II CSK 351/11

Sygn. akt II CSK 351/11

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 2 marca 2012 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Marian Kocon (przewodniczący)

SSN Grzegorz Misiurek

SSN Marta Romańska (sprawozdawca)

w sprawie z powództwa A. P.

przeciwko Bankowi I Oddziałowi w S.

o ustalenie nieistnienia stosunku prawnego,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 2 marca 2012 r.,

skargi kasacyjnej powódki

od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 14 stycznia 2011 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i sprawę przekazuje Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania, przekazując temu

Sądowi rozstrzygnięcie o kosztach postępowania kasacyjnego.

2

Uzasadnienie

A. P. wniosła o ustalenie, że nieważne jest poręczenie na wekslu in blanco

za zobowiązanie M. P. wręczonym pozwanemu 4 września 2001 r., bowiem jej

oświadczenie woli dotknięte było wadami, o jakich mowa w art. 82, 84, 87 i 88 k.c.

oraz z uwagi na przesłanki określone w art. 388 k.c.; ewentualnie domagała się

ustalenia, że stosunek prawny wynikający z poręczenia wekslowego nie istnieje z

uwagi na sprzeczność umowy o udzieleniu poręczenia z prawem i zasadami

współżycia społecznego (art. 58 § 1 i 2 k.c.).

Bank w S. wniósł o oddalenie powództwa.

Wyrokiem z 26 sierpnia 2010 r. Sąd Okręgowy oddalił powództwo, odstąpił

od obciążenia powódki kosztami postępowania i orzekł o wynagrodzeniu należnym

jej pełnomocnikowi z urzędu.

Rozstrzygnięcie zapadło po ustaleniu, że rodzice powódki M. P. i W. P. od

1991 r. prowadzili działalność gospodarczą - Zakład Odzieżowy „P.”. M. P. była

zarejestrowana jako jego właściciel, ale prowadzeniem działalności gospodarczej

faktycznie zajmował się W. P. Od 1997 r. rodzice powódki zaciągali u pozwanego

coraz wyższe kredyty na pokrycie kosztów działalności gospodarczej.

Wierzytelności kredytowe banku były w różny sposób zabezpieczane. Zgodnie z

umową kredytową z 4 września 2000 r. obowiązek spłaty przez M. P. zadłużenia

w rachunku bieżącym do kwoty 500.000 zł przedłużony został ostatecznie do

3 września 2001 r. Umową z 16 października 2000 r. pozwany udzielił M. P. i W. P.

kolejnego kredytu w wysokości 100.000 zł.

W. P. zmarł 26 stycznia 2001 r. na skutek obrażeń doznanych w wypadku

samochodowym.

W lutym 2001 r. powódka ukończyła 18 lat.

Po śmierci męża prowadzeniem Zakładu Odzieżowego „P.” zajęła się M. P. i

zwróciła się do pozwanego o udzielenie jej kolejnego kredytu na pokrycie kosztów

działalności. Bank uzależnił udzielenie kredytu od jego zabezpieczenia hipoteką na

udziałach we własności nieruchomości należących do M. P. i jej małoletnich dzieci,

jako spadkobierców W. P. W sierpniu 2001 r. M. P. wystąpiła do Sądu Rejonowego

o zezwolenie na obciążenie hipoteką kaucyjną do kwoty 750.000 zł na rzecz

3

pozwanego Banku nieruchomości zabudowanej domem mieszkalnym w S. przy ul.

N.[...], której współwłaścicielami było troje jej małoletnich dzieci. Postanowieniem

z 21 stycznia 2002 r. Sąd oddalił ten wniosek. Współwłaścicielem tej nieruchomości

jest też powódka.

