I PK 115/11

Sygn. akt I PK 115/11

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 6 marca 2012 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Zbigniew Myszka (przewodniczący)

SSN Bogusław Cudowski (sprawozdawca)

SSN Beata Gudowska

w sprawie z powództwa PKP Cargo Spółki Akcyjnej

przeciwko A. I.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 6 marca 2012 r.,

skargi kasacyjnej pozwanego od wyroku Sądu Okręgowego - Sądu Pracy i

Ubezpieczeń Społecznych

z dnia 3 marca 2011 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę do ponownego

rozpoznania Sądowi Okręgowemu, w tym orzeczenie o kosztach

postępowania kasacyjnego.

UZASADNIENIE

2

Sąd Rejonowy zasądził od A. I. na rzecz PKP Cargo SA 30 000 zł wraz

odsetkami od 8 stycznia 2010 r. do 23 września 2010 r.

Pozwany był zatrudniony w PKP Zakładzie Infrastruktury Kolejowej od 1996

r. Od 2001 r. w Przedsiębiorstwie Utrzymania Infrastruktury Kolejowej. Dnia 31

października 2002 r. umowa o pracę została rozwiązana na mocy porozumienia

stron z przyczyn ekonomicznych – art. 30 § 1 pkt 1 k.p. w związku z art. 11 ustawy

z 28 grudnia 1989 r. o szczególnych zasadach rozwiązywania z pracownikami

stosunków pracy z przyczyn dotyczących zakładu pracy. W pkt 6 świadectwa pracy

zamieszczono informację, że pracownik otrzymał odprawę pieniężną na podstawie

art. 48 i 49 z zastrzeżeniem art. 50 ustawy z dnia 8 września 2000 r. o

komercjalizacji, restrukturyzacji i prywatyzacji przedsiębiorstwa państwowego PKP

(Dz. U. nr 84 poz. 948). Jednorazowa odprawa wynosiła 30 000 zł. Wypłaty

świadczenia dokonał powód, działając na podstawie umowy z 11 grudnia 2001 r.

zawartej pomiędzy PKP S.A. Oddział Kolejowa Agencja Akwizycji Zakładowej a

PKP Cargo SA w sprawie realizacji i finansowania restrukturyzacji zatrudnienia w

Spółce. Pozwany po rozwiązaniu umowy o pracę z Przedsiębiorstwem Utrzymania

Infrastruktury Kolejowej starał się bezskutecznie o podjęcie nowego zatrudnienia.

Niemal całość środków pozyskanych z odprawy przekazał matce, która wpłaciła je

na rachunek bankowy. Pozostałe środki przeznaczył na drobne wydatki w zakresie

własnych potrzeb. Ze środków zgromadzonych na rachunku pozwany i jego matka

korzystali, podejmując kwoty o różnej wielkości w zależności od potrzeb. Na

początku 2007 r. pozwany dowiedział się o możliwości podjęcia pracy w PKP Cargo

SA Zakładzie Taboru w Ł. W trakcie rozmowy wstępnej okazał świadectwo pracy z

31 października 2002 r. 12 marca 2007 r. pozwany zawarł umowę o pracę na okres

próbny do 31 maja 2007 r. Wynagrodzenia za pracę zostało ustalone na kwotę 800

zł plus premia na zasadach określonych regulaminem premiowania. Pozwanego

nie uprzedzono, że zobowiązany będzie do zwrotu odprawy. Już w trakcie

zatrudnienia pozwany dowiedział się, że w związku z podpisaniem umowy z

Zakładem Taboru i podjęciem zatrudnienia i w razie jego kontynuacji zmuszony

będzie do zwrotu odprawy. Pozwany nie zdecydował się na podpisanie kolejnej

umowy. Stosunek pracy rozwiązał się z upływem okresy próbnego. Powód pismem

3

z 4 stycznia 2010 r. wezwał pozwanego do dobrowolnej zapłaty 30 000 zł w

terminie 14 dni. Do stycznia 2010 r. pozwany pozostawał bez pracy. W lutym 2010

r. podjął pracę w jednej ze spółek na terenie Huty Katowice SA. Miesięczne

wynagrodzenie pozwanego wynosi 1 400 zł, zamieszkuje z rodzicami, nie ma

nikogo na utrzymaniu. Wobec faktu, że pozwany nie dokonał zwrotu odprawy,

powód wystąpił do SR o zapłatę 30 000 zł.

