I UK 279/11

Sygn. akt I UK 279/11

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 28 lutego 2012 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Teresa Flemming-Kulesza (przewodniczący)

SSN Halina Kiryło (sprawozdawca)

SSN Roman Kuczyński

w sprawie z odwołania K. K.

przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych

o rentę socjalną,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 28 lutego 2012 r.,

skargi kasacyjnej ubezpieczonej od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 21 grudnia 2010 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę do ponownego

rozpoznania Sądowi Apelacyjnemu, pozostawiając temu Sądowi

rozstrzygnięcie o kosztach postępowania kasacyjnego.

UZASADNIENIE

2

Sąd Okręgowy – Sąd Ubezpieczeń Społecznych wyrokiem z dnia 4 lutego

2010 r. oddalił odwołanie K. K. od decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z 24

marca 2009 r., mocą której odmówiono wnioskodawczyni prawa do renty socjalnej

z uwagi na brak całkowitej niezdolności do pracy.

Sąd pierwszej uznał za bezsporne, że K. K. (urodzona 21 maja 1988 r.) jest

uczennicą III klasy liceum ogólnokształcącego i korzysta z indywidualnego

nauczania. Odwołująca się do dnia 31 grudnia 2008 r. pobierała rentę socjalną,

natomiast orzeczeniem Komisji Lekarskiej ZUS z 19 marca 2009 r. nie stwierdzono

u niej całkowitej niezdolności do pracy. Na podstawie opinii biegłego sądowego

specjalisty psychiatry Sąd Okręgowy ustalił, że u wnioskodawczyni występują

zaburzenia emocjonalne, zachowania i osobowości na dyskretnym podłożu

organicznym bez deficytu intelektu. Stwierdzone zaburzenia psychiczne implikują

częściową niezdolność do pracy do listopada 2011 r., przy czym niezdolność ta

pozostaje w związku z naruszeniem sprawności organizmu powstałym przed

ukończeniem przez wnioskodawczynię 18 roku życia. Z uwagi na to, że

wnioskodawczyni nie zgłosiła się na badanie, biegły sporządził opinię w oparciu o

akta sprawy i dostępną dokumentację. Sąd Okręgowy uznał, iż złożony przez

odwołującą się wniosek o przeprowadzenie dowodu z dodatkowych opinii biegłych

z zakresu neurologii, psychiatrii, gastrologii, alergologii i ortopedii nie zasługiwał na

uwzględnienie, skoro biegły psychiatra szczegółowo i przekonująco uzasadnił

swoje stanowisko, a zgłoszone przez wnioskodawczynię zarzuty pod adresem

sporządzonej przez niego opinii są polemiką niewnoszącą nic do sprawy.

W tak ustalonym stanie faktycznym Sąd Okręgowy stwierdził, że ze względu

na to, iż rozpoznane u wnioskodawczyni zaburzenia psychiczne powodują jedynie

częściową niezdolność do pracy, brak jest podstaw do przyznania jej spornego

świadczenia z mocy art. 4 ust. 1 oraz art. 5 pkt 1 ustawy z dnia 27 czerwca 2003 r.

o rencie socjalnej (Dz. U. Nr 135, poz. 1268) w związku z art. 12 ustawy z dnia 17

grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych

(jednolity tekst: Dz. U. z 2009 r. Nr 153, poz. 1227).

Apelację od powyższego wyroku wywiodła odwołująca się, wnosząc o

zmianę orzeczenia i przyznanie jej renty socjalnej, ewentualnie o uchylenie wyroku i

3

przekazanie sprawy Sądowi Okręgowemu do ponownego rozpoznania. Apelująca

zarzuciła sprzeczność dokonanych ustaleń faktycznych z zebranym materiałem

dowodowym oraz jego błędną ocenę. Stwierdziła, że wyrok zapadł bez należytego

wyjaśnienia sprawy i Sąd pierwszej instancji w istocie uniemożliwił rzetelną ocenę

stanu zdrowia odwołującej się. Podkreśliła, że choroba, na którą się leczy od

dzieciństwa, nie jest chorobą, która może być analizowana przez biegłego

psychiatrę. Apelująca sugerowała celowość przeprowadzenie dowodu z opinii

biegłych lekarzy sądowych neurologa, gastrologa oraz chirurga naczyniowego dla

ustalenia, że jej całkowita niezdolność do pracy powstała przed ukończeniem 18

roku życia.

