskiego o

zdolności powoda do złożenia oświadczenia o wstąpieniu w związek małżeński ani

do odmowy przyjęcia takiego oświadczenia.

Możliwość wezwania biegłego lub tłumacza przewiduje art. 20 Pr.a.s.c. w

sytuacji, w której osoba obowiązana do zgłoszenia urodzenia lub zgonu nie może

porozumieć się z kierownikiem urzędu stanu cywilnego ani ustnie, ani na piśmie ze

względu na swoją ułomność fizyczną lub nieznajomość języka polskiego. Jak

przyjmuje się w literaturze, przepis ten może mieć odpowiednie zastosowanie

również przy przyjmowaniu oświadczenia o wstąpieniu w związek małżeński, skoro

jednak powód mógł porozumieć się z zastępcą kierownika urzędu stanu cywilnego,

jak również mógł złożyć oświadczenie i podpisać przedstawione mu dokumenty, nie

było podstaw do korzystania z pomocy biegłego.

Z tych samych przyczyn brak podstaw do postawienia zastępcy kierownika

urzędu stanu cywilnego zarzutu zaniechania zażądanie dodatkowego

zaświadczenia lekarskiego o zdolności powoda do złożenia oświadczenia o

wstąpieniu w związek małżeński. Wprawdzie żaden przepis nie nakłada na

kierownika takiego obowiązku, jednak można przyjąć, że wynika on z ogólnych

zasad starannego i rozsądnego działania przy wykonywaniu obowiązków urzędnika

państwowego. Jeżeli zatem kierownik urzędu stanu cywilnego poweźmie

uzasadnioną wątpliwość co do stanu zdrowia nupturienta i jego zdolności do

zawarcia związku małżeńskiego lub złożenia oświadczenia o wstąpieniu w związek

małżeński, może zażądać stosownego zaświadczenia lekarskiego. Podobnie, jeżeli

poweźmie wiadomość mogącą wyłączać możliwość zawarcia związku

małżeńskiego przez nupturienta, powinien odmówić przyjęcia oświadczenia o

wstąpieniu w związek małżeński. W ustalonym stanie faktycznym okoliczności

przyjęcia przez zastępcę kierownika urzędu stanu cywilnego oświadczenia powoda

o wstąpieniu w związek małżeński, choć odbiegające od normalnych, nie dawały

jednak wystarczających podstaw do żądania dodatkowego zaświadczenia

lekarskiego ani tym bardziej do odmowy przyjęcia oświadczenia o wstąpieniu w

związek małżeński.

Wszelkie dodatkowe wymagania i żądanie złożenia nieprzewidzianych

wyraźnie w przepisach dokumentów niewątpliwie utrudniają zawarcie związku

małżeńskiego, ograniczając tym samym prawa i wolności obywatelskie, a jeżeli

wskazują na wątpliwości co do stanu psychicznego nupturienta i jego zdolności do

złożenia oświadczenia woli o wstąpieniu w związek małżeński, mogą zagrażać jego

dobrom osobistym. Powinny być zatem stosowane wyjątkowo i tylko w

okolicznościach jednoznacznie wskazujących na istnienie uzasadnionych

wątpliwości w tym zakresie.

Istnienia takich okoliczności w sprawie nie ustalono. Fakt, że powód przebywał

w szpitalu na oddziale intensywnej terapii nie uzasadniał wątpliwości co do jego

zdolności do złożenia oświadczenia o wstąpieniu w związek małżeński, a pozostałe

okoliczności dawały podstawy do uznania, że w chwili składania tego oświadczenia

był sprawny intelektualnie i świadomy podejmowanych decyzji. Takie wrażenie

zrobił na zastępcy kierownika urzędu stanu cywilnego i w świetle ustaleń Sądów

opartych na opinii biegłego lekarza mógł robić takie wrażenie. Nawiązał kontakt z

urzędnikiem, złożył oświadczenie o wstąpieniu w związek małżeński i podpisał

wszystkie niezbędne dokumenty. Kierownik urzędu stanu cywilnego nie miał w tych

okolicznościach podstaw do odmowy przyjęcia tego oświadczenia ani do żądania

dodatkowego dokumentu w postaci zaświadczenia o stanie zdrowia powoda i jego

zdolności do złożenia oświadczenia o wstąpieniu w związek małżeński.

Z tych względów zarzuty skargi kasacyjnej należało uznać za nieuzasadnione,

co prowadziło do jej oddalenia (art. 39814

k.p.c.).