M. P. złożyła do Banku w S. wniosek o odnowienie linii kredytowej. Bank

zbadał jej zdolność kredytową i na podstawie dokumentów finansowych Zakładu

Odzieżowego „P.” ocenił, że zdolność taką posiada. Strony uzgodniły termin

podpisania umowy kredytowej. M. P. miała możliwość negocjowania warunków

umowy, w tym również sposobu zabezpieczenia kredytu. Do zawarcia umowy

kredytowej doszło 4 września 2001 r. Pracownik pozwanego przedstawił także

powódce warunki kredytowe, kwotę kredytu, okres kredytowania. Przed

udzieleniem poręczenia wekslowego powódka nie czytała przedstawionych jej

dokumentów. Zgodnie z umową zadłużenie M. P. w wysokości 500.000 zł mogło

być utrzymane do 3 września 2002 r. Zabezpieczeniem kredytu były: zastaw

rejestrowy na samochodzie marki Fiat Ducato wraz z cesją praw z polisy

ubezpieczeniowej AC, przewłaszczenie wraz z cesją praw z polisy

ubezpieczeniowej maszyn i urządzeń szwalniczych o wartości inwentarzowej

241.023,14 zł, hipoteka kaucyjna w kwocie 750.000 zł na udziale we własności

zabudowanej nieruchomości w S. przy ul. N.[...], weksel własny in blanco

kredytobiorcy poręczony przez powódkę, cesja wierzytelności w kwocie 100.000 zł

przysługującej M. P. w stosunku do Zakładu Przemysłu Odzieżowego K. S.A.

M. P. wręczyła pozwanemu weksel in blanco jako zabezpieczenie spłaty

kredytu zaciągniętego przez nią 4 września 2001 r., a powódka poręczyła za

zobowiązanie M. P. do wysokości 500.000 zł. W stosunku do wystawcy weksel

mógł być uzupełniony na kwotę do 1.000.000 zł. Powódka wyraziła zgodę na

zabezpieczenie kredytu hipoteką na jej udziale we własności nieruchomości w S.

przy ul. N.[...].

Decyzją pozwanego z 5 listopada 2001 r. kredyt zaciągnięty przez M. P. w

wysokości 500.000 zł został postawiony w stan natychmiastowej wymagalności z

jednoczesnym wypowiedzeniem umowy z 4 września 2001 r., w części dotyczącej

terminu jego spłaty.

4

Wystawiony przez pozwanego przeciwko M. P. oraz powódce bankowy tytuł

egzekucyjny, z którego wynika, iż istnieje wymagalne i solidarne zadłużenie M. P. z

tytułu kredytu zaciągniętego na podstawie umowy kredytowej z 4 września 2001 r.

oraz powódki z tytułu poręczenia wekslowego za spłatę tego kredytu, po

zaopatrzeniu go klauzulą wykonalności, jest egzekwowany na drodze sądowej.

Powódka aktualnie liczy 27 lat. Jest współwłaścicielem zabudowanej

nieruchomości w S. Innego majątku nie posiada.

Sąd Okręgowy uznał powództwo za bezzasadne, gdyż powódka nie

wykazała żeby w dacie składania oświadczenia woli o poręczeniu do wysokości

500.000 zł za zobowiązanie swojej matki znajdowała się w stanie wyłączającym

możliwość świadomego i swobodnego powzięcia decyzji i wyrażenia woli (art. 82

k.c.). Zdaniem Sądu, powódka była świadoma sytuacji finansowej rodziny po

śmierci ojca, a poręczając wystawiony przez matkę weksel musiała zdawać sobie

sprawę ze znaczenia swojej decyzji. Została przy tym zaznajomiona z warunkami

udzielonego i zabezpieczonego kredytu, choć nie przeczytała przygotowanych

przez pozwanego dokumentów. Powódka nie wykazała także, żeby jej

oświadczenie woli złożone zostało pod wpływem błędu (art. 84 § 1 k.c.), podstępu

(art. 86 § 1 k.c.) czy groźby (art. 87 k.c.), jak również w warunkach przymusowego

położenia, które by wykorzystał pozwany (art. 388 § 1 k.c.).

Zdaniem Sądu Okręgowego, dokonana przez powódkę czynność prawna nie

była sprzeczna z prawem ani z zasadami współżycia społecznego (art. 58 § 1 i 2

k.c.), a zatem nie jest nieważna. Udzielenie przez powódkę poręczenia wekslowego

celem zabezpieczenia udzielonego jej matce kredytu było prawnie dopuszczalne,

a jego przyjęcie przez pozwanego stanowiło typowy wyraz dbałości kredytodawcy

o zabezpieczenie swoich interesów na wypadek niewypłacalności dłużnika.