Sąd Apelacyjny – Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych wyrokiem z dnia 21

grudnia 2010 r. oddalił apelację.

Analizując roszczenia rentowe apelującej w świetle art. 4 ust. 1 oraz art. 5

pkt 1 ustawy z dnia 27 czerwca 2003 r. o rencie socjalnej w związku z art. 12

ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń

Społecznych Sąd Apelacyjny uznał istotne dla rozstrzygnięcia sporu ustalenia,

dokonane w postępowaniu pierwszoinstancyjnym, za trafne i w pełni je podzielił.

Podkreślił, iż ustalenia te poczynione zostały na podstawie opinii biegłego lekarza

sądowego właściwej specjalności. Z uwagi na to, że wnioskodawczyni nie stawiła

się na wyznaczane jej kilkakrotnie terminy badań, biegły dokonał oceny jej stanu

zdrowia w oparciu o specjalistyczną dokumentację lekarską oraz obszerną

dokumentację medyczną znajdującą się w aktach sprawy.

Biegły potwierdził fakt, że wnioskodawczyni od dzieciństwa pozostawała w

leczeniu psychiatrycznym, przy czym trzykrotnie przebywała na dziennym oddziale

psychiatrycznym. Występują u niej objawy nerwicowe względnie emocjonalne o

obrazie somatyzacji, neurastenii i konwersji. Konwersja świadczy o pewnej

nieadekwatności i agrawacyjnym charakterze prezentowanych objawów. Ostatnio

prowadzący wnioskodawczynię lekarz psychiatra nie stwierdził u niej depresji, lecz

głównie objawy dysfotyczne z drażliwością i wybuchowością. Od ostatniego pobytu

wnioskodawczyni na oddziale dziennym szpitala minęło ponad sześć lat.

Odwołująca się nigdy nie była zaś leczona na oddziale stacjonarnym. Wprawdzie

wnioskodawczyni początkowo rozwijała się z pewnym opóźnieniem, ale potem

4

opóźnienie to zostało wyrównane. Badania psychologiczne z 2005 roku i z 2008

roku nie wykazały u niej istotnego deficytu intelektualnego. Stąd też w ocenie

biegłego, diagnozowane schorzenia czynią odwołującą się jedynie okresowo,

częściowo niezdolną do pracy.

Sąd Apelacyjny zważył, iż dotychczas przyznawano wnioskodawczyni rentę

socjalną wyłącznie z powodu występujących u niej zaburzeń psychicznych. W opinii

sporządzonej na zlecenie Sądu Okręgowego biegły psychiatra dokonał

szczegółowej i wnikliwej analizy stanu zdrowia odwołującej się podkreślając, że w

2007 roku podstawą uznania ją za całkowicie niezdolną do pracy była obniżona

sprawność intelektualna. Obecnie poziom jej inteligencji jest w normie. Natomiast

występująca u wnioskodawczyni od dzieciństwa celiakia, na którą powołuje się w

apelacji, nie miała wpływu na jej wcześniejszą całkowitą niezdolność do pracy.

Jedynymi naruszeniami organizmu, które powstały przed ukończeniem przez

wnioskodawczynię 18 roku życia, rzutującymi na ocenę jej zdolności do pracy, są

zaburzenia natury psychicznej. Sąd Okręgowy słusznie zatem pominął wniosek

odwołującej się o przeprowadzenie dowodu z opinii innych biegłych. Ponadto skoro

schorzenia podstawowe są schorzeniami o charakterze psychiatrycznym i zostały

uznane za niepowodujące całkowitej niezdolności wnioskodawczyni do pracy, to

zbędne było poszukiwanie u odwołującej się dalszych schorzeń, które nawet w

ocenie jej lekarzy prowadzących nie zostały zakwalifikowane jako schorzenia

podstawowe, a więc mogące mieć wpływ na ocenę zdolności do pracy.

Konkludując Sąd drugiej instancji doszedł do przekonania, że wyrażona w

apelacji odmienna ocena stanu zdrowia wnioskodawczyni oraz jej zdolności do

pracy ma charakter subiektywny i nie może skutecznie podważać opinii

kompetentnego specjalisty oraz opartych na niej ustaleń Sądu Okręgowego. A

zatem brak jest podstaw do przyznania wnioskodawczyni prawa do renty socjalnej,

gdyż nie spełnia ona przesłanki całkowitej niezdolności do wykonywania

jakiegokolwiek zatrudnienia.

