I UK 318/11

Sygn. akt I UK 318/11

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 6 marca 2012 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Zbigniew Myszka (przewodniczący)

SSN Bogusław Cudowski

SSN Beata Gudowska (sprawozdawca)

w sprawie z odwołania Zenona M. i in. ,

przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych

o przeniesienie odpowiedzialności za zobowiązania Spółki "R." SA na członków

zarządu,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 6 marca 2012 r.,

skarg kasacyjnych ubezpieczonych od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 18 stycznia 2011 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę do ponownego

rozpoznania Sądowi Apelacyjnemu, z orzeczeniem o kosztach

postępowania kasacyjnego.

2

Uzasadnienie

Wyrokiem z dnia 18 stycznia 2011 r. Sąd Apelacyjny, na skutek apelacji

organu rentowego, zmienił wyrok Sądu Okręgowego z dnia 29 kwietnia 2009 r.

zmieniający decyzje z dnia 23 lutego i 25 maja 2007 r. i stwierdzający, że Zenon

M., Wiesław W. i Janusz J. nie odpowiadają za zaległości z tytułu składek na

ubezpieczenia społeczne, ubezpieczenie zdrowotne i Fundusz Pracy oraz Fundusz

Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych stanowiące zobowiązanie spółki „R."

S.A. Sąd drugiej instancji oddalił odwołania wszystkich ubezpieczonych od decyzji

stwierdzających, że spółka nie wywiązała się ze swojego zobowiązania zapłaty

składek na wskazane fundusze w okresach od dnia 1 grudnia 2001 r. do dnia 28

lutego 2003 r. oraz od dnia 1 maja 2003 r. do dnia 31 lipca 2004 r., na

ubezpieczenia zdrowotne za okres od dnia 1 lutego 2002 r. do dnia 30 kwietnia

2002 r., od dnia 1 maja 2003 r. do dnia 31 lipca 2004 r. i na Fundusz Pracy oraz

Fundusz Gwarantowanych Świadczeń pracowniczych za okres od dnia 1 grudnia

2001 r. do dnia 28 lutego 2003 r. oraz od dnia 1 maja 2003 r. do dnia 31 lipca 2004

r. i uznał za uzasadnione przeniesienie zobowiązań spółki powstałych w tych

okresach na osoby, które wówczas pełniły funkcję członków zarządu – na Zenona

M. do kwoty 1.277.700,97 zł, uwzględniającej odsetki w kwocie 837.060,97 zł, na

Wiesława W. do kwoty 709.096,58 zł z odsetkami w wysokości 436.356,58 zł. i na

Janusza J. do kwoty 1.277.700,97 zł z odsetkami w kwocie 837.060,97 zł – na

dzień 23 lutego 2007 r.

Sąd pierwszej instancji, Sąd Okręgowy ustalił, że spółka “R.” S.A. prowadziła

działalność gospodarczą w latach 2000 – 2004, produkując prefabrykowane

budynki i świadcząc usługi budowlane. W latach 2000 - 2002 była w dobrej kondycji

finansowej, zajmowała poważną pozycję na rynku, zatrudniała ok. 100

pracowników, realizowała kilka kontraktów, miała zabezpieczenia w kaucjach

gwarancyjnych, których termin realizacji upływał w drugiej połowie 2004 r.

Dysponowała majątkiem ruchomym i posiadała nieruchomość położoną przy ul. E.