Dokonana przez strony czynność nie była zatem sprzeczna z prawem

czy zasadami współżycia społecznego.

Wyrokiem z 14 stycznia 2011 r. Sąd Apelacyjny oddalił apelację powódki od

wyroku Sądu Okręgowego, odstąpił od obciążania jej kosztami postępowania

apelacyjnego na rzecz pozwanego i orzekł o wynagrodzeniu należnym jej

pełnomocnikowi z urzędu. Sąd Apelacyjny zaakceptował ustalenia faktyczne Sądu

Okręgowego oraz ocenę prawną sprawy przyjętą przez ten Sąd.

5

W skardze kasacyjnej od wyroku Sądu Apelacyjnego powódka zarzuciła,

że orzeczenie to zapadło z naruszeniem przepisów postępowania (art. 3983

§ 1 pkt

2 k.p.c.), to jest: - art. 382 i art. 328 § 2 k.p.c. w zw. z art. 391 k.p.c., na skutek

naruszenia art. 227 k.p.c. oraz art. 233 § 1 k.p.c., polegającego na niewskazaniu

przez Sąd Apelacyjny, które z ustaleń faktycznych poczynionych przez Sąd

I instancji przyjął za własne; - art. 316 § 1 k.p.c., przez przyjęcie za podstawę

wydanego orzeczenia supozycji dotyczącej oceny postępowania pracownika banku

jako niesprzecznego z zasadami współżycia społecznego; - art. 382 k.p.c. poprzez

pominięcie dowodów z dokumentów przedsiębiorstwa wskazujących na rzeczywistą

kondycję finansową działalności prowadzonej przez matkę powódki, która nie

uzasadniała wydania korzystnej decyzji o przedłużeniu umowy kredytu w rachunku

bankowym; - art. 385 k.p.c. i art. 386 § 1 k.p.c. przez jego niezastosowanie.

Powódka zarzuciła nadto, że zaskarżony wyrok zapadł z naruszeniem prawa

materialnego (art. 3983

§ 1 pkt 1 k.p.c.), a mianowicie: - art. 58 § 2 k.c., poprzez

jego niezastosowanie przy ocenie ważności umowy z 4 września 2001 r., która

została zawarta w celu uzyskania przez pozwanego dodatkowego zabezpieczenia

kredytu, co do którego już w chwili udzielenia poręczenia istniały przesłanki

wskazujące na niemożność dokonania jego spłaty przez kredytobiorcę,

przy jednoczesnej woli banku niewywiązania się z zobowiązana przedłużenia

terminu spłaty.

Powódka wniosła o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do

ponownego rozpoznania innemu sądowi równorzędnemu względnie o uchylenie

zaskarżonego wyroku i orzeczenie co do istoty sprawy.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

1. Podstawą skargi kasacyjnej nie mogą być zarzuty dotyczące ustalenia

faktów lub oceny dowodów (art. 3983

§ 3 k.p.c.). Tym samym powódka nie mogła

w skardze kasacyjnej skutecznie zgłosić zarzutu naruszenia art. 233 § 1 k.p.c.

Stosownie do art. 328 § 2 k.p.c. uzasadnienie wyroku powinno zawierać

wskazanie podstawy faktycznej rozstrzygnięcia, a mianowicie: ustalenie faktów,

które sąd uznał za udowodnione, dowodów, na których się oparł i przyczyn, dla

6

których innym dowodom odmówił wiarygodności i mocy dowodowej, oraz

wyjaśnienie podstawy prawnej wyroku z przytoczeniem przepisów prawa.

W związku z art. 391 § 1 k.p.c. przepis ten ma odpowiednie zastosowanie

w postępowaniu apelacyjnym. Odpowiednie stosowanie art. 328 § 2 k.p.c.

do uzasadnienia orzeczenia sądu drugiej instancji oznacza, że nie musi ono

zawierać wszystkich elementów uzasadnienia wyroku sądu pierwszej instancji; sąd

odwoławczy obowiązany jest jednak zamieścić w uzasadnieniu takie elementy,

które ze względu na treść apelacji i zakres rozpoznania, są potrzebne

do rozstrzygnięcia sprawy.