Uznając żądanie pozwu za uzasadnione, Sąd I instancji wskazał art. 405 k.c.

jako podstawę roszczenia. Odprawa została wypłacona przez PKP Cargo SA.

Powodowa spółka na podstawie umowy z 11 grudnia 2001 r. dysponowała

środkami pieniężnymi przekazanymi Kolejowej Agencji Akwizycji Zawodowej celem

ich przekazania na odprawy jednorazowe i świadczenia socjalne z tytułu urlopów

kolejowych. Powodowa spółka realizowała wydatki w tym przedmiocie, pełniąc rolę

płatnika, będąc zobowiązanym do rozliczenia otrzymanych od Agencji środków

finansowych. Skoro pozwany otrzymał odprawę bezpośrednio od PKP Cargo SA, z

jej środków doszło do przesunięcia majątkowego, to ona utraciła wartość

majątkową. Zatem w przypadku bezpodstawnego wzbogacenia, to właśnie powód

ma uprawnienia do żądania zwrotu pobranego świadczenia. Powyższe oznacza, że

powód posiada legitymację czynną w postępowaniu. Pozwany otrzymał odprawę

zgodnie z art. 48 i 49 ustawy z 8 września 2000 r. Zgodnie z art. 50 ust. 4 ustawy z

8 września 2000 r. pracownik, który otrzymał jednorazową odprawę pieniężną

obowiązany był do zwrotu tej odprawy w razie ponownego podjęcia zatrudnienia w

PKP, PKP SA lub spółkach, o których mowa w art. 14, art. 15 i art. 19 ustawy.

Przepis ten obowiązywał do 6 grudnia 2008 r., jednak zdarzenie, z którego wynika

obowiązek zwrotu odprawy miało miejsce przed wejściem w życie tej zmiany tj. w

marcu 2007 r. Obowiązek zwrotu świadczenia podlega ocenie w świetle przepisów

prawa obowiązujących w tej dacie, a nie w dacie orzekania. W świadectwie pracy

zawarta została informacja o wypłaceniu odprawy pieniężnej z zastrzeżeniem art.

50 ustawy z 8 września 2000 r. Zdaniem Sądu pozwany dochowując należytej

staranności, powinien zapoznać się z treścią powołanej w świadectwie pracy

regulacji. Natomiast po stronie potencjalnego nowego pracodawcy nie było

obowiązku uprzedzenia pozwanego o konieczności zwrotu odprawy w razie

podjęcia zatrudnienia w warunkach określonych w art. 50 ust. 4 ustawy z 8

4

września 2000 r. Nie było podstaw, aby przyjąć sprzeczność żądania powoda z

zasadami współżycia społecznego.

W apelacji pozwany zarzucił sprzeczność istotnych ustaleń Sądu z treścią

zebranego w sprawie materiału dowodowego poprzez uznanie, że powód posiada

legitymację czynną do wystąpienia z powództwem, naruszenie prawa materialnego,

tj. art. 405 k.c. w związku z art. 300 k.p. poprzez jego niewłaściwe zastosowanie,

art. 409 k.c. w związku z art. 300 k.p. poprzez jego błędną wykładnię, w

szczególności wskazanie, że pozwany powinien był liczyć się z obowiązkiem

zwrotu odprawy oraz art. 8 k.p. poprzez odmowę oddalenia powództwa.