Powyższy wyrok został zaskarżony w całości skargą kasacyjną

wnioskodawczyni. Skargę oparto na podstawie naruszenia przepisów

postępowania mogących mieć istotny wpływ na wynik sprawy, tj.: 1/ art. 217 § 2

k.p.c., poprzez jego błędne zastosowanie, mimo braku podstaw ku temu; 2/ art. 385

5

k.p.c., poprzez jego błędne zastosowanie, pomimo zasadności apelacji; 3/ art. 382

w związku z art. 286 k.p.c., polegające na zaniechaniu wezwania i przesłuchania na

rozprawie biegłego lekarza sądowego, mimo zasadnych zastrzeżeń wnioskodawcy

względem przedmiotowej opinii oraz oddalenie wniosku o dopuszczenie dowodu z

opinii innego biegłego psychiatry; 4/ art. 278 k.p.c., poprzez niezasięgnięcie opinii

biegłych lekarzy gastrologa, alergologa, ortopedy i neurologa na okoliczność stanu

zdrowia wnioskodawczyni, a także na podstawie naruszenia przepisów prawa

materialnego, tj.: 1/ art. 12 ust. 1 w związku z art. 13 ust. 1 ustawy z dnia 17

grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych,

poprzez jego błędną wykładnię wskutek uznania, iż dla oceny dalszego

występowania oraz stopnia niezdolności do pracy wystarczające jest zbadanie, czy

nadal istnieją przesłanki będące podstawą wcześniejszego uznania całkowitej

niezdolności do pracy; 2/ art. 4 ust. 1 ustawy z dnia 27 czerwca 2003 r. o rencie

socjalnej, poprzez błędną jego wykładnię i niezasadne przyjęcie, że

wnioskodawczyni nie spełniła kryteriów przyznanie jej prawa do renty socjalnej.

Powołując się na powyższe zarzuty, skarżąca wniosła o uchylenie

zaskarżonego wyroku oraz poprzedzającego go wyroku Sądu Okręgowego,

zniesienie postępowania w obu instancjach i przekazanie sprawy Sądowi pierwszej

instancji do ponownego rozpoznania, względnie o uchylenie zaskarżonego wyroku

oraz jego zmianę i orzeczenie co do istoty sprawy poprzez rozstrzygniecie, iż

skarżącej przysługuje prawo do renty socjalnej z tytułu całkowitej niezdolności do

pracy. Ponadto wniosła o zwolnienie jej z opłaty sądowej od skargi kasacyjnej i o

zasądzenie kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu.

W uzasadnieniu skargi kasacyjnej podkreślono, iż zgodnie z art. 4 ust. 1 pkt

1 ustawy o rencie socjalnej, świadczenie to przysługuje osobie pełnoletniej, która

jest całkowicie niezdolna do pracy z powodu naruszenia sprawności organizmu

powstałego przed ukończeniem przez nią 18 roku życia. Natomiast art. 12 ust. 2

ustawy o emeryturach i rentach z FUS definiuje pojęcie całkowitej niezdolności do

pracy, jako utratę zdolności do wykonywania jakiejkolwiek pracy z powodu

naruszenia sprawności organizmu połączoną z brakiem rokowań na odzyskanie tej

zdolności po przekwalifikowaniu. Z kolei w myśl art. 13 ust. 1 tej ustawy oceniając

istnienie i stopień niezdolności do pracy należy uwzględnić m.in. stopień naruszenia

6

sprawności organizmu oraz możliwość przywrócenia niezbędnej sprawności w

drodze leczenia i rehabilitacji. Skarżąca wyraziła pogląd, iż dla dokonania takiej

oceny wymagana jest specjalistyczna wiedza. Sąd powinien oprzeć swe

rozstrzygnięcie na stosownych opiniach biegłych z różnych dziedzin medycyny.

Posłużenie się jedynie opinią biegłego z dziedziny psychiatrii narusza obowiązek

Sądu uwzględnienia stopnia naruszeń sprawności organizmu. Tym bardziej, że

opinia ta została sporządzona na podstawie samej dokumentacji medycznej, bez

przeprowadzenia bezpośrednich badań odwołującej się. Opinia wydana w taki

sposób budzi wątpliwości odnośnie do jej kompletności, aktualności i zgodności z

rzeczywistym stanem rzeczy. Sąd pominął zaś wnioski dowodowe strony,

zmierzające do wyjaśnienia spornych okoliczności istotnych dla rozstrzygnięcia

sprawy.

