I UK 308/11

Sygn. akt I UK 308/11

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 28 lutego 2012 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Teresa Flemming-Kulesza (przewodniczący)

SSN Halina Kiryło

SSN Roman Kuczyński (sprawozdawca)

w sprawie z odwołania Damiana Ś.

przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych

o rentę socjalną,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 28 lutego 2012 r.,

skargi kasacyjnej organu rentowego od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 27 kwietnia 2011 r.,

uchyla zaskarżony wyrok w pkt I i przekazuje sprawę Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania i orzeczenia o

kosztach postępowania kasacyjnego.

2

UZASADNIENIE

Zakład Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia 7 września 2009 r., wydaną

na podstawie przepisów ustawy z dnia 27 czerwca 2003 r. o rencie socjalnej (Dz.U.

Nr 135, poz. 1268 ze zm.) odmówił Damianowi Ś. przyznania prawa do renty

socjalnej. Komisja lekarska Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w orzeczeniu z dnia

27 sierpnia 2009 r. ustaliła, że wnioskodawca nie jest całkowicie niezdolny do

pracy.

Sąd Okręgowy Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych po rozpoznaniu

powyższego odwołania, wyrokiem z dnia 7 października 2010 r. oddalił odwołanie.

Sąd Okręgowy stwierdził, że kwestią sporną w niniejszej sprawie było ustalenie

aktualnego stanu zdrowia Damiana Ś., a w szczególności, czy jest on całkowicie

niezdolny do pracy, co warunkowało spełnienie przez niego przesłanek z art. 4

ustawy z dnia 27 czerwca 2003 r. o rencie socjalnej umożliwiających przyznanie mu

prawa do świadczenia. W celu ustalenia powyższej okoliczności, Sąd Okręgowy

dopuścił dowód z opinii biegłych lekarzy z zakresu neurologii, ortopedii i psychiatrii.

Biegli po zapoznaniu się z dokumentacją lekarską oraz zbadaniu Damiana Ś.

stwierdzili, iż cierpi on na następujące schorzenia: stan po ciężkim urazie

czaszkowo - mózgowym w wyniku wypadku komunikacyjnego ze stłuczeniem pnia

mózgu, krwiakiem nadtwardówkowym okolicy ciemieniowej lewej, obrzękiem

mózgu, krwiakiem nadtwardówkowym okolicy ciemieniowej lewej, obrzękiem

mózgu, złamaniem łuski lewej kości skroniowej, padaczkę pourazową w wywiadzie,

napady złożone (prawdopodobnie częste), skrzywienie w odcinku piersiowo -

lędźwiowym kręgosłupa z podawanymi bólami. W ocenie biegłych powyższe

schorzenia skutkują całkowitą niezdolnością do pracy, w tym niezdolnością do

pracy w zawodzie kucharza na okres dwóch lat tj. od dnia 31 października 2009 r.

do dnia 31 października 2011 r. Ponadto przeciwwskazana jest praca na

wysokości, przy elektryczności, maszynach w ruchu i prowadzenie pojazdów

komunikacyjnych. Odnosząc się do zarzutów organu rentowego, biegli podtrzymali

swoje dotychczasowe stanowisko. Sąd Okręgowy dopuścił dowód z opinii innego

biegłego z zakresu neurologii, który po zbadaniu wnioskodawcy i po zapoznaniu się

z aktualną dokumentacją lekarską stwierdził częściową niezdolność do pracy

3

zarobkowej w okresie od dnia 31 października 2009 r. i przyjął, że niezdolność ta

będzie trwała przez okres dwóch lat. Sąd Okręgowy przychylił się do zastrzeżeń

organu rentowego złożonych do opinii pierwszego zespołu biegłych uznając, że

biegli pomimo wskazania istnienia całkowitej niezdolności do pracy w istocie

stwierdzili, że Damian Ś. nie jest niezdolny do wykonywania każdej pracy, a jedynie

do wykonywania określonych prac, co odpowiada definicji ustawowej częściowej

niezdolności do pracy zawartej w art. 12 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 roku o

emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (tekst jednolity: Dz.U.

z 2009 roku, Nr 153, poz. 1227 ze zm.).

Damian Ś. zaskarżył powyższy wyrok apelacją w całości.