Sąd pierwszej instancji w motywach swojego orzeczenia przedstawił

ustalony przez siebie stan faktyczny sprawy, wskazał na środki dowodowe, które

stały się podstawą dokonanych ustaleń oraz przedstawił własną ocenę prawną

zgłoszonych roszczeń. W uzasadnieniu wyroku wydanego w wyniku rozpoznania

apelacji powódki od wyroku Sądu pierwszej instancji, Sąd Apelacyjny władny był

pominąć powtórzenie tych ustaleń i ocen Sądu Okręgowego, które uznał

za prawidłowe po ich skontrolowaniu w toku instancji. Sąd Apelacyjny odniósł się

do zarzutów zgłoszonych przez powódkę w apelacji w odniesieniu do oceny

dowodów dokonanej przez Sąd Okręgowy. Pominął jednak wyjaśnienie przyczyn,

dla których za nieistotne dla rozstrzygnięcia uznał skorzystanie ze złożonych przy

pozwie dokumentów zawierających dane o wynikach finansowych działalności

gospodarczej prowadzonej przez matkę powódki w chwili, gdy pozwany podjął

decyzję o zawarciu z nią dalszej umowy kredytowej i dwa miesiące później, gdy tę

umowę wypowiedział. Powódka odwoływała się do tych dokumentów w celu

wykazania, że wyniki działalności gospodarczej prowadzonej przez jej matkę

wykazywane 4 września 2001 r. w niczym nie odbiegały od tych, które osiągała ona

5 listopada 2001 r., to jest w momencie wypowiedzenia jej umowy kredytowej, i nie

uzasadniały decyzji o zawarciu umowy kredytowej z 4 września 2001 r.

Z odwołaniem się do danych wynikających z tych dokumentów oraz z zeznań

przesłuchanych w sprawie świadków powódka zamierzała wykazać, że pozwany

zawarł z jej matką umowę kredytową z 4 września 2001 r. wyłącznie po to,

by uzyskać dalsze, właściwsze zabezpieczenie dla kredytów udzielonych M. P.

poprzednio, a niezabezpieczonych należycie, nie zaś po to, by rzeczywiście

7

udostępnić M. P. odnawialną linię kredytową w celu umożliwienia jej prowadzenia

działalności gospodarczej przez kolejny rok. Trzeba wskazać, że powyższe

okoliczności mogły mieć znaczenie dla rozstrzygnięcia, gdyż podstawa faktyczna

powództwa obligowała sąd do dokonania oceny umowy prowadzącej do udzielenia

przez powódkę poręczenia wekslowego za zobowiązanie jej matki w świetle nie

tylko obowiązującego prawa, ale i zasad współżycia społecznego.

Artykuł 316 § 1 k.p.c. stanowi, że sąd wydając wyrok bierze za podstawę

stan rzeczy istniejący w chwili zamknięcia rozprawy. Tak też postąpiły Sądy obu

instancji w niniejszej sprawie, przyjmując za podstawę rozstrzygnięć

te okoliczności, które w dacie zamknięcia rozprawy uznały za wykazane dowodami

zaoferowanymi przez strony. Przyjęcie za podstawę wydanego orzeczenia – jak

zarzuca powódka – „supozycji dotyczącej oceny postępowania pracownika banku

jako niesprzecznego z zasadami współżycia społecznego” nie ma związku

ze stosowaniem art. 316 § 1 k.p.c. i nie może być uznane za formę naruszenia tego

przepisu. Inną kwestią jest odpowiedź na pytanie, czy zasady doświadczenia

życiowego rzeczywiście wspierały rozumowanie Sądu leżące u podstaw oceny

dowodu z zeznań pracownika pozwanego banku co do okoliczności zawarcia

z powódką i jej matką umowy kredytowej, ale badanie tego rodzaju zarzutu

w postępowaniu kasacyjnym nie jest możliwe z przyczyn podanych wyżej.