4 z budynkiem biurowym o powierzchni około 200 m2

, halą produkcyjną o pow. 300

m2

oraz halą magazynową o pow. 200 m2

, której wartość rynkowa w 1999 r.

wynosiła 1.850.835,00 zł, a wartość odtworzeniowa kształtowała się w granicach

3

967 566,00 zł. W skład majątku nietrwałego spółki wchodziły środki transportu i

wyposażenie techniczne hali produkcyjnej, których wartość szacowano na kwotę

około 300.000 złotych. Ogólnie majątek spółki w tamtym okresie można było w

przybliżeniu określić na kwotę 4 milionów złotych. Warunki finansowe pogorszyły

się w drugiej połowie 2002 r. w związku z trudną sytuacją na rynku i

niewywiązywaniem się kontrahentów z zobowiązań wobec spółki.Trudności miały

jednak charakter przejściowy i nie uzasadniały złożenia wniosku o ogłoszenie

upadłości. Wobec powstałego zadłużenia względem Zakładu Ubezpieczeń

Społecznych, spółka przystąpiła do postępowania restrukturyzacyjnego i układu

ratalnego, jednakże warunki restrukturyzacyjne określone przez organ ubezpieczeń

społecznych okazały się niemożliwe do realizacji. W stosunku do spółki nie toczyło

się ustępowanie upadłościowe ani postępowanie likwidacyjne i nie została

wykreślona z rejestru przedsiębiorców. W dniu 27 sierpnia 2004 r. zmienił się

zarząd; prezesem został Sebastian W. Zmienił się także właściciel nieruchomości

położonej przy ul. E. 4, wpisanej do księgi wieczystej, którą w dniu 13 grudnia 2004

r. nabyła Dorota W.

Wnioskami z dnia 27 czerwca 2003 r. i z dnia 4 lipca 2003 r. Zakład

Ubezpieczeń Społecznych, wystąpił o wszczęcie – na podstawie wielu tytułów

egzekucyjnych obejmujących różne kwoty – egzekucji z ruchomości dłużnika

znajdujących się w siedzibie spółki przez ich zajęcie i sprzedaż w drodze licytacji, z

rachunku bankowego w BPH S.A. oraz z wierzytelności i innych praw majątkowych

przysługujących spółce-dłużniczce. W wyniku czynności egzekucyjnych

zrealizowano tytuły wykonawcze na kwoty 13.179.30 zł, 11.475,30 zł oraz

13.695,90 zł. W pozostałych sprawach prowadzonych przez komornika, o sygn.

/.../, nie ujawniono żadnego majątku spółki podlegającego zajęciu, z wyjątkiem

ruchomości niepodlegających egzekucji (art. 829 k.p.c.). Ostatecznie te

postępowania zostały umorzone z mocy prawa, na podstawie art. 823 k.p.c.,

ponieważ organ rentowy nie wskazał w terminie wyznaczonym przez komornika

sposobu egzekucji; nie dokonał czynności niezbędnej do dalszego jej prowadzenia,

o czym zawiadomiono Zakład Ubezpieczeń Społecznych w dniu 21 czerwca 2006

r.

4

W ocenie Sądu pierwszej instancji, w tym stanie faktycznym nie było

podstaw prawnych do przeniesienia odpowiedzialności za zobowiązania składkowe

spółki na byłych członków jej zarządu, gdyż organ rentowy nie wykazał

bezskuteczności egzekucji z majątku spółki, skoro nie wyczerpał wszelkich jej

sposobów, a postępowanie egzekucyjne zostało umorzone nie wskutek

bezskuteczności egzekucji, lecz ze względu na niewykonanie przez wierzyciela

czynności umożliwiających jego kontynuowanie. Jednocześnie Sąd Okręgowy

uznał, że w czasie sprawowania mandatów przez ubezpieczonych nie zachodziły

przesłanki złożenia wniosku o ogłoszenie upadłości spółki.

W tym samym stanie faktycznym Sąd Apelacyjny stwierdził, że Sąd

Okręgowy błędnie przyjął, iż organ rentowy nie wyczerpał wszystkich sposobów

egzekucji, gdyż liczne postępowania egzekucyjne i administracyjne przeciwko

spółce nie doprowadziły do zaspokojenia wierzytelności, a to stanowi

niepodważalny dowód na okoliczność bezskuteczności egzekucji względem spółki.

