II CSK 345/11

Sygn. akt II CSK 345/11

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 2 marca 2012 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Marian Kocon (przewodniczący)

SSN Grzegorz Misiurek

SSN Marta Romańska (sprawozdawca)

w sprawie z powództwa Niestandaryzowanego Sekurytyzacyjnego

Funduszu Inwestycyjnego Zamkniętego z siedzibą w W.

przeciwko Bogdanowi M. i Gabrieli M.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 2 marca 2012 r.,

skargi kasacyjnej strony powodowej

od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 21 grudnia 2010 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i sprawę przekazuje Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania, pozostawiając temu

Sądowi rozstrzygnięcie o kosztach postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

2

Niestandaryzowany Sekurytyzacyjny Fundusz Zamknięty w W. wniósł o

zasądzenie od Bogdana M. i Gabrieli M. kwoty 95.000 zł z odsetkami ustawowymi

od dnia wytoczenia powództwa, z ograniczeniem odpowiedzialności pozwanych do

nieruchomości, dla której Sąd Rejonowy w P. prowadzi księgę wieczystą numer „x”

oraz kwoty 30.000 zł z odsetkami ustawowymi od dnia wytoczenia powództwa,

z ograniczeniem odpowiedzialności pozwanych do nieruchomości, dla której Sąd

Rejonowy w P. prowadzi księgę wieczystą numer „y”.

Sąd Okręgowy uwzględnił powództwo nakazem zapłaty z 15 grudnia 2009 r.,

od którego pozwani złożyli zarzuty.

Wyrokiem z 29 lipca 2010 r. Sąd Okręgowy uchylił swój nakaz zapłaty i

oddalił powództwo oraz orzekł o kosztach procesu.

Rozstrzygnięcie zapadło po ustaleniu, że pozwani zawarli z Bankiem

Gospodarki Żywnościowej S.A. w W. umowy kredytowe. Wierzytelności Banku

zostały zabezpieczone hipotekami na nieruchomościach. Pozwani nie regulowali w

terminie swoich zobowiązań na rzecz Banku. Umową z 30 października 2007 r.

Bank przelał na powoda przysługujące mu w stosunku do pozwanych

wierzytelności z umów kredytowych. Pozwani nie wyrażali zgody na przelew ani też

nie złożyli oświadczeń o poddaniu się egzekucji wierzytelności na rzecz powoda.

Na podstawie wyciągów z ksiąg bankowych powód został ujawniony w księgach

wieczystych prowadzonych dla nieruchomości, na których zabezpieczono

wierzytelności kredytowe jako ich wierzyciel.

Sąd Okręgowy uznał, że powód nie jest legitymowany do dochodzenia

roszczenia, bowiem pozwani nie złożyli oświadczenia o poddaniu się egzekucji na

jego rzecz. Umowa przelewu z 30 października 2007 r. jest zatem dotknięta

bezskutecznością zawieszoną. Bez wpływu na tę ocenę pozostaje, że powód dąży

do zaspokojenia roszczenia wyłącznie z nieruchomości obciążonych hipotekami

ujawnionymi na jego rzecz, gdyż dokonanie wpisu w księgach wieczystych nie

wiąże się z domniemaniem prawnym, że istnieje wierzytelność, której wpis dotyczy.

Wyrokiem z 21 grudnia 2010 r. Sąd Apelacyjny oddalił apelację powoda od

wyroku z 29 lipca 2010 r. i zasądził od niego solidarnie na rzecz pozwanych kwotę

3

2.700 zł tytułem kosztów postępowania. Sąd Apelacyjny zaakceptował ustalenia

faktyczne Sądu Okręgowego, a nadto wskazał, że pozwani są dłużnikami Banku

Gospodarki Żywnościowej w W. Powód nie ma zatem legitymacji do dochodzenia

zgłoszonego roszczenia. Wyciągi z ksiąg rachunkowych funduszu

sekurytyzacyjnego, z których wynika przejście wierzytelności na fundusz

sekurytyzacyjny w okolicznościach określonych w art. 788 § 1 k.p.c., stanowią

dowód uzasadniający nadanie tytułowi egzekucyjnemu wystawionemu przeciwko

dłużnikowi zbywcy wierzytelności klauzuli wykonalności na rzecz funduszu

sekurytyzacyjnego (tak Sąd Najwyższy w uchwale z 29 listopada 2007 r., III CZP

101/07, OSNC 2008, nr 11, poz. 129). Domniemanie zgodności z prawdą

dokumentu w postaci wyciągu z ksiąg rachunkowych funduszu sekurytyzacyjnego

nie obejmuje istnienia wierzytelności nabytej przez fundusz sekurytyzacyjny w

drodze przelewu (tak Sąd Najwyższy w uzasadnieniu uchwały z 7 października

2009 r., III CZP 65/09, OSNC 2010, nr 4, poz. 51, Biul. SN 2009, nr 10, poz. 6).