2. Na podstawie art. 189 k.p.c. powódka wystąpiła o ustalenie, że nieważna

jest zawarta przez nią z pozwanym umowa udzielenia poręczenia wekslowego

za wystawcę, a żądanie to zgłosiła w warunkach, gdy pozwany wszczął przeciwko

niej postępowanie egzekucyjne na podstawie bankowego tytułu egzekucyjnego

zaopatrzonego klauzulą wykonalności. Tytuł wykonawczy, którym pozwany

posługuje się w postępowaniu egzekucyjnym jest dokumentem wystawionym przez

niego i nie korzysta z powagi rzeczy osądzonej. Sądy obu instancji uznały,

że powódka ma w tych warunkach interes prawny w domaganiu się ustalenia

nieważności umowy poręczenia wekslowego, w związku z którą doszło do

wystawienia przez pozwanego tytułu wykonawczego i wszczęcia egzekucji.

Wydane w sprawie orzeczenie będzie rozstrzygało o jednej z przesłanek

decydujących o dopuszczalności prowadzenia przeciwko powódce egzekucji.

8

3. W orzecznictwie dominuje pogląd, że źródłem zobowiązania wekslowego,

w tym też poręczyciela, nie jest samo wystawienie weksla lecz umowa dochodząca

do skutku przez wydanie weksla lub jego zwrócenie posiadaczowi (por. uchwałę

składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z 29 czerwca 1995 r., III CZP 66/95,

OSNC 1995, nr 12, poz. 168 i wyrok Sądu Najwyższego z 16 września 2004 r.,

IV CK 712/03, OSNC 2005, nr 7-8, poz. 143).

Żądanie pozwu dotyczy umowy, na podstawie której powódka udzieliła

poręczenia na wekslu in blanco wystawionym przez jej matkę, wręczonym

pozwanemu w celu zabezpieczenia jego wierzytelności z umowy zawartej

4 września 2001 r.

W wyroku z 16 września 2004 r., IV CK 712/03, OSNC 2005, nr 7-8, poz.

143, Sąd Najwyższy wyjaśnił, że zarówno umowa mająca być źródłem

zobowiązania wekslowego, jak i umowa mająca rodzić stosunek podstawowy mogą

być dotknięte różnego rodzaju wadami, w szczególności powodującymi ich

nieważność lub uzasadniającymi ich unieważnienie (wzruszenie) przez uchylenie

się od skutków prawnych wadliwego oświadczenia woli. W okolicznościach

konkretnego przypadku wadliwością mogą być dotknięte obie umowy, tylko umowa

mająca być źródłem zobowiązania wekslowego lub też tylko umowa mająca rodzić

stosunek podstawowy. Wykazanie nieważności lub unieważnienie umowy będącej

źródłem zobowiązania wekslowego jest jednoznaczne ze stwierdzeniem

nieistnienia tego zobowiązania i czyni zbytecznym zajmowanie się umową mającą

rodzić stosunek podstawowy. Dowiedzenie nieważności lub unieważnienie umowy

mającej rodzić stosunek podstawowy pozwala dłużnikowi wekslowemu

skutecznie bronić się przed dochodzeniem roszczenia z weksla zarzutem

nienależnego świadczenia.

Powódka zarzucała, że umowa prowadząca do udzielenia przez nią

poręczenia wekslowego za matkę - wystawcę weksla była dotknięta nieważnością

w związku z wadami jej oświadczenia woli. W ocenie Sądów obu instancji powódka

nie wykazała, żeby złożyła oświadczenie prowadzące do zawarcia umowy w stanie

wyłączającym świadome lub swobodne powzięcie decyzji i wyrażenie woli,

działanie pod wpływem bezprawnej groźby czy błędu, co uzasadniałoby powołanie

się na nieważność (art. 82 i 84 k.c.) lub unieważnialność jej oświadczenia (art. 87

9

k.c.). Nie wykazała także przesłanek zawarcia umowy w warunkach określonych

w art. 388 k.c. Powódka w skardze kasacyjnej ocen tych nie kwestionuje. W toku

procesu powódka zarzucała jednak także, że umowa poręczenia wekslowego jest

nieważna z uwagi na jej sprzeczność z zasadami współżycia społecznego (art. 58

§ 2 k.c.). Nieważność czynności wynikająca z tej przyczyny jest sankcją dalej idącą

od sankcji, której poddany jest błąd czy groźba, w związku z czym jej ustalenie

powoduje bezprzedmiotowość rozpatrywania uchylenia się od skutków prawnych

czynności z powodu groźby lub błędu.