Jako okoliczności przemawiające za przyjęciem skargi kasacyjnej do

rozpoznania wskazano – obok oczywistej zasadności skargi - występowanie w

sprawie istotnych zagadnień prawnych wyrażających się w pytaniach: 1/ czy w

związku z ustalaniem całkowitej niezdolności do pracy należy brać pod uwagę

jedynie przyczyny pierwotnie stanowiące przesłankę orzeczenia o owej

niezdolności, czy też podstawą stwierdzenia dalszej niezdolności do pracy mogą

być inne przyczyny oraz 2/ czy w sprawie o przyznanie renty socjalnej opinia

biegłego dotycząca stopnia niezdolności do pracy, sporządzona jedynie na

podstawie akt sprawy i dokumentacji lekarskiej, bez przeprowadzenia badania

przedmiotowego, jest wiarygodna i może stanowić wystarczający dowód do

rozstrzygania o powyższej kwestii.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna zasługuje na uwzględnienie, albowiem ma uzasadnione

podstawy zarówno w zakresie zarzutów naruszenia prawa materialnego jak i

procesowego.

Analizę prawidłowości zaskarżonego wyroku rozpocząć wypada od

stwierdzenia, że uregulowane przepisami ustawy z dnia 27 czerwca 2003 r. o

rencie socjalnej (Dz. U. Nr 135, poz. 1268 ze zm.) świadczenie nie jest

7

świadczeniem z ubezpieczeń rentowych, lecz z zabezpieczenia socjalnego. Jego

celem jest kompensowanie braku możliwości uzyskania przez wymienione w art. 2

ustawy podmioty (przede wszystkim przez osoby posiadające obywatelstwo

polskie, zamieszkujące i przebywające na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej)

renty z powszechnego systemu ubezpieczeń społecznych wobec niemożności

spełnienia - poza niezdolnością do pracy – przesłanek nabycia prawa do tego

świadczenia (w zakresie stażu ubezpieczeniowego i momentu powstania

niezdolności do pracy ocenianego w relacji do ostatniego zatrudnienia) z uwagi na

powstanie owej niezdolności przed wejściem danej osoby na rynek pracy. Tak

określona funkcja renty socjalnej zdeterminowała sposób ukształtowania przez

ustawodawcę w art. 4 ust. 1 powołanego aktu warunków przyznania

przedmiotowego świadczenia. Przepis ten statuuje dwa kryteria nabycia przez

osobę pełnoletnią prawa do renty socjalnej, a mianowicie całkowitą niezdolność do

pracy oraz zaistnienie tejże niezdolności z powodu naruszenia sprawności

organizmu powstałego przed ukończeniem przez wnioskodawcę 18 roku życia albo

w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej przed ukończeniem 25 roku życia

albo w trakcie studiów doktoranckich lub aspirantury naukowej. Samo pojęcie

niezdolności do pracy i jej rodzaje (wraz z przesłankami orzekania o niej)

zdefiniowane zostały w art. 12 oraz art. 13 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o

emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (jednolity tekst:

Dz. U. z 2009 r. Nr 153, poz. 1227 ze zm.), do którego odsyła art. 5 pkt 1 ustawy o