Wyrokiem z dnia 27 kwietnia 2011 r. Sąd Apelacyjny – Sąd Pracy i

Ubezpieczeń Społecznych zmienił zaskarżony wyrok i poprzedzającą go decyzję

Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 7 września 2009 r. i przyznał Damianowi

Ś. rentę socjalną od dnia 22 lutego 2011 r. do 22 lutego 2012 r., (pkt I) w

pozostałej części odwołanie i apelację oddalił. (pkt II) Sąd stwierdził, że apelacja

okazała się zasadna w części dotyczącej żądania przyznania wnioskodawcy prawa

do renty socjalnej na wskazany wyżej okres. Natomiast w pozostałym zakresie,

dotyczącym przyznania prawa do renty socjalnej na okres od daty złożenia wniosku

(28 kwietnia 2009 r.) do dnia 22 lutego 2011 r., jak też na dalszy okres, zarówno

apelacja, jak i odwołanie od decyzji okazały się niezasadne.

Kwestią sporną w niniejszej sprawie było ustalenie, czy Damian Ś. jest

całkowicie niezdolny do pracy, co warunkowało przyznanie mu prawa do renty

socjalnej. W czasie postępowania przed Sądem Okręgowym ocena stanu zdrowia

wnioskodawcy została dokonana przez dwa niezależne zespoły biegłych. Pierwszy

zespół złożony z lekarzy z zakresu neurologii, ortopedii i psychiatrii stwierdził, iż

ubezpieczony jest całkowicie niezdolny do pracy, w tym do pracy w zawodzie

kucharza na okres dwóch lat tj. od dnia 31 października 2009 roku do dnia 31

października 2011 roku. Zespół wskazał także, że przeciwwskazana jest praca na

wysokości, przy elektryczności, maszynach w ruchu i prowadzenie pojazdów

komunikacyjnych. Sąd Okręgowy dopuścił także dowód z opinii innego biegłego z

zakresu neurologii, który stwierdził, że ubezpieczony jest częściowo niezdolny do

pracy zarobkowej w okresie od dnia 31 października 2009 r. i niezdolność ta będzie

4

trwała przez okres dwóch lat. Wobec zarzutów apelacyjnych, a także treści powyżej

przytoczonych opinii, Sąd Apelacyjny uzupełnił materiał dowodowy zgromadzony w

sprawie i dopuścił dowód z łącznej opinii dwóch dotychczasowych biegłych z

zakresu neurologii, wydających opinię w sprawie na okoliczność oceny stanu

zdrowia ubezpieczonego. Biegli po ponownym zbadaniu wnioskodawcy i na

podstawie zgromadzonej dokumentacji medycznej stwierdzili, że wnioskodawca

cierpi na przebyty ciężki uraz czaszkowo - mózgowy w roku 2000 z dyskretnym

zespołem piramidowym lewostronnym, padaczkę pourazową z napadami

nieświadomości, bóle kręgosłupa lędźwiowo - krzyżowego w wywiadzie oraz

skrzywienie kręgosłupa. Zdaniem biegłych powyższe schorzenia stanowią

podstawę do uznania całkowitej niezdolności do pracy na okres jednego roku od

dnia 22 lutego 2011 r. do dnia 22 lutego 2012 r. Po ponownym uzupełnieniu

powyższej opinii biegli konsekwentnie wskazali, że wnioskodawca jest całkowicie

niezdolny do pracy w okresie od dnia 22 lutego 2011 r. do dnia 22 lutego 2012 r.,

jednocześnie stwierdzając możliwość przekwalifikowania w ciągu roku w celu

podjęcia pracy zarobkowej.

Sąd Apelacyjny w pełni aprobując pogląd, iż na gruncie art. 12 ustawy z dnia

17 grudnia 1998 roku o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń

Społecznych nie budzi wątpliwości, że możliwość (rokowanie) przekwalifikowania

powoduje brak jednej z koniecznych przesłanek niezdolności do pracy jako

elementu prawa do renty mając na uwadze, że biegli w swojej opinii wyrazili ogólnie

pogląd, że wnioskodawca nie jest w stanie wykonywać pracy, do wykonywania

której się kształcił (kucharz), jak też innych związanych z pracą z urządzeniami w

ruchu, stwierdził, że ubezpieczony jest całkowicie niezdolny do pracy.