Wyciąg z ksiąg rachunkowych przedstawiony przez powoda spełnia wymagania

określone w art. 778 § 1 k.p.c. co do formy, gdyż treść tego dokumentu umożliwia

udowodnienie przejścia uprawnień. Każda jednostka, o której mowa w art. 3 ust. 1

ustawy o rachunkowości, prowadzi księgi rachunkowe według sposobu

odpowiadającego przyjętym przez nią zasadom rachunkowości, co może rzutować

na stopień czytelności i szczegółowości poszczególnych zapisów,

a w konsekwencji przesądzać, czy zapis księgowy operacji polegającej na nabyciu

przez fundusz puli wierzytelności pozwoli na ich indywidualizację w stopniu

wystarczającym do uznania, że wśród nabytych wierzytelności znajduje się

wierzytelność stwierdzona tytułem egzekucyjnym, którego dotyczy wniosek

o nadanie klauzuli wykonalności na podstawie art. 788 § 1 k.p.c. (por. uchwała

Sądu Najwyższego z 29 listopada 2007 r., III CZP 101/07). Powód przedstawił

wyciąg z ksiąg bankowych pozwalający zidentyfikować wierzytelności będące

przedmiotem przelewu. Niezasadnie jednak zarzucał wydanie zaskarżonego

apelacją wyroku z naruszeniem art. 92c ust. 1 ustawy z 29 sierpnia 1997 r. Prawo

bankowe (tekst jedn.: Dz.U. z 2002 r. Nr 72, poz. 665 ze zm.; dalej - pr. bank.)

w związku z art. 326 § 1 i 2 ustawy z 27 maja 2004 r. o funduszach inwestycyjnych

(Dz.U. 2004, Nr 146, poz. 1546 ze zm.; dalej - u.f.i.). Bank Gospodarki

4

Żywnościowej był uprawniony do zawarcia z powodem umowy przelewu bez zgody

pozwanych, ponieważ pozwani nie spłacili kredytu w terminie określonym w

umowie. Wyjątkowe unormowanie z art. 326 ust. 2 u.f.i. nie oznaczało jednak

zwolnienia powoda od obowiązku uzyskania od pozwanych oświadczenia o

poddaniu się egzekucji na jego rzecz. Artykuł 92c ust. 1 pr. bank. wymaga bowiem

nie tylko uzyskania zgody dłużnika na przelew, który to wymóg został wyłączony na

mocy przepisu szczególnego - art. 326 ust. 2 u.f.i., lecz także stanowi o wymogu

złożenia przez dłużnika oświadczenia o poddaniu się egzekucji na rzecz funduszu

sekurytyzacyjnego. Pozwani zaprzeczyli, aby takie oświadczenie zostało przez nich

złożone, a powód nigdy nie twierdził, że takimi oświadczeniami dysponuje. Umowa

przelewu z 30 października 2007 r. jest zatem dotknięta bezskutecznością

zawieszoną.

Za niezasadny uznał również zarzut naruszenia art. 79 ust. 1 ustawy

z 6 lipca 1982 r. o księgach wieczystych i hipotece (tekst jedn.: Dz.U. z 2001 r.

Nr 124, poz. 1361 ze zm.; dalej - u.k.w.h.). Szczególną podstawę ujawnienia

w księdze wieczystej zmiany wierzyciela na rzecz funduszu sekurytyzacyjnego

stanowi art. 195 ust. 1 u.f.i., zgodnie z którym wpis do księgi wieczystej jest

dokonywany jedynie na podstawie wyciągu z ksiąg rachunkowych bez

dokonywania dodatkowych ustaleń. Dokument ten nie przesądza natomiast

o skuteczności przelewu wierzytelności na fundusz sekurytyzacyjny. Skoro zatem

cesja wierzytelności nie została skutecznie dokonana, to samo wpisanie hipoteki na

rzecz powoda nie może konwalidować tej czynności. Wierzytelność zabezpieczona

hipoteką oraz hipoteka mogą być przedmiotem przelewu tylko łącznie.

Skoro wierzytelność nie została skutecznie przelana na rzecz powoda, to nie ma on

legitymacji do wystąpienia z przedmiotowym powództwem.