rencie socjalnej. W myśl powołanych przepisów niezdolną do pracy jest osoba,

która całkowicie lub częściowo utraciła zdolność do pracy zarobkowej z powodu

naruszenia sprawności organizmu i nie rokuje odzyskania tej zdolności po

przekwalifikowaniu, przy czym niezdolność jest całkowita, gdy oznacza utratę

możności wykonywania jakiejkolwiek pracy, tj. w innych warunkach niż specjalnie

stworzone na stanowisku pracy odpowiednio przystosowanym do stopnia i

charakteru naruszenia sprawności organizmu (wyrok Sądu Najwyższego z dnia 8

grudnia 2000 r., II UKN 134/00, OSNAPiUS 2002 nr 15, poz. 359) i częściowa, gdy

ogranicza się do utraty w znaczym stopniu zdolności do pracy zgodnej z poziomem

posiadanych kwalifikacji. Ustawodawca odróżnia zatem dwa aspekty niezdolności

do pracy, tj. ekonomiczny (obiektywne pozbawienie danej osoby możliwości

8

zarobkowania w drodze wykonywania jakiejkolwiek pracy lub pracy zgodnej z

poziomem posiadanych kwalifikacji) oraz biologiczny (stan organizmu dotkniętego

schorzeniem naruszającym jego sprawność). Dopiero koniunkcja tych dwóch

elementów pozwala na uznanie danej osoby za niezdolną do pracy. W

konsekwencji nie oznacza niezdolności do pracy niemożność wykonywania

zatrudnienia spowodowana innymi przyczynami niż naruszenie sprawności

organizmu i odwrotnie – nie jest ową niezdolnością biologiczny stan kalectwa lub

choroby nieimplikujący wskazanych wyłączeń lub ograniczeń w świadczeniu pracy

(wyroki Sądu Najwyższego z dnia 28 stycznia 2004 r., II UK 167/03, OSNP 2004 nr

18, poz. 320; z dnia 14 czerwca 2005 r., I UK 278/04, LEX nr 375618; z dnia 18

maja 2006 r., II UK 156/05, LEX nr 1001299; z dnia 3 grudnia 2008 r., I UK 54/08,

LEX nr 1001284; z dnia 8 czerwca 2010 r., II UK 399/09, LEX nr 611421 i z dnia 24

sierpnia 2010 r., I UK 64/10, LEX nr 653663).

Szczególność – w relacji do przepisów ustawy o emeryturach i rentach z

FUS - unormowania art. 4 ust. 1 ustawy o rencie socjalnej polega na tym, że nie

tylko ustanawia ono wymaganie stwierdzenia u wnioskodawcy całkowitej (a nie

jakiejkolwiek) niezdolności do pracy, ale ogranicza czas, w jakim powinno powstać

naruszenie sprawności organizmu powodujące ową niezdolność. Odróżnienie w

zawartej w art. 12 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS definicji

niezdolności do pracy wspomnianych aspektów (ekonomicznego i biologicznego)

ma zaś istotne znaczenie dla prawidłowej interpretacji art. 4 ust. 1 ustawy o rencie

socjalnej. W judykaturze podkreśla się bowiem, że dla nabycia przez daną osobę

prawa do renty socjalnej całkowita niezdolność do pracy oraz przyczyna naruszenia

sprawności organizmu powodującego ową niezdolność mogą powstać w tym

samym lub różnych momentach. O ile jednak całkowita niezdolność do pracy może

powstać w późniejszym czasie, o tyle jej biologiczna przyczyna musi zaistnieć w

okresach wymienionych w tym przepisie (uchwała Sądu Najwyższego z dnia 15

marca 2006 r., II UZP 4/06, OSNP 2006 nr 21 – 22, poz. 334 oraz wyroki z dnia 14

maja 2009 r., I UK 346/08, OSNP 2011 nr 1 – 2, poz.18; z dnia 26 stycznia 2011 r.,

I UK 240/10, LEX nr 738533 i z dnia 26 lipca 2011 r., I UK 6/11, LEX nr 1026617).

Zważywszy na akcentowaną w orzecznictwie sądowym integralność ludzkiego

organizmu i zmienność jego kondycji zdrowotnej należy przyjąć, iż również będąca

9

przesłanką nabycia prawa do renty socjalnej całkowita niezdolność do pracy może

być konsekwencją jednego schorzenia lub wypadkową wielu dolegliwości, i to

niekoniecznie tych samych, które uprzednio stanowiły podstawę orzekania o tej

niezdolności. Może się zatem zdarzyć, że choroba, która dotychczas była jedynym

powodem stwierdzanej u wnioskodawcy całkowitej niezdolności do pracy, sama nie

wywołuje już tego rodzaju skutku w sferze możliwości wykonywania zatrudnienia,

ale wraz z innymi, nasilającymi się dolegliwościami zdrowotnymi pozwala na dalsze

kwalifikowanie danej osoby jako dotkniętej tymże stopniem niezdolności. Bywa

również tak, że w miejsce uprzedniej przyczyny (przyczyn) całkowitej niezdolności

do pracy pojawia się inna (inne). Istotne jest to, aby schorzenie lub schorzenia,

które obecnie stanowią przyczynę naruszenia sprawności organizmu

powodującego całkowitą niezdolność do pracy wnioskodawcy, powstały w okresach

wymienionych w art. 4 ust. 1 ustawy o rencie socjalnej, nawet jeśli dotychczas nie

były one przesłanką orzekania o tej niezdolności. W procesie z odwołania od

decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych odmawiającej wnioskodawcy prawa do

przedmiotowego świadczenia na dalszy okres konieczne jest zatem wykazanie, iż

odwołujący się nadal jest osobą całkowicie niezdolną do pracy z powodu schorzeń

powstałych w ustawowo określonych okresach, w tym także schorzeń uprzednio

niepowodujących tejże niezdolności.