Od orzeczenie Sądu Apelacyjnego zawartego w pkt I wyroku organ rentowy

wniósł skargę kasacyjną powołując w niej naruszenie prawa materialnego przez

błędną jego wykładnię art. 4 ust. 1 ustawy z dnia 27 czerwca 2003 r. o rencie

socjalnej (Dz.U. Nr 135, poz. 1268 ze zm.); art. 100 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia

1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (t.j.: Dz.U.

Nr 39 z 2004 r. poz. 353 ze zm.) w związku z art. 15 ustawy o rencie socjalnej

poprzez uznanie, iż ubezpieczony spełnia warunki do nabycia prawa do renty

socjalnej i dokonanie zmiany decyzji ZUS w oparciu o okoliczności, które nastąpiły

5

po dacie wydania decyzji; art. 12 ust. 2 w związku z art. 13 ust. 1 ustawy z dnia 17

grudnia 1998r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (tj.

Dz.U. Nr 153 z 2009r.poz. 1227 ze zm.) w związku z art. 5 ustawy o rencie

socjalnej przez jego błędną wykładnię i przyjęcie, że ubezpieczony jest całkowicie

niezdolny do pracy, w sytuacji, gdy rokuje odzyskanie zdolności do pracy po

przekwalifikowaniu. Ponadto w skardze organ rentowy zarzucił naruszenie

przepisów postępowania, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy - art.

391 § 1 k.p.c. w związku z art. 217 § 1 k.p.c. oraz art. 286 k.p.c. poprzez

nieudzielenie terminu do wypowiedzenia się przez organ rentowy w przedmiocie

przedłożonej w dniu 26 kwietnia 2011 r. opinii, a w efekcie wyrokowanie bez

uzyskania stanowiska organu, który został pozbawiony możliwości odniesienia się

do opinii biegłych, a którą uznaje za budzącą wątpliwości; art. 47714

§ 4 k.p.c.

poprzez jego niezastosowanie. Wskazując na powyższe podstawy organ rentowy

wniósł o uchylenie wyroku Sądu Apelacyjnego z dnia 27 kwietnia 2011 r. w części,

w której zmienił wyrok Sądu pierwszej instancji i poprzedzającą go decyzję Zakładu

Ubezpieczeń Społecznych z dnia 7 września 2009 r. i przekazanie sprawy Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania wraz z orzeczeniem o kosztach

zastępstwa prawnego.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna okazała się uzasadniona. Zgodnie z art. 4 ust. 1 ustawy z

dnia 18 lutego 2003 r. o rencie socjalnej renta socjalna przysługuje osobie

pełnoletniej całkowicie niezdolnej do pracy z powodu naruszenia sprawności

organizmu, które powstało przed ukończeniem 18 roku życia; w trakcie nauki w

szkole lub w szkole wyższej - przed ukończeniem 25 roku życia; w trakcie studiów

doktoranckich lub aspirantury naukowej. Osobie, która spełnia warunki określone w

ust. 1, przysługuje: renta socjalna stała - jeżeli całkowita niezdolność do pracy jest

trwała; renta socjalna okresowa - jeżeli całkowita niezdolność do pracy jest

okresowa. Stopień niezdolności do pracy – całkowita bądź częściowa niezdolność

do pracy – dla potrzeb ustalenia prawa do renty socjalnej określa się na podstawie

art. 12 i 13 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych.

6

Art. 12 ust. 1, 2 i 3 definiuje niezdolność do pracy w ten sposób, że niezdolną do

pracy w rozumieniu ustawy jest osoba, która „całkowicie lub częściowo utraciła

zdolność do pracy zarobkowej z powodu naruszenia sprawności organizmu i nie

rokuje odzyskania zdolności do pracy po przekwalifikowaniu"; całkowicie niezdolną

do pracy jest osoba, która „utraciła zdolność do wykonywania jakiejkolwiek pracy”;

częściowo niezdolną do pracy jest osoba, która w „znacznym stopniu utraciła

zdolność do pracy zgodnej z poziomem posiadanych kwalifikacji". Ocenę stopnia i

trwałości niezdolności do pracy oraz rokowania co do odzyskania zdolności do

pracy wywodzi się z przewidzianych w art. 13 ustawy przesłanek, a więc: stopnia

naruszenia sprawności organizmu oraz możliwości przywrócenia niezbędnej

sprawności w drodze leczenia i rehabilitacji, możliwości wykonywania

dotychczasowej pracy lub podjęcia innej pracy oraz celowości przekwalifikowania

zawodowego, przy wzięciu pod uwagę rodzaju i charakteru dotychczas

wykonywanej pracy, poziomu wykształcenia, wieku i predyspozycji

psychofizycznych, odnoszących się jedynie do ustalania stopnia lub trwałości

niezdolności do pracy.