Uznał także, że Sąd pierwszej instancji błędnie ocenił sytuację finansową spółki,

przez co bezzasadnie przyjął, iż podejmowana przez organ rentowy egzekucja nie

odnosiła się do całości majątku, podczas gdy podejmowane przez organ rentowy

próby egzekucji należności były kierowane do wszystkich możliwych składników

majątkowych spółki, lecz nie przyniosły spodziewanego rezultatu. Nieruchomość

położona w S. została sprzedana w dniu 10 września 2004 r., przed tym jak

komornik pismem z dnia 15 października 2004 r. zobowiązał organ rentowy do

wskazania sposobu egzekucji. Sąd Apelacyjny podał także, że organ rentowy od

dnia 16 marca 2006 r. do dnia 31 maja 2006 r. przeprowadził kontrolę spółki, która

nie doprowadziła do ujawnienia składników majątkowych umożliwiających

zaspokojenie wierzytelności. Wskazał, że organ rentowy w sposób należyty

wykazał spełnienie tzw. pozytywnych przesłanek odpowiedzialności członków

zarządu spółki; ubezpieczeni byli członkami zarządu „R." S.A. oraz egzekucja z

majątku spółki okazała się bezskuteczna.

Skargi kasacyjne Zenona M. i Wiesława W., obejmujące wyrok Sądu

Apelacyjnego w całości, zostały oparte na podstawie obejmującej naruszenie

przepisów postępowania, w ramach której zarzucono obrazę art. 328 § 1 w

związku z art. 391 k.p.c. przez pominięcie w uzasadnieniu orzeczenia podstawy

5

faktycznej rozstrzygnięcia, art. 236 w związku z art. 328 § 2 i art. 391 § 1 k.p.c.

przez nieokreślenie w uzasadnieniu orzeczenia w sposób dostatecznie pewny

materiału dowodowego mającego stanowić podstawę merytorycznego

rozstrzygnięcia, art. 328 § 2 w związku z art. 391 § 1 i art. 233 § 1 k.p.c. przez

pominięcie w uzasadnieniu wyroku oceny znacznej części materiału dowodowego,

mimo zmiany ustaleń faktycznych poczynionych w postępowaniu

pierwszoinstancyjnym, art. 382 k.p.c. przez odwołanie się w ocenie zebranego w

sprawie materiału dowodowego w zakresie przesłanek dających podstawy do

ogłoszenia upadłości spółki wyłącznie do wybranych dokumentów, podczas gdy

pominięty materiał dowodowy wskazywał na przeciwieństwo dowodów, które

zostały poddane cenie, art. 328 § 2 k.p.c. w związku z art. 391 § 1 k.p.c. i w

związku z art. 382 k.p.c. przez dokonanie odmiennej od Sądu pierwszej instancji

oceny materiału sprawy bez przeprowadzenia postępowania dowodowego, w

szczególności co do wykazania przez organ ubezpieczeń społecznych

bezskuteczności egzekucji prowadzonej przeciwko spółce oraz co do trwałości jej

trudności finansowych, jednocześnie bez wskazania, na których dowodach oparto

rozstrzygnięcie, które z nich uznano za wiarygodne, a którym tego przymiotu

odmówiono i dlaczego, art. 233 § 1 w związku z art. 391 § 1 k.p.c. przez dokonanie

oceny dowodów przeprowadzonych w postępowaniu pierwszoinstancyjnym

sprzecznie z oceną dokonaną przez Sąd pierwszej instancji, bez wskazania, na

czym polegała jej wadliwość.

W ramach podstawy skargi obejmującej naruszenie prawa materialnego

skarżący wskazali na błędną wykładnię i w konsekwencji niewłaściwe

zastosowanie art. 116 § 1 Ordynacji podatkowej w związku z art. 31 i 32 ustawy o

systemie ubezpieczeń społecznych przez przyjęcie, że wskazane przepisy nie

wymagają, by decyzja przenosząca na członka zarządu odpowiedzialność z tytułu

niezapłaconych składek zawierała stwierdzenie, że jest to odpowiedzialność

solidarna ze wszystkimi wymienionymi „z imienia i nazwiska" członkami zarządu

spółki obowiązanej uprzednio do ich uiszczenia, a w konsekwencji niedokonanie

zamiany decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w ten sposób; art. 116 § 1