W skardze kasacyjnej od wyroku Sądu Apelacyjnego z 21 grudnia 2010 r.

powód zarzucił, że wyrok ten został wydany z naruszeniem prawa materialnego

(art. 3983

§ 1 pkt 1 k.p.c.), to jest: - art. 326 u.f.i. w brzmieniu obowiązującym w dniu

30 października 2007 r. w zw. z art. 92c ust. 1 pr. bank., poprzez błędną wykładnię i

przyjęcie, że oświadczenie dłużnika o poddaniu się egzekucji na rzecz funduszu

sekurytyzacyjnego jest warunkiem skuteczności przelewu wierzytelności; - art. 63 §

1 k.c. poprzez jego niewłaściwe zastosowanie i błędne przyjęcie, że zbycie

5

wierzytelności banku na fundusz sekurytyzacyjny bez uprzedniego uzyskania

oświadczenia dłużnika o poddaniu się egzekucji na rzecz funduszu

sekurytyzacyjnego stwarza stan bezskuteczności zawieszonej, co prowadzi do

zrównania zgody dłużnika na przelew wierzytelności z jego oświadczeniem o

poddaniu się egzekucji na rzecz funduszu sekurytyzacyjnego.

Powód wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy

Sądowi Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Z dniem 1 lipca 2004 r. weszła w życie ustawa z 27 maja 2004 r.

o funduszach inwestycyjnych (Dz.U. Nr 146, poz. 1546 ze zm.). Zgodnie z art. 326

ust. 1 u.f.i., do przelewu wierzytelności banku na fundusz sekurytyzacyjny, z tytułu

umów zawartych przed dniem wejścia w życie tej ustawy, miały znajdować

zastosowanie przepisy art. 92a-92c pr. bank., z zastrzeżeniem ust. 2-4. Artykuł 326

ust. 2-4 stanowiły, że bank nie jest obowiązany do uzyskania zgody dłużnika banku

na przelew wierzytelności banku z tytułu umów kredytu, w przypadku

niedotrzymania przez kredytobiorcę warunków udzielenia kredytu, określonych

w umowie. Przed zawarciem z funduszem sekurytyzacyjnym umowy przelewu

wierzytelności banku z tytułu umów kredytu, spełniających powyższą przesłankę,

bank obowiązany był wezwać do zapłaty swojego dłużnika wyznaczając mu

jednocześnie 30-dniowy termin do uregulowania należności. Do wezwania bank

obowiązany był dołączyć informację, że w przypadku niewywiązania się

kredytobiorcy z obowiązków określonych w wezwaniu, jak również po

bezskutecznym upływie terminu określonego w wezwaniu, wierzytelność banku

zostanie przelana na fundusz sekurytyzacyjny, któremu będzie przysługiwać

uprawnienie do prowadzenia egzekucji na podstawie sekurytyzacyjnego tytułu

egzekucyjnego po nadaniu mu przez sąd klauzuli wykonalności.

Stosownie do art. 92c ust. 1 i 2 pr. bank. - wprowadzonego do systemu

prawnego z dniem 1 lipca 2004 r. ustawą o funduszach inwestycyjnych - przelew

wierzytelności banku na towarzystwo funduszy inwestycyjnych tworzące fundusz

sekurytyzacyjny albo na fundusz sekurytyzacyjny wymagał uzyskania przez bank

zgody dłużnika banku, będącego stroną czynności dokonanej z bankiem, jak

6

również zgody dłużnika z tytułu zabezpieczenia wierzytelności banku wynikającej

z dokonanej czynności oraz złożenia przez dłużnika oświadczenia o poddaniu się

egzekucji na rzecz funduszu sekurytyzacyjnego, który nabędzie wierzytelność.

Zgoda i oświadczenie powinny być wyrażone w formie pisemnej pod rygorem

nieważności. Bank w terminie 14 dni od daty zawarcia umowy obowiązany

był powiadomić pisemnie dłużnika o przelewie wierzytelności banku na towarzystwo

funduszy inwestycyjnych tworzące fundusz sekurytyzacyjny albo na fundusz

sekurytyzacyjny.

Przepisy te zostały uchylone z dniem 13 stycznia 2009 r., na mocy art. 1 pkt

119 i art. 2 ustawy z 24 września 2008 r. o zmianie ustawy o funduszach

inwestycyjnych, ustawy - Prawo bankowe oraz ustawy o nadzorze nad rynkiem

finansowym (Dz.U. 2008, Nr 231, poz. 1546), ale obowiązywały w dacie zawarcia

przez powoda umowy przelewu wierzytelności kredytowych, których dłużnikami byli

pozwani, to jest 30 października 2007 r.