Decydujące znaczenie dla prawidłowego zastosowania przez Sądy

orzekające w niniejszej sprawie prawa materialnego (art. 4 ust. 1 ustawy o rencie

socjalnej w związku z art. 12 ust. 1 i 2 ustawy o emeryturach i rentach z FUS) miało

zatem dokonanie niezbędnych ustaleń faktycznych, a ściślej wyjaśnienie, czy po

zakończeniu okresu, na jaki uprzednio przyznano K. K. prawo do renty socjalnej,

odwołująca się była nadal osobą całkowicie niezdolną do pracy na skutek

naruszenia sprawności organizmu spowodowanego schorzeniami powstałymi przed

ukończeniem przez nią 18 roku życia lub podczas nauki w szkole przed

ukończeniem 25 roku życia. Ustalenie tej okoliczności wymagało zaś wiadomości

specjalnych w rozumieniu art. 278 § 1 k.p.c. W judykaturze akcentuje się

konieczność zasięgania w sporach o rentę z tytułu niezdolności do pracy opinii

biegłych lekarzy właściwych specjalności do oceny stanu zdrowia ubezpieczonych

z punktu widzenia możliwości wykonywania zatrudnienia (wyroki Sądu

10

Najwyższego z dnia 11 kwietnia 2007 r., I UK 304/06, LEX nr 898844; z dnia 8 maja

2008 r., I UK 356/07, OSNP 2009 nr 17 – 18, poz. 234; z dnia 5 czerwca 2008 r., III

UK 9/08, LEX nr 494139; z dnia 3 września 2009 r., III UK 30/09, LEX nr 537018; z

dnia 15 września 2009 r., II UK 1/09, LEX nr 574538; z dnia 13 października

2009 r., II UK 106/09, LEX nr 558589; z dnia 12 stycznia 2010 r., I UK 204/09, LEX

nr 577813). Wynikające z powołanego przepisu ograniczenie samodzielności sądu

w zakresie dokonywania ustaleń wymagających wiadomości specjalnych obejmuje

w sprawie o rentę socjalną ocenę etiologii, momentu powstania, aktualnego stopnia

nasilenia diagnozowanych u wnioskodawcy schorzeń, ich wzajemnych powiązań i

wpływu na możliwość świadczenia pracy zarobkowej. Sąd nie ma kompetencji do

samodzielnego ustalania, czy równoczesne występowanie u danej osoby licznych

dolegliwości zdrowotnych nie powoduje całkowitej niezdolności do pracy z tej tylko

przyczyny, że jego zdaniem charakter i zaawansowanie poszczególnych schorzeń

nie daje podstaw do przyjęcia tej postaci niezdolności do pracy. Do kompleksowej

analizy stanu zdrowia strony niezbędne jest zasięgnięcie opinii biegłych właściwych

specjalności. W niniejszym przypadku niezasięgnięcie takich opinii i oddalenie

zgłaszanych przez odwołującą się wniosków dowodowych w tym zakresie (jako

zmierzających do przedłużania procesu) oznaczało naruszenie przez Sądy

orzekające w sprawie przepisów art. 278 § 1 i art. 217 § 2 k.p.c., mające wpływ na