Sąd Okręgowy wyrokiem z 3 marca 2011 r. oddalił apelację. W uzasadnieniu

stwierdzono, że zgodnie z art. 50 ust. 4 ustawy z 8 września 2000 r. pracownik,

któremu wypłacono jednorazową odprawę pieniężna jest obowiązany do jej zwrotu

w razie ponownego podjęcia zatrudnienia w PKP, PKP S.A. lub w spółkach, o

których mowa w art. 14, art. 15, art. 19 ustawy. 12 marca 2007 r. pozwany zawarł

umowę z PKP Cargo Zakładzie Taboru w Ł. Roszczenie powoda stało się wobec

tego wymagalne 12 marca 2007 r. W związku z tym późniejsze zmiany stanu

prawnego nie mogą mieć w sprawie znaczenia. Legitymacja czynna powoda do

żądania zwrotu odprawy wynika wprost z przepisów ustawy o komercjalizacji,

restrukturyzacji i prywatyzacji przedsiębiorstwa państwowego PKP, a w

szczególności z art. 50 ust. 4. Ponadto 11 grudnia 2001 r. PKP SA i PKP Cargo SA

zawarły umowę, na mocy której PKP Cargo SA jest uprawnione i zobowiązane do

żądania zwrotu odprawy od pracowników, którzy w przeszłości byli zatrudnieni w

PKP SA. Z tej umowy wynika, że PKP SA Cargo spełnia rolę płatnika. Fakt, że

pozwany podjął zatrudnienie w PKP Cargo SA Zakładzie Taboru w Ł. już po okresie

obowiązywania umowy z 11 grudnia 2001 r. nie ma znaczenia dla przyjęcia

legitymacji czynnej powoda. Powód nadal posiada uprawnienie do żądania zwrotu

odprawy, a to wobec faktu, że odprawy wypłacił. Wydatkowane środki były

przeznaczone na proces restrukturyzacji, pochodziły z funduszy PKP SA i każda ze

spółek miała obowiązek dochodzenia ich zwrotu w sytuacji, w której zostały

spełnione przesłanki art. 50 ust. 4 ustawy z 8 września 2000 r. Spółki były bowiem

zobligowane do zwrotu odzyskanych środków do PKP SA. Na świadectwie pracy

pozwanego była zamieszczona informacja o wypłacie jednorazowej odprawy oraz

5

wskazano przepisy, na podstawie których odprawę wypłacono. Pozwany miał więc

możliwość zapoznania się z tymi przepisami, czego najprawdopodobniej nie

uczynił. Za taki stan rzeczy ponosi winę on sam, nie zaś strona powodowa. Brak

zatem podstaw dla przyjęcia naruszenia przez powoda zasad współżycia

społecznego (art. 8 k.p.).

Wyrok skargą kasacyjną zaskarżył w całości pozwany. Zarzucił naruszenie

1) art. 378 § 1 k.p.c. poprzez jego niezastosowanie polegające na nierozpoznaniu

apelacji w jej granicach i pominięcie zarzutu sprzeczności ustaleń Sądu z treścią

zebranego w sprawie materiału dowodowego przez uznanie, że powód posiada

legitymację czynną do wystąpienia z niniejszym powództwem, jak również

naruszenia art. 405 k.c. w związku z art. 300 k.p. oraz art. 409 k.c. Naruszenia te

miały istotny wpływ na wynik sprawy, ponieważ rozpoznanie tych zarzutów i ocena

całości zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego wskazują, że pozwany

zużył odprawę pieniężną w taki sposób, iż nie jest już wzbogacony i nie powinien

był liczyć się z obowiązkiem zwrotu. Ponadto zarówno były pracodawca, jak i PKP

Cargo SA naruszyły wynikający z k.p. obowiązek informacyjny w stosunku do

pracownika, 2) art. 328 § 2 w związku z art. 391 § 1 k.p.c. poprzez niewyjaśnienie

podstawy faktycznej wyroku i ograniczenie się do wskazania przebiegu

postępowania przed Sądem I instancji, niewyjaśnienie podstawy prawnej wyroku i

ograniczenie się do przytoczenia treści art. 50 ust. 4 ustawy z 8 września 2000 r., w

związku z czym pozwany nie wie, jakimi motywami kierował się Sąd II instancji przy

wydawaniu zaskarżonego wyroku. Przedstawiona przez ten Sąd argumentacja nie

pozwala na przeprowadzenie kontroli kasacyjnej orzeczenia, 3) art. 50 ust. 4

ustawy z 8 września 2000 r. poprzez jego błędną wykładnię polegającą na uznaniu,

że treść tego przepisu uprawnia powoda do żądania od pozwanego zwrotu

odprawy pieniężnej, 4) art. 410 k.c. i 411 k.c. poprzez ich niezastosowanie, a w

konsekwencji przyjęcie, że podstawę roszczenia pozwanego stanowi art. 405 k.c.,

jak również art. 409 k.c. poprzez błędną jego wykładnię, a w związku z tym

uznanie, że pozwany powinien był się liczyć z obowiązkiem zwrotu odprawy, 5) art.