Oceniając skuteczność umowy zawartej przez Bank Gospodarki

Żywnościowej S.A. z powodem 30 października 2007 r., Sąd Apelacyjny ustalił

znaczenie przepisów art. 326 ust. 1 i 2 u.f.i. i art. 92c pr. bank. za pomocą dyrektyw

wykładni językowej. Uznał, że skoro art. 92c pr. bank., który - zgodnie z art. 326

ust. 1 u.f.i. - miał zastosowanie do przelewu wierzytelności banku na fundusz

sekurytyzacyjny, z tytułu umowy kredytowej zawartej przed 1 lipca 2004 r.,

wymagał nie tylko uzyskania przez bank zgody dłużnika banku, będącego stroną

czynności dokonanej z bankiem, jak również zgody dłużnika z tytułu

zabezpieczenia wierzytelności banku wynikającej z dokonanej czynności, lecz

także złożenia przez dłużnika oświadczenia o poddaniu się egzekucji na rzecz

funduszu sekurytyzacyjnego, który nabędzie wierzytelność, a art. 326 ust. 2 u.f.i.

zwalniał bank - w przypadku niedotrzymania przez kredytobiorcę warunków

udzielenia kredytu, określonych w umowie - jedynie od uzyskania zgody dłużnika,

to dla skuteczności przelewu konieczne było uzyskanie oświadczenia dłużnika

o poddaniu się egzekucji na rzecz funduszu sekurytyzacyjnego.

W wyroku z 29 września 2010 r., V CSK 61/10, nie publ., Sąd Najwyższy

wyraził pogląd, że ustalone w ten sposób znaczenie wymagających

7

współstosowania przepisów art. 326 ust. 2 u.f.i. oraz art. 92c pr. bank. prowadzi do

sprzeczności, gdyż trudno pogodzić zwolnienie banku z obowiązku uzyskania

zgody dłużnika na dokonanie przelewu wierzytelności z równoczesnym

utrzymaniem obowiązku uzyskania od dłużnika oświadczenia o poddaniu się

egzekucji na rzecz funduszu, który nabędzie wierzytelność. Jest oczywiste,

że oświadczenie o poddaniu się egzekucji musi obejmować zgodę na dokonanie

przelewu, stąd przyjęte przez Sąd Apelacyjny rozumienie analizowanych przepisów

nie daje się pogodzić z założeniem racjonalności ustawodawcy, leżącym u podstaw

prawidłowej wykładni przepisów prawa. Zachodzi zatem potrzeba uwzględnienia

szerszego kontekstu normatywnego oraz celu wprowadzonej regulacji. Pogląd ten

akceptuje Sąd Najwyższy w składzie rozpoznającym niniejszą sprawę.

W projekcie ustawy o funduszach inwestycyjnych zakładano przyznanie

funduszom sekurytyzacyjnym uprawnienia do uproszczonego dochodzenia

nabytych wierzytelności za pomocą sekurytyzacyjnego tytułu egzekucyjnego

o konstrukcji analogicznej do bankowego tytułu egzekucyjnego przewidzianego

w art. 97 i nast. pr. bank. Według art. 195 ust. 1 tego projektu, sekurytyzacyjne

tytuły egzekucyjne miały dotyczyć wyłącznie wierzytelności nabytych od banku

krajowego i wynikających z czynności bankowej, czyli takich, które mogły być

objęte bankowym tytułem egzekucyjnym. W toku prac sejmowych ustawodawca

odstąpił od tej koncepcji, jednak jej ślady pozostały zarówno w art. 92c pr. bank.,

jak i w art. 326 ust. 4 u.f.i. Nie ulega bowiem wątpliwości, że przewidziane w art.

92c ust. 1 pr. bank. wymaganie złożenia przez dłużnika oświadczenia o poddaniu

się egzekucji na rzecz funduszu sekurytyzacyjnego było wzorowane na regulacji

zawartej w art. 97 pr. bank. Miało otwierać funduszowi drogę do prowadzenia

egzekucji na podstawie sekurytyzacyjnego tytułu egzekucyjnego, po nadaniu mu

przez sąd klauzuli wykonalności, o czym stanowił art. 326 ust. 4 u.f.i. (zob. uchwałę

Sądu Najwyższego z 29 listopada 2007 r., III CZP 101/07, OSNC 2008, nr 11,

poz. 129).