Oceniając kwestionowaną czynność pod tym kątem Sąd Apelacyjny

stwierdził, że nie jest sprzeczna z zasadami współżycia społecznego „uczciwa

i uzasadniona chęć zabezpieczenia udzielonego kredytu przez pozwany Bank

w prawnie dopuszczalny sposób”, a o takich zamiarach pozwanego wnioskował

z odwołaniem się do jego statusu instytucji zaufania publicznego. Przypisanie przez

Sąd Apelacyjny pozwanemu bankowi cech instytucji zaufania publicznego nie

usprawiedliwia konstruowania domniemania faktycznego, że każda czynność

dokonana przez osobę umocowaną do działania w jego imieniu jest zgodna

z prawem i zasadami współżycia społecznego. O zgodności konkretnej zawartej

umowy z prawem i zasadami współżycia społecznego można wnioskować tylko po

zbadaniu przesłanek i skutków złożonych oświadczeń oraz kontekstu sytuacyjnego,

w którym oświadczenia stron były składane. Za uczciwe i uzasadnione działanie

banku z zamiarem uzyskania zabezpieczenia udzielonego kredytu przez osobę

inną niż kredytobiorca można uznać tylko takie czynności, które zostaną

poprzedzone rzetelną oceną zdolności kredytowej kredytobiorcy oraz

przeprowadzone po wyjaśnieniu osobie udzielającej zabezpieczenia charakteru

i skutków dokonywanej przez nią czynności. Od banku trzeba wymagać, by stronie

zawieranej umowy rzetelnie wyjaśniał jej znaczenie i zakres wynikających z niej

obciążeń.

Co do zasady, trafne jest stanowisko Sądu Apelacyjnego, że wymaganie

przez bank będący profesjonalną instytucją kredytową różnorodnych form

zabezpieczenia udzielonego kredytu nie jest ani sprzeczne z prawem, ani

z zasadami współżycia społecznego. W konkretnych okolicznościach zawarcie

przez bank umowy kreującej pewien rodzaj zabezpieczenia jego wierzytelności

10

może być jednak uznane za takie działanie. Przy wykładni art. 58 § 2 k.c.

Sąd Apelacyjny pominął pogląd wyrażony w piśmiennictwie i judykaturze (por. np.

uchwała Sądu Najwyższego z 9 marca 1993 r., III CZP 27/93, OSP 1994, nr 2, poz.

27; wyroki Sądu Najwyższego z 12 listopada 1974 r., I CR 602/74, OSP 1976, nr 7-

8, poz. 143 i z 18 marca 2008 r., IV CSK 478/07, niepubl.), zgodnie z którym

obiektywnie niekorzystna dla jednej strony treść umowy zasługuje na negatywną

ocenę moralną, a w konsekwencji prowadzi do jej uznania za sprzeczną z

zasadami współżycia społecznego w sytuacji, gdy do takiego ukształtowania

stosunków umownych, który jest dla niej w sposób widoczny krzywdzący, doszło

przy świadomym lub tylko spowodowanym niedbalstwem, wykorzystaniu przez

drugą stronę swojej silniejszej pozycji. Umowa zawarta przez stronę działającą pod

presją faktycznej przewagi kontrahenta nie może być bowiem uznana za wyraz w

pełni swobodnej i rozważnie podjętej przez nią decyzji. Dominująca pozycja jednej

ze stron umowy w stosunku do kontrahenta może być zarówno następstwem

istniejącego między nimi stosunku zależności o charakterze ekonomicznym, czy też

mającej źródło w stosunkach rodzinnych, jak i szczególnych okoliczności

dotyczących osoby słabszego partnera związanych np. z jego chorobą,

w przebiegu której następuje upośledzenie sfery motywacyjnej i decyzyjnej.