77 § 1 k.c. poprzez jego niezastosowanie i przyjęcie, że zgodnie z porozumieniem z

11 grudnia 2001 r. pomiędzy PKP SA a PKP Cargo SA, PKP Cargo SA była

uprawniona do dochodzenia od pracownika zwrotu jednorazowej odprawy, mimo że

6

w dacie podjęcia zatrudnienia przez pozwanego w Ł. powyższe porozumienie już

nie obowiązywało. Strony tej umowy nie postanowiły o zmianie i przedłużeniu

okresu jej obowiązywania, 6) art. 8 k.p. polegające na odmowie oddalenia

powództwa i uznaniu, że pozwany mając możliwość zapoznania się z przepisami,

na podstawie których otrzymał odprawę, nie interesował się nimi, a zatem za

zaistniały stan rzeczy ponosi winę on sam nie zaś strona powodowa, która nie

naruszyła zasad współżycia społecznego.

Jako okoliczność uzasadniającą przyjęcie skargi do rozpoznania wskazano

na wystąpienie w sprawie istotnego zagadnienia prawnego, które sformułowano w

formie następującego pytania: czy według art. 50 ust. 4 ustawy z 8 września 2000 r.

legitymowanym do wystąpienia przeciwko pracownikowi z roszczeniem o zwrot

jednorazowej odprawy pieniężnej jest PKP SA jako podmiot, który przekazał własne

środki (majątek) na wypłatę takiej odprawy, ewentualnie były pracodawca, za

pośrednictwem którego dokonano wypłaty wyżej wymienionego świadczenia, czy

też podmiot, u którego pracownik podjął ponowne zatrudnienie? Wskazano także

na oczywistą zasadność skargi ze względu na rażące naruszenie art. 378 § 1

k.p.c., art. 328 § 2 w związku z art. 391 § 1 k.p.c., art. 410 k.c. i 411 k.c. i art. 405

k.c.

Wniesiono także o uchylenie zaskarżonego wyroku Sądu Okręgowego w

całości i przekazanie sprawy temu Sądowi do ponownego rozpoznania oraz

zasądzenie od powoda na rzecz pozwanego zwrotu kosztów postępowania

apelacyjnego oraz kasacyjnego według norm przepisanych, ewentualnie o

uchylenie zaskarżonego wyroku Sądu Okręgowego w całości, a także o uchylenie

w całości poprzedzającego go wyroku Sądu Rejonowego z 29 września 2010 r. i

orzeczenie co do istoty sprawy poprzez oddalenie powództwa w całości i

zasądzenie od powoda na rzecz pozwanego zwrotu kosztów postępowania przed

Sądem I i II instancji oraz postępowania kasacyjnego według norm przepisanych.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna okazała się mieć uzasadnione podstawy.

W rozstrzyganej sprawie (na skutek apelacji pozwanego, a nie powódki !, co

należy potraktować jako oczywistą pomyłkę) Sąd Okręgowy przyjął bowiem, co jest

7

wielce wątpliwe, że legitymacja czynna powoda wynika wprost z przepisu art. 50

ust. 4 ustawy z dnia 8 września 2000 r. o komercjalizacji i prywatyzacji

przedsiębiorstwa państwowego PKP (Dz. U. Nr 84, poz. 948 – dalej ustawa). W

każdym razie nie wyjaśniono w sposób dostateczny motywów takiego

rozstrzygnięcia o legitymacji czynnej strony powodowej. W szczególności,

wyjaśnienia wymaga charakter i skutki zawartej umowy z dnia 11 grudnia 2001 r.