Mając na uwadze, że podstawą ustalenia przez Sąd Apelacyjny całkowitej

czasowej niezdolności do pracy ubezpieczonego była opinia biegłych lekarzy, która

w ocenie Sądu Najwyższego budzi wątpliwości, bowiem jest ona wewnętrznie

sprzeczna - z jednej strony stwierdza u badanego całkowitą niezdolność do pracy, z

drugiej strony wskazuje na pomyślne rokowania co do odzyskania zdolności do

pracy po przekwalifikowaniu - stwierdzić należy, że nie stanowiła ona

wystarczającej podstawy do przyjęcia stopnia całkowitej niezdolności do pracy

ubezpieczonego, skoro całkowita niezdolność do pracy w myśl art. 12 ust. 2

dotyczy ubezpieczonych, którzy utracili zdolność do wykonywania jakiejkolwiek

pracy. Częściowa niezdolność do pracy polega na utracie w znacznym stopniu

zdolności do pracy zgodnej z poziomem posiadanych kwalifikacji. Doniosłe

znaczenie w konstrukcji częściowej niezdolności do pracy (której definicję zawiera

art. 12 ust. 3 ustawy o emeryturach i rentach z FUS) ma podkreślenie, że chodzi o

ocenę zachowania zdolności do wykonywania nie jakiejkolwiek pracy, lecz pracy

„zgodnej z poziomem posiadanych kwalifikacji" Z ustaleń dokonanych przez

biegłych w niniejszej sprawie wynika, że w przypadku wnioskodawcy nie było

7

możliwe podjęcie pracy w wyuczonym zawodzie kucharza, do którego

wykonywania miał formalne uprawnienia. W grę wchodziło jedynie

przekwalifikowanie zawodowe do innej pracy z wyłączeniem pracy: na wysokości,

przy elektryczności, maszynach w ruchu i prowadzenia pojazdów komunikacyjnych.

Zatem w oparciu o ustalenia biegłych zgodnie z art. 12 i 13 ustawy emerytalnej Sąd

Apelacyjny uprawniony był do przyjęcia jedynie częściowej niezdolności

ubezpieczonego do pracy, skoro - jak wynika z ustaleń - istniała możliwość podjęcia

jakiejkolwiek prostej pracy w sytuacji, gdy ubezpieczony utracił zdolność do pracy

zgodnej z posiadanymi kwalifikacjami. W orzecznictwie Sądu Najwyższego

przyjmuje się, że osobą częściowo niezdolną do pracy w rozumieniu art. 12 ust. 3

ustawy o emeryturach i rentach z FUS jest pracownik, który w wyniku choroby ma

w istotny sposób ograniczoną zdolność do pracy, może natomiast wykonywać

zatrudnienie niżej kwalifikowane, o niższych zarobkach (por. wyrok Sądu

Najwyższego z 17 listopada 2000 r., II UKN 59/00, LexPolonica nr 351075).

Mając powyższe na uwadze, stwierdzić należy, że przyznając

ubezpieczonemu prawo do renty socjalnej Sąd Apelacyjny dokonał niewłaściwej

wykładni przepisu art. 4 i 5 ustawy o rencie socjalnej w związku z art. 12 i 13

ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, które

stanowią podstawę do przyznania wnioskowanego prawa. Sąd błędnie przyjął

ustalenie biegłych o całkowitej czasowej niezdolności do pracy, w sytuacji - gdy z

tej samej opinii biegłych wynikało, że wnioskodawca nie jest niezdolny do

wykonywania jakiejkolwiek pracy, bowiem jest możliwe jego przekwalifikowanie do

wykonywania innych prac zarobkowych. W tej sytuacji sąd winien zażądać

wyjaśnień biegłych w przedmiocie złożonej opinii pisemnej w celu usunięcia wyżej

przedstawionych wykluczających się wzajemnie ustaleń.

Mając powyższe na uwadze Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji wyroku,

na podstawie art. 39815

§ 1 k.p.c.