4. Weksel in blanco wykorzystywany jest jako forma zabezpieczenia

wykonania zobowiązań na tle istniejącego już stosunku prawnego, ale

o nieustalonej jeszcze ostatecznej wysokości. Zobowiązanie z weksla in blanco

związane jest zwykle z jednym konkretnym stosunkiem podstawowym, a w braku

stosownego porozumienia weksel taki nie może być wykorzystany jako

zabezpieczenie innych wierzytelności. Przyjęcie przez wierzyciela zabezpieczenia

w tej formie powoduje, że w razie niezaspokojenia wierzytelności przez dłużnika

będzie on mógł wypełnić weksel i uzyskać na jego podstawie zaspokojenie

po przeprowadzeniu procesu przeciwko dłużnikowi lub w związku ze zbyciem

weksla. Jego wręczenie ułatwia zaspokojenie interesu wierzyciela w stosunku

podstawowym, a treścią umowy o poręczenie takiego weksla jest zobowiązanie się

poręczyciela do spełniania świadczenia z weksla wypełnionego przez wierzyciela

w sposób w niej ustalony w sytuacji, gdy świadczenia nie spełni wystawca.

11

Umowa o poręczenie wekslowe kreuje odrębny stosunek prawny pomiędzy

poręczycielem i wierzycielem od stosunku prawnego łączącego go z wystawcą.

Z ustaleń przyjętych za podstawę rozstrzygnięcia wynika, że powódka

wręczyła pracownikowi pozwanego weksel poręczony za wystawcę 4 września

2001 r. Była wówczas obecna przy zawieraniu umowy o współpracy kredytowej

pomiędzy pozwanym i jej matką. Do czynności doszło osiem miesięcy po śmierci

ojca powódki, w warunkach, gdy jej matka próbowała podołać obowiązkowi

zapewnienia środków utrzymania dla rodziny, w tym trójki małoletnich dzieci

i powódki, która dopiero co osiągnęła pełnoletniość. Działalność gospodarcza

zarejestrowana na matkę powódki, ale faktycznie prowadzona przez jej ojca już

wcześniej przynosiła straty, ale innej koncepcji pozyskania środków utrzymania dla

rodziny matka powódki nie miała. Pozytywna ocena jej zdolności kredytowej przez

pozwany bank po zbadaniu dokumentacji prowadzonego przedsiębiorstwa

stwarzała warunki do zaangażowania sił i środków, którymi dysponowała rodzina

w kredytowane przedsięwzięcie. Dla powódki, jako osoby mającej dokonać

zabezpieczenia wierzytelności kredytowej, ta pozytywna ocena zdolności

kredytowej przedsiębiorstwa matki mogła mieć znaczenie motywacyjne,

bo wskazywała na to, że przedsiębiorstwo może prowadzić działalność oraz

przynosić zyski dostateczne dla spłacenia wierzycieli i zabezpieczenia bytu rodziny.

W obrębie podstawy faktycznej rozstrzygnięcia brak jest ustaleń co do tego,

jaka była treść umowy o współpracy zawartej przez pozwanego z M. P. 4 września

2001 r., czy oznaczała tylko odroczenie w czasie wymagalności kredytów

udzielonych M. P. już wcześniej i niespłaconych na czas, w jakim zakresie matka

powódki wykorzystała postawioną wówczas do jej dyspozycji linię kredytową, jakie

nowe okoliczności związane z prowadzoną przez nią działalnością spowodowały,

że po dwóch miesiącach od udostępnienia jej linii kredytowej pozwany

wypowiedział umowę z 4 września 2001 r. Pozwany okoliczności tych nie próbował

nawet objaśnić, choć było to konieczne w świetle zarzutów powódki, że zawarł z jej

matką umowę z 4 września 2001 r. wyłącznie po to, by uzyskać dalsze, właściwsze

zabezpieczenie dla kredytów udzielonych M. P. poprzednio, a nienależycie

zabezpieczonych, nie zaś po to, by rzeczywiście udostępnić M. P. odnawialną linię

12

kredytową w celu umożliwienia jej prowadzenia działalności gospodarczej przez

kolejny rok.