pomiędzy PKP S.A. Oddział Kolejowa Agencja Akwizycji Zakładowej a PKP Cargo

S.A. Strona powodowa nie była pracodawcą pozwanego byłego pracownika, który

wypłacił sporną odprawę. W tej sytuacji legitymacja czynna strony powodowej

może wynikać jedynie z wyraźnej regulacji szczególnej. Podstawy tej nie można

upatrywać w przepisie art. 50 ust. 4 ustawy, a Sąd Okręgowy nie wskazał innej

podstawy. Nie odniósł się bowiem w istocie do postanowień umowy (porozumienia)

z dnia 11 grudnia 2001 r. Według pierwotnych założeń umowa ta miała

obowiązywać do dnia 31 grudnia 2004 r. Tak więc bez dodatkowych ustaleń brak

jest podstawy do przyjęcia, że z umowy tej wynika podstawa prawna legitymacji

czynnej powódki. W takim zaś przypadku powództwo strony, która nie wypłaciła

odprawy powinno zostać oddalone. Niewyjaśnienie tego problemu w ewidentny

sposób narusza przepis art. 328 § 2 w związku z art. 391 § 1 k.p.c. i uniemożliwia

dokonanie kontroli kasacyjnej Sądowi Najwyższemu.

Należy także wskazać, że przy ponownym rozstrzyganiu sprawy Sąd

Okręgowy powinien wziąć pod uwagę, że obowiązek zwrotu odprawy jest

restrykcyjny. Obowiązek ten nie jest bowiem ograniczony czasowo, co przewidywał

projekt ustawy (6 miesięcy od otrzymania odprawy). Obowiązek zwrotu odprawy

powinien więc zostać oceniony z uwzględnieniem zasad współżycia społecznego

(art. 8 k.p.). Należy podkreślić, że od dnia rozwiązania stosunku pracy upłynęło już

10 lat, pozwany były pracownik zawarł umowę w 2007 r. na niecałe 3 miesiące i

otrzymywał wynagrodzenia w wysokości 800 złotych. Został natomiast

zobowiązany do zwrotu kwoty 30 000 złotych.

Kolejnym problemem jest rozstrzygnięcie o dopuszczalności zastosowania

przepisów Kodeksu cywilnego o bezpodstawnym wzbogaceniu. Skład orzekający w

sprawie podziela pogląd wyrażony w wyroku Sądu Najwyższego z dnia 3 lutego

2012 r., I PK 91/11, że przepisy o bezpodstawnym wzbogaceniu nie mogą służyć

8

do konstruowania na ich podstawie odpowiedzialności dłużnika. Jednak gdyby

nawet przyjąć, że przepisy te mogą być zastosowane w sprawie, to żądanie zwrotu

odprawy wymagałoby uwzględnienia przesłanek zawartych w art. 409 k.c. W

związku z tym należałoby ocenić, czy pracodawca wywiązał się w poprawny

sposób z obowiązku dbania o dobro pracownika. Obowiązek ten polegał w tym

przypadku na właściwym poinformowaniu pracownika o obowiązku zwrotu odprawy

w przypadku podjęcia zatrudnienia w określonych podmiotach.

Mając na uwadze powyższe ustalenia należy wyraźnie stwierdzić, że nawet

gdyby Sąd Okręgowy przyjął legitymację czynną strony powodowej do wystąpienia

o zwrot odprawy wypłaconej przez inny podmiot, to konieczne będą dalsze

rozstrzygnięcia o tym, czy roszczenie to nie wygasło oraz, czy z okoliczności

faktycznych sprawy nie wynika, że roszczenie to narusza zasady współżycia

społecznego. Konieczne więc byłoby uwzględnienie regulacji przepisów art. 8 k.p.

oraz 409 k.c. Rozważenia wymaga również, czy były pracownik (pozwany) nie mógł

być przekonany o tym, że po upływie tak długiego okresu czasu oraz bardzo

krótkim okresie, minimalnie płatnego zatrudnienia, nie ma obowiązku zwrotu

otrzymanej 10 lat temu odprawy. Wydaje się także, że nie bez znaczenia dla

powyższych rozstrzygnięć pozostaje to, że przepis art. 50 ust. 4 ustawy został

uchylony z dniem 6 grudnia 2008 r.

Z powyższych względów, uznając że sprawa nie może zostać ostatecznie

rozstrzygnięta bez dodatkowych ustaleń, Sąd Najwyższy rozstrzygnął, jak w

sentencji, na podstawie art. 39815

§ 1 k.p.c.