Ordynacji podatkowej przez błędną wykładnię polegającą na przyjęciu, że każde

postępowanie egzekucyjne niezakończone wyegzekwowaniem całości

6

dochodzonych należności bez względu na przyczynę zakończenia postępowania

egzekucyjnego, w tym w szczególności na skutek niepodjęcia przez wierzyciela

czynności niezbędnych dla dalszego prowadzenia egzekucji, obejmujących

wskazanie wiadomego wierzycielowi mienia dłużnika, wypełnienia przesłankę

bezskuteczności egzekucji, art. 116 § 1 Ordynacji podatkowej (w stosunku do

zobowiązań objętych zaskarżoną decyzją powstałych po dniu 1 stycznia 2003 r.

art. 116 § 1 pkt 1 lit. Ordynacji podatkowej w brzmieniu zmienionym z dniem 1

stycznia 2003 r.) w związku z art. 31 i art. 32 ustawy systemowej przez błędną

wykładnię, że przesłanka zwalniająca członka zarządu spółki kapitałowej od

odpowiedzialności za jej zobowiązania, polegająca na braku winy w zgłoszeniu

wniosku o ogłoszenie upadłości nie jest spełniona w sytuacji, gdy na dzień

zaprzestania przez daną osobę pełnienia funkcji członka zarządu spółki kapitałowej

majątek tej spółki znacznie przekraczał całkowitą wartość zobowiązań (zarówno

publicznoprawnych, jak i cywilnoprawnych) tej spółki; przyjęcie, że nie wystąpiła

przesłanka zwolnienia członka zarządu od odpowiedzialności za zobowiązania

spółki, gdy skarżący zarówno w toku poprzedzającego wydanie decyzji przez

Zakład Ubezpieczeń Społecznych, jak i w toku postępowania przed Sądem drugiej

instancji wskazywał, znane organowi rentowemu, mające znaczną wartość mienie

spółki, z którego nie została przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych

przeprowadzona egzekucja, gdyż ten nie uiścił zaliczki na biegłego mającego

ustalić wartość zajętych ruchomości oraz pojazdu mechanicznego ujawnionego

przez organ rentowy w toku kontroli spółki oraz mienie nieruchome, do którego

można było skierować egzekucję przez występienie z powództwem opartym na art.

527 k.c. Na tle tego zarzutu skarżący sformułowali zagadnienie prawne, czy

stanowi przesłankę egzoneracyjną przewidzianą w art. 116 § 1 pkt 2 Ordynacji

podatkowej wskazanie przez byłego członka zarządu mienia spółki stanowiącego

nieruchomość, co do której pozostali wierzyciele spółki, w drodze powództwa

pauliańskiego skierowanego do nabywcy tej nieruchomości, uzyskali prawomocne

wyroki stwierdzające, że została zbyta z pokrzywdzeniem wierzycieli. W dalszej

części wskazali niezastosowanie art. 116 § 2 Ordynacja podatkowej w związku z

art. 31 i 32 ustawy systemowej, skutkujące utrzymaniem w mocy decyzji

7

stwierdzających odpowiedzialność członków zarządu spółki za zobowiązania z

tytułu odsetek, powstałe po dacie ich odwołania z pełnionej funkcji.

Skarżący wnieśli o uchylenie zaskarżonego wyroku i orzeczenie co do istoty

sprawy przez utrzymanie w mocy wyroku Sądu pierwszej instancji o

uwzględnienieniu ich odwołań i zasądzenie na ich rzecz kosztów postępowania

obejmujących koszty zastępstwa przez radcę prawnego ustalone w odniesieniu

do wartości przedmiotu zaskarżenia, ewentualnie o uchylenie zaskarżonego

wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi Apelacyjnemu

w Krakowie.