wynik sporu. Powoływanie dowodów jedynie dla zwłoki w rozumieniu tego

ostatniego przepisu ma wszakże miejsce wówczas, gdy z treści wniosku

dowodowego i jego uzasadnienia wynika jednoznacznie, że powoływane dowody

nie mogą wyjaśnić spornych okoliczności lub gdy sprawa została już wyjaśniona

zgodnie z twierdzeniami strony wnioskującej. Zatem oddalenie wniosku

dowodowego z mocy tego przepisu może mieć miejsce wtedy, gdy albo stawiana

przez stronę teza dowodowa jest nieistotna dla rozstrzygnięcia sprawy, albo

proponowany środek dowody nie jest przydatny dla jej wykazania, albo gdy na

podstawie innych dowodów sąd uznał dany fakt za ustalony zgodnie z

twierdzeniami wnioskodawcy. Jakkolwiek więc sąd nie ma obowiązku

przeprowadzania wszystkich dowodów wskazanych przez stronę, to jednak

odmowa dopuszczenia określonego dowodu nie należy do sfery swobodnego, a

tym bardziej dowolnego uznania sędziowskiego. W szczególności sąd nie może -

11

bez naruszenia art. 217 § 1 w związku z art. 227 k.p.c. - pominąć środków

dowodowych na wykazywane przez stronę okoliczności w przypadku, gdy nie

zostały wyjaśnione sporne fakty mające znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy

(wyrok Sądu Najwyższego z dnia 20 stycznia 2011 r., I PK 135/10, LEX nr 794776).

W przedmiotowym przypadku inicjatywa dowodowa odwołującej się nie zmierzała

jedynie do przewlekłości postępowania, skoro dotyczyła kwestii mającej decydujące

znaczenie dla rozstrzygnięcia o prawie wnioskodawczyni do renty socjalnej, tj.

całkowitej niezdolności do pracy z powodu naruszenia sprawności organizmu

wywołanego schorzeniami powstałymi przed ukończeniem 18 roku życia lub w

czasie nauki w szkole przed ukończeniem 25 roku życia, w tym dolegliwości

zdrowotnych do tej pory nieimplikujących tej niezdolności. Naruszenie przez Sąd

Apelacyjny art. 278 § 1 i art. 217 § 2 k.p.c. w trakcie merytorycznego

rozpoznawania sprawy nastąpiło zaś w sytuacji, gdy nie występowały ograniczenia

dowodowe wynikające z art. 368 § 1 pkt 4 oraz art. 381 k.p.c.

Słuszny jest również zarzut skargi kasacyjnej naruszenia przez Sąd drugiej

instancji art. 286 w związku z art. 382 k.p.c.

Warto przypomnieć, że przyczyną uznania K. K. za osobę całkowicie

niezdolną do pracy a powodu naruszenia sprawności organizmu powstałego przed

ukończeniem przez wnioskodawczynię 18 roku życia i przyznania jej z tego tytułu

prawa do renty socjalnej do 31 grudnia 2008 r. były zaburzenia psychiczne i

obniżona sprawność intelektualna. Rozstrzygając o dalszych uprawnieniach

rentowych odwołującej się konieczne było więc dokonanie oceny jej aktualnego

stanu zdrowia psychicznego, co niewątpliwie wymagało wiadomości specjalnych i

to nie tylko biegłego z zakresu psychiatrii. Niektóre schorzenia bywają bowiem

przedmiotem zainteresowania różnych dziedzin medycyny, a nawet różnych nauk.

W niniejszym przypadku celowe było zasięgnięcie łącznej opinii biegłych psychiatry,

neurologa, a także – z uwagi na organiczne podłoże zmian w OUN - psychologa

klinicznego, tym bardziej że specjaliści z zakresu tych dziedzin wcześniej

wypowiadali się na temat predyspozycji zdrowotnych wnioskodawczyni do pracy

zarobkowej. Tymczasem postępowanie dowodowe zostało ograniczone do opinii

psychiatrycznej i to wydanej na podstawie akt sprawy oraz dokumentacji medycznej

odwołującej się, bez przeprowadzenia bezpośrednich badań strony. W

12

konsekwencji autor opinii oparł się w dużej mierze na ocenie stanu zdrowia

wnioskodawczyni dokonanej przez lekarza konsultanta i lekarza orzecznika oraz

komisję lekarską Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, chociaż rolą biegłego było