Z ustaleń Sądów obu instancji nie wynika, jakiej treści porozumienie co do

sposobu wypełnienia weksla zawarła powódka z pozwanym 4 września 2001 r.,

czy powódka składając oświadczenie o poręczeniu za wystawcę weksla

wręczonego pozwanemu w celu zabezpieczenia jego wierzytelności z umowy

z 4 września 2001 r. wiązała je z wierzytelnością o spłatę kredytu, który postawiony

zostanie do dyspozycji matki i wykorzystany przez nią po 4 września 2001 r. w celu

kontynuowania działalności gospodarczej, czy z wierzytelnością o spłatę zaległości

kredytowych z poprzedniego okresu.

Jedynym składnikiem majątku, jakim dysponowała powódka w dacie

zawarcia z nią umowy o poręczenie wekslowe był odziedziczony po ojcu udział

we własności nieruchomości, na której rodzina zaspokajała swoje potrzeby

mieszkaniowe. Tym składnikiem majątku powódka mogła dysponować

i zadysponowała w ten sposób, że obciążyła go hipoteką w celu zabezpieczenia

wierzytelności pozwanego w stosunku do jej matki. Żadnego innego majątku

powódka nie miała, uczyła się, pozostawała na utrzymaniu matki i w perspektywie

najbliższych lat nie miała widoków na zdobycie środków, z których by mogła

zaspokoić zobowiązania matki, gdyby przyszło jej za nie osobiście odpowiadać.

Wbrew ocenom Sądu Apelacyjnego, zupełnie naturalne jest, że w tej sytuacji

powódka liczyła się z odpowiedzialnością w stosunku do pozwanego tymi

składnikami majątku, które do niej należą, nie zaś z odpowiedzialnością dotyczącą

majątku, którego nie ma, nie wiadomo, czy będzie miała i kiedy. Ustanowienie

hipoteki na udziale we własności nieruchomości w celu zabezpieczenia

wierzytelności pozwanego banku w stosunku do jej matki stawiało powódkę

w zupełnie innej sytuacji wobec niego, niż udzielenie poręczenia wekslowego

za matkę, która wręczyła pozwanemu weksel in blanco w celu zabezpieczenia tej

samej wierzytelności.

Skoro pozwany widział możliwość zaspokojenia się w związku z uzyskaniem

tego rodzaju zabezpieczeń od osiemnastoletniej, uczącej się osoby, to miał

obowiązek poinformowania jej, jakiego rodzaju skutki powoduje ich ustanowienie.

Znajomość reguł obrotu wekslowego wcale nie jest powszechna, stosunkowo

13

często wiedzy na ten temat nie mają przedsiębiorcy z długim doświadczeniem.

Przy braku ku temu szczególnych podstaw, z odwołaniem się do samego tylko

doświadczenia życiowego, nie można przyjmować, że wiedzę na temat istoty

i skutków poręczenia wekslowego ma osiemnastoletnia, ucząca się osoba.

W stosunku do takiej osoby bank zamierzający wykorzystać tę formę

zabezpieczenia ma szczególne obowiązki informacyjne, co ma związek z jego

statusem, jako instytucji zaufania publicznego i profesjonalisty. Samo tylko

stwierdzenie, że powódka nie przeczytała dokumentów przedstawionych jej przy

zawieraniu umów z 4 września 2001 r. nie ma wpływu na powyższą ocenę, chyba

że wykazane zostanie, iż w dokumentach, których powódka nie przeczytała

zawarta była przystępna informacja na temat istoty i skutków zabezpieczeń,

które ma ustanowić na rzecz banku.

Sądy obu instancji nie dopatrzyły się sprzeczności z zasadami współżycia

społecznego umowy zawartej przez strony, a kwestionowanej przez powódkę, lecz

ocena ta w związku z brakami w obrębie podstawy faktycznej rozstrzygnięcia

uniemożliwiającymi dokonanie subsumpcji, jawi się jako przedwczesna. W tym

stanie rzeczy podstawa wniesionej skargi kasacyjnej jest usprawiedliwiona

w zakresie zarzucanego w niej naruszenia art. 58 § 2 k.c., co uzasadnia uchylenie

zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy Sądowi Apelacyjnemu do ponownego

rozpoznania (art. 39815

§ 1 k.p.c.), przy uwzględnieniu wskazań co do wykładni tych

przepisów zawartych w niniejszym wyroku (art. 39820

k.p.c.).