Skarga kasacyjna Janusza J. została oparta na podstawie naruszenia prawa

materialnego przez błędną wykładnię art. 116 § 1 Ordynacji podatkowej w

związku z art. 31 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych przez uznanie, że

nastąpiło wypełnienie przesłanki bezskuteczności egzekucji, mimo że egzekucja

nie była kierowana do całego majątku spółki, a Zakład Ubezpieczeń Społecznych

wykazywał w jej trakcie bierność; art. 46 ust. 1 w związku z art. 7 ust. 1 ustawy o

rachunkowości przez uznanie na podstawie bilansów spółki, że spółka „R.” S.A.

nie była w stanie regulować bieżących należności, gdyż jej dochód nie pokrywał

straty, gdy tymczasem ujęta po stronie pasywów strata odzwierciedlała

zobowiązania wobec Zakładu Ubezpieczeń Społecznych. W ramach drugiej

podstawy kasacyjnej wskazał naruszenie art. 328 § 2 k.p.c. w związku z art. 391

§ 1 k.p.c. przez niewskazanie w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku przyczyn,

dla których uznano, że nie ma znaczenia bezczynność Zakładu Ubezpieczeń

Społecznych w postępowaniu egzekucyjnym, w szczególności nieprowadzenie

egzekucji z ruchomości oraz przez niewskazanie wielkości zadłużenia spółki „R.”

wobec Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, którym członkowie zarządu nie mogą

być obciążeni wobec częściowego wyegzekwowania długu od spółki. Skargą

kasacyjną objął również orzeczenie zawarte w pkt II zaskarżonego wyroku w

przedmiocie umorzenia postępowania zażaleniowego, zarzucając naruszenie art.

355 § 1 k.p.c. w związku z art. 391 § 1 k.p.c. Wniósł o uchylenie zaskarżonego

wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi Apelacyjnemu

lub o jego zmianę przez oddalenie apelacji oraz orzeczenie w przedmiocie

kosztów postępowania w zakresie postępowania kasacyjnego oraz w zakresie

8

objętym punktem II skarżonego wyroku, a zatem co do kosztów postępowania

przed Sądami obu instancji.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Należy uznać za trafne zarzuty, które wskazują na braki motywacyjne

zaskarżonego wyroku, lecz jednocześnie podkreślić, że naruszenie art. 328 § 2

k.p.c. stanowi podstawę kasacyjną tylko wtedy, gdy uchybienia sądu drugiej

instancji uniemożliwiają kontrolę zaskarżonego orzeczenia (por. np. wyroki Sądu

Najwyższego z dnia 19 grudnia 2003 r. III CK 80/02, OSNC 2005, nr 1, poz. 17 i z

dnia 5 października 2011 r., II PK 42/11), co w niniejszej sprawie nie nastąpiło. W

szczególność nie napotyka przeszkód odtworzenie na podstawie uzasadnienia

zaskarżonego wyroku podstawy faktycznej rozstrzygnięcia.

Odnosząc się do zarzutu naruszenia art. 382 k.p.c., należy przypomnieć, że

sąd drugiej instancji może zmienić ustalenia faktyczne, stanowiące podstawę

wydania wyroku sądu pierwszej instancji, w zasadzie bez konieczności

przeprowadzenia postępowania dowodowego uzasadniającego odmienne ustalenia

(por. uchwałę składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego, zasadę prawną z dnia

23 marca 1999 r., III CZP 59/98, OSNC 1999, nr 7-8, poz. 124). Sąd Apelacyjny,

wydając zaskarżony wyrok, zanegował z przyczyn wyjaśnionych w uzasadnieniu

część ustaleń Sądu Okręgowego; oparłszy się na materiale dowodowym zebranym

przez Sąd pierwszej instancji, odmiennie ocenił okoliczność wykazania przez organ

ubezpieczeń społecznych bezskuteczności egzekucji prowadzonej przeciwko

spółce akcyjnej oraz inaczej odniósł się do dowodów wskazujących na trwałość jej

trudności finansowych. Stwierdził, że choć egzekucja nie była prowadzona co

całego znanego wierzycielowi majątku spółki-dłużniczki, próby egzekucji należności

podejmowane przez organ ubezpieczeń społecznych były kierowane do

“wszystkich możliwych” składników majątkowych spółki, lecz nie przyniosły

spodziewanego rezultatu. Z ustaleń faktycznych Sądu pierwszej instancji wynikało,