Skoro ustawodawca odstąpił od zamiaru przyznania funduszom

sekurytyzacyjnym prawa do uproszczonego dochodzenia należności, przewidziane

w art. 92c pr. bank. wymaganie złożenia przez dłużnika oświadczenia o poddaniu

się egzekucji stało się bezprzedmiotowe. Zachodzą więc podstawy, by przyjąć,

8

że ustalone przez Sąd Apelacyjny znaczenie przepisów art. 92c ust. 1 pr. bank.

I art. 326 ust. 2 u.f.i. prowadziłoby nie tylko do trudnych do zaakceptowania

sprzeczności, lecz także do utrzymywania wymagań służących osiągnięciu celów,

których ustawodawca - pomimo pierwotnych zamierzeń - nie zrealizował.

Oznaczałoby ono też rozszerzającą wykładnię wyjątków od reguły wyrażonej w art.

509 § 1 k.c., zgodnie z którą przelew nie wymaga ani udziału, ani zgody dłużnika.

Dyrektywy wykładni systemowej i funkcjonalnej przemawiają zatem za przyjęciem,

że rzeczywisty sens regulacji zawartej w przepisach art. 92c pr. bank. w związku

z art. 326 ust. 1 i 2 u.f.i. jest węższy niż mogłoby to wynikać z zastosowania

samych tylko dyrektyw językowych. Trzeba przy tym dodać, że przewidziane

w prawie bankowym oświadczenie o poddaniu się egzekucji ma znaczenie przede

wszystkim procesowe. Jego złożenie nie ma znaczenia dla istnienia wierzytelności

z czynności bankowej ani zresztą także dla zidentyfikowania podmiotów, pomiędzy

którymi ta wierzytelność istnieje lecz jedynie umożliwia bankowi uruchomienie

procedury zmierzającej do wyegzekwowania wierzytelności z sposób uproszczony,

z pominięciem etapu postępowania rozpoznawczego.

Wobec niezrealizowania przez ustawodawcę zamiaru wyposażenia funduszy

sekurytyzacyjnych w uprawnienie do wystawiania sekurytyzacyjnych tytułów

egzekucyjnych, trzeba potraktować przewidziane w art. 92c pr. bank. wymaganie

uzyskania od dłużnika oświadczenia o poddaniu się egzekucji na rzecz funduszu

jako sprowadzające się w istocie do wyrażenia zgody na przelew wierzytelności, od

uzyskania której bank, zgodnie z art. 326 ust. 2 u.f.i., został zwolniony w przypadku

niedotrzymania przez kredytobiorcę warunków udzielenia kredytu, określonych

w umowie. W art. 326 ust. 2 u.f.i. jest wprawdzie mowa ogólnie o dłużniku banku,

jednak z regulacji tej nie można wyprowadzać wniosku, że chodzi wyłącznie

o dłużnika banku będącego stroną czynności dokonanej z bankiem. Z zestawienia

analizowanych przepisów z sobą i z art. 509 § 1 k.c., trzeba - przy uwzględnieniu

zakazu rozszerzającej wykładni przepisów ustanawiających wyjątki od zasady -

wyprowadzić wniosek, że w przypadku niedotrzymania przez kredytobiorcę

warunków udzielenia kredytu określonych w umowie, do przelewu wierzytelności

banku na fundusz sekurytyzacyjny nie była wymagana zgoda ani dłużnika banku

9

będącego kredytobiorcą, ani dłużnika banku z tytułu zabezpieczenia (zob. wyrok

Sądu Najwyższego z 13 maja 2010 r., IV CSK 558/09, nie publ.).

Jak wynika z przytoczonych rozważań, Sąd Apelacyjny wyszedł z błędnego

założenia, że z powodu braku oświadczenia dłużnika o poddaniu się egzekucji

umowa przelewu z 30 października 2007 r. jest dotknięta bezskutecznością

zawieszoną. W tej sytuacji podniesiony w skardze kasacyjnej zarzut naruszenia

zarówno art. 326 u.f.i. w związku z art. 92c ust. 1 pr. bank., jak i art. 63 § 1 k.c.

trzeba uznać za uzasadniony.

Z tych względów Sąd Najwyższy na podstawie art. 39815

§ 1 k.p.c. uchylił

zaskarżony wyrok i przekazał sprawę Sądowi Apelacyjnemu do ponownego

rozpoznania, postanawiając o kosztach postępowania kasacyjnego po myśli

art. 108 § 2 w związku z art. 39821

k.p.c.