przeprowadzenie kontroli prawidłowości orzeczeń wydanych w toku postępowania

przed organem rentowym. W judykaturze podkreśla się potrzebę dysponowania

przez biegłych lekarzy kompleksowym materiałem koniecznym do sporządzenia

opinii na temat stanu zdrowia osoby ubiegającej się o świadczenia rentowe (wyrok

Sądu Najwyższego z dnia 14 stycznia 2010 r., I UK 230/09, LEX nr 577818). W tym

kontekście decyzja Sądu pierwszej instancji, zaaprobowana przez Sąd Apelacyjny,

o skierowaniu akt sprawy do biegłego psychiatry celem wydania opinii z

pominięciem bezpośrednich badań wnioskodawczyni i bez zapytania biegłego, czy

bez owych badań możliwa jest rzetelna i stanowcza ocena charakteru oraz stopnia

zaawansowania schorzeń, na jakie cierpi odwołująca się i ich wpływu na zdolność

strony do pracy zarobkowej, budzi wątpliwości. Godzi się zauważyć, że Sąd

Apelacyjny wspomniał w uzasadnieniu wyroku o kilkakrotnym niestawiennictwie

wnioskodawczyni na termin badań lekarskich oraz przedkładaniu przez nią

usprawiedliwienia nieobecności. Jeżeli zdaniem Sądu, dostarczone dokumenty

uzasadniały niezgłoszenie się wnioskodawczyni na badania, należało rozważyć

wyznaczenie kolejnego terminu do ich przeprowadzenia. Jeśli natomiast

przedłożone zaświadczenia lekarskie były w ocenie Sądu niewiarygodne, trzeba

było dać temu wyraz w uzasadnieniu wyroku, co umożliwiłoby kontrolę

prawidłowości postępowania sądowego w tym zakresie. Nie można bowiem

zapominać, iż zgodnie z art. 6 Kodeksu cywilnego ciężar udowodnienia faktu

spoczywa na osobie wywodzącej z tego faktu skutki prawne. Wyrażona w tym

przepisie prawa materialnego reguła rozkładu ciężaru dowodu ma również – wraz z

problematyką inicjatywy dowodowej stron i sądu - swój wymiar procesowy,

zwłaszcza w art. 3, art. 213 oraz art. 227 i nast. Kodeksu postępowania cywilnego.

Skoro zatem wnioskodawczyni dochodzi prawa do renty socjalnej, które

uwarunkowane jest całkowitą niezdolnością do pracy spowodowaną naruszeniem

sprawności organizmu powstałym w okresach wskazanych w ustawie, to na

odwołującej się spoczywa ciężar udowodnienia tego faktu. Jeśli zatem strona

kategorycznie odmawia lub uniemożliwia przeprowadzenia badań potrzebnych do

13

wydania opinii lekarskiej na te istotne dla rozstrzygnięcia sporu okoliczności, to nie

może następnie skutecznie zarzucać, że opinia wydana została bez owych badań.

W rozpoznawanej sprawie Sądy orzekające dokonały ustaleń stanu

faktycznego w oparciu jedynie o opinię psychiatryczną wydaną bez bezpośrednich

badań wnioskodawczyni i w dodatku bez rozważenia zarzutów zgłoszonych przez

odwołującą się pod jej adresem. Nie zażądano bowiem od biegłego złożenia w

trybie art. 286 k.p.c. ustnego wyjaśnienia opinii lub sporządzenia dodatkowej opinii

na piśmie z odniesieniem się do zastrzeżeń strony. Jak zauważył Sąd Najwyższy w

uzasadnieniu wyroku z dnia 12 stycznia 2011 r., II UK 205/10 (LEX nr 785670),

jeżeli wymaga się od ubezpieczonego wykazania niezdolności do pracy jako

przesłanki faktycznej i prawnej renty, to bez rozważenia jego zarzutów do opinii

medycznej nie można uznać, że doszło do dostatecznego wyjaśnienia sprawy. Nie

chodzi bowiem tylko o sytuację, w której opinia nie jest korzystna dla strony, ale o

sytuację procesową, w której strona postawiła zarzuty do opinii biegłego, a te nie

zostały rozważone.

Reasumując, w wyniku powyższych naruszeń przepisów procesowych Sądy

orzekające dokonały ustaleń w zakresie stanu faktycznego zawierających luki

odnośnie do istotnych dla rozstrzygnięcia sporu okoliczności, co uniemożliwiło

właściwą subsumcję przepisów prawa materialnego, tj. art. 4 ust. 1 ustawy o rencie

socjalnej w związku z art. 12 ust. 1 i 2 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, a w

konsekwencji prawidłowe rozstrzygnięcie sprawy.

Mając powyższe na uwadze, z mocy art. 39815

§ 1 oraz art. 108 § 2 w

związku z art. 398²¹ k.p.c. orzeczono jak w sentencji.