że wnioski egzekucje wskazywały na trzy sposoby prowadzenia egzekucji: z

ruchomości, z rachunku bankowego oraz z wierzytelności i innych praw

majątkowych przysługujących dłużnikowi, przy czym wniosku o egzekucję z

9

nieruchomości organ ubezpieczeń społecznych nie złożył. Pozwalało to na

odniesienie się do kwestii bezskuteczności egzekucji wobec spółki, której

rozstrzygnięcie ważyło na orzeczeniu co do istoty sprawy. Sąd drugiej instancji

przyjął, że o bezskuteczności egzekucji można twierdzić przez odniesienie tego

stanu do możliwości zaspokojenia ze względu na przedmiot i zakres prowadzonej

egzekucji. Pogląd ten znajduje odniesienie do stanowiska Sądu Najwyższego

wyrażonego w uchwale składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 13 maja

2009 r. (I UZP 4/09, OSNP 2009 nr 23-24, poz. 319) i podtrzymanego w wyrokach

Sądu Najwyższego z dnia 28 października 2009 r., I UK 134/09, z dnia 17 lipca

2009 r., I UK 49/09, z dnia 6 października 2009 r., II UK 43/09, z dnia 2 września

2009 r., II UK 336/08, z dnia 18 marca 2010 r., II UK 303/09, w których stwierdzono,

że egzekucja z majątku spółki przewidziana w art. 116 § 1 ustawy z dnia 29

sierpnia 1997 r. – Ordynacja podatkowa (jednolity tekst: Dz.U. z 2005 r. Nr 8, poz.

60 ze zm.) w związku z art. 31 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie

ubezpieczeń społecznych (jednolity tekst: Dz.U. z 2009 r., Nr 205, poz. 1585 ze

zm.) jest bezskuteczna, jeżeli nie ma wątpliwości, że nie istnieje żadna możliwość

zaspokojenia egzekwowanej wierzytelności z jakiejkolwiek części majątku spółki.

Bezskuteczność egzekucji rozumiana jest przy tym jako niemożność uzyskania

zaspokojenia z całego majątku spółki, a nie tylko z pewnych jego składników. Takie

stwierdzenie jest możliwe jednak nie tylko wówczas, gdy egzekucja prowadzona

była do całego majątku spółki i nie dała rezultatu, lecz także, gdy egzekucja ze

znanego organowi ubezpieczeń społecznych (wierzycielowi) majątku spółki okazała

się w całości lub w części bezskuteczna, a odpowiedzialni członkowie zarządu nie

wskazali w postępowaniu egzekucyjnym na inne mienie spółki, z którego egzekucja

umożliwiała zaspokojenie tych zaległości w znacznej części (por. wyrok Sądu

Najwyższego z dnia 14 maja 2008 r., II UK 283/07, niepublikowany).

Wprawdzie prowadzenie egzekucji do całego majątku spółki nabiera

szczególnego znaczenia wtedy, gdy wobec spółki nie toczyło się postępowanie

upadłościowe ani spółka nie uległa likwidacji i nadal jest podmiotem, przeciwko

któremu dalsza egzekucja może być skutecznie prowadzona, lecz konieczne staje

się rozważenie, czy przed wydaniem decyzji o przeniesieniu odpowiedzialności z

tytułu egzekwowanych kwot na osoby trzecie (członków zarządu) egzekucja nie

10

dała rezultatu lub jej rezultat był częściowy. Z tego punktu widzenia motywy

subsumcji art. 116 Ordynacji podatkowej w związku z art. 31 i 32 ustawy o systemie

ubezpieczeń społecznych, które Sąd Apelacyjny sprowadził do tezy, że

„prowadzone liczne postępowania egzekucyjne i administracyjne przeciwko spółce

nie doprowadziły do zaspokojenia wierzytelności, co stanowi niepodważalny dowód

na bezskuteczność egzekucji wobec spółki”, są wystarczające. W świetle

ujawnionych w uzasadnieniu Sądu drugiej instancji ustaleń zaistniała sytuacja, w

której organ dochodzący należności, nieobciążony poszukiwaniem nieujawnionych

przez dłużnika składników mienia, z którego egzekucja umożliwiałaby zaspokojenie

należności składkowych w znacznej w całości lub choćby w znacznej części, miał

do czynienia z bezczynnym dłużnikiem. Prezentowane przez skarżących

stanowisko obarczające wierzyciela (organ ubezpieczeń społecznych) obowiązkiem

poszukiwania nieujawnionych przez dłużnika składników mienia, z którego

egzekucja umożliwiałaby zaspokojenie należności składkowych w znacznej części,

było chybione i bezpodstawne w zakresie, w jakim sprowadzało się do wytknięcia

wadliwości prowadzonego postępowania egzekucyjnego ze względu na kierowanie

go do innych składników majątku dłużnej spółki, niż posiadana nieruchomość.

Należy zważyć, że egzekucja z nieruchomości wymaga wyłożenia znacznych kwot i

dlatego może być brana przez wierzyciela pod uwagę jako ostateczność, oraz że –

jak wskazują skarżący – nieruchomość należąca do spółki została z

pokrzywdzeniem wierzycieli wyzbyta zanim wierzyciel podjął decyzję o objęciu jej

egzekucją.

Instytucja przeniesienia zobowiązań składkowych wobec funduszy

ubezpieczeniowych na osoby trzecie nie została ustanowiona w celu ochrony

dłużników, lecz w celu zabezpieczenia należności wierzyciela (organu ubezpieczeń

społecznych), który w zamiarze odzyskania tych należności wskazuje na

bezskuteczność egzekucji skierowanej do znanych lub ujawnionych mu w

postępowaniu egzekucyjnym składników majątku dłużnej spółki. Należy pamiętać,

że ocena działań wierzyciela musi być dokonywana z punktu widzenia celu

instytucji ustanowionej do ochrony należności składkowych (por. wyroki Sądu

Najwyższego z dnia 6 czerwca 1997 r., III CKN 65/97, OSNC 1997 nr 11, poz. 181,

OSP 1998 nr 1, poz. 6, z dnia 24 lutego 2010 r., II UK 209/09 i z dnia 14 maja 2008

11

r., II UK 283/07, dotychczas niepublikowane). Nawet przy uwzględnieniu

wyjątkowego, posiłkowego charakteru odpowiedzialności członków zarządu, która

może zaistnieć tylko wtedy, gdy spółka – dłużnik główny – nie jest w stanie

wywiązać się ze swoich zobowiązań (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia z dnia

30 maja 2008 r., III CSK 12/08, niepublikowany), nie jest konieczne wyczerpanie

wszelkich możliwości egzekucji bezpośrednio od samej spółki, gdy spółka jest

niewypłacalna (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 18 kwietnia 2007 r., V CSK

55/07, OSNC ZD 2008/A, poz. 24). Egzekucja prowadzona przed wydaniem decyzji

w dniu 23 lutego 2007 r. od czerwca 2003 r., która doprowadziła tylko do

częściowego zaspokojenia wierzyciela, jest bezskuteczna. Za bezskuteczną może

być uznana także egzekucja, w której toku wierzyciel uzyskał tylko częściowe

zaspokojenie. W takim przypadku egzekucja jest bezskuteczna co do tych

roszczeń, które nie zostały zaspokojone (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 14

kwietnia 2010 r., III UK 83/09, dotychczas niepublikowany).

Z ugruntowanej wykładni art. 116 § 1 Ordynacji podatkowej w związku z art.

31 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych wynika, że dowodem

bezskuteczności egzekucji jest nie tylko postanowienie o umorzeniu postępowania

egzekucyjnego ze względu na jego bezskuteczność (por. uzasadnienie uchwały

składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 13 maja 2009 r., I UZP 4/09,

OSNP 2009 nr 23-24, poz. 319 lub wyrok z dnia 2 września 2009 r., II UK 336/08,

dotychczas niepublikowany). Wprawdzie decyzja komornika o umorzeniu

postępowania egzekucyjnego na tej podstawie, że organ rentowy nie wskazał w

terminie wyznaczonym przez komornika sposobu egzekucji, przez co nie dokonał

czynności niezbędnej do dalszego jej prowadzenia postępowania egzekucyjnego

(art. 823 k.p.c.), nie jest dowodem bezskuteczności egzekucji, lecz nic nie stoi na

przeszkodzie wykazaniu bezskuteczności egzekucji w inny sposób. Aprobowana

jest liberalna wykładnia, która dopuszcza potwierdzenie bezskuteczności egzekucji

także w inny sposób, niż formalne postanowienie o umorzeniu postępowania

egzekucyjnego lub upadłościowego z powodu ich bezskuteczności, z

wykorzystaniem dowolnych środków dowodowych, wskazujących, że spółka nie ma

majątku pozwalającego na zaspokojenie wierzyciela pozywającego członków

zarządu (por. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 26 czerwca 2003 r., V CKN 416/01,

12

PPH 2004 nr 5, s. 53 z aprobującą glosą A. Karolaka, z dnia 31 stycznia 2007 r., II

CSK 417/06, niepublikowany, z dnia 9 kwietnia 2008 r., V CSK 527/07,

niepublikowany, uchwałę składu siedmiu sędziów Naczelnego Sądu

Administracyjnego z dnia 8 grudnia 2008 r., II FPS 6/08, ZNSA 2009 nr 2, poz.139).

Gdy egzekucja przeciwko spółce okaże się bezskuteczna, członkowie

zarządu osób prawnych gwarantują całym swoim majątkiem wykonanie

zobowiązania publicznego zarządzanej przez nich spółki. Ich odpowiedzialność

może być wyłączona tylko po wykazaniu przesłanek egzoneracyjnych

przewidzianych w art. 116 § 1 in fine i § 2 Ordynacji podatkowej. Jedną z nich jest

zgłoszenie we właściwym czasie wniosku o ogłoszenie upadłości lub wszczęcie

postępowania zapobiegającego ogłoszeniu upadłości (postępowanie układowe).

Stwierdzenie, że sytuacja majątkowa spółki obligowała członków zarządu do

zgłoszenia wniosku o ogłoszenie upadłości i uznanie, że „organ rentowy zasadnie

wskazał, iż zarząd zamiast wniosku o restrukturyzację powinien był zgłosić wniosek

o ogłoszenie upadłości”, choć lakoniczne, wskazuje, że żaden z członków zarządu

nie zgłosił wniosku o ogłoszenie upadłości ani skutectni nie wszczął postępowania

zapobiegającego jej ogłoszeniu. W orzecznictwie prezentowany jest pogląd, że

użyte w art. 116 § 1 pkt 1 Ordynacji podatkowej pojęcie „postępowanie

zapobiegające ogłoszeniu upadłości” obejmuje także postępowanie

restrukturyzacyjne dotyczące składek na ubezpieczenia społeczne i ubezpieczenie

zdrowotne oraz innych należności Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, Funduszu

Pracy i Funduszu Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych, prowadzone na

podstawie przepisów ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. o restrukturyzacji niektórych

należności publicznoprawnych od przedsiębiorców (Dz.U. Nr 155, poz. 1287 ze

zm.). Złożenie wniosku o restrukturyzację może stanowić podstawę uwolnienia

członków zarządu spółki od odpowiedzialności, jednak wszczęcie tego

postępowania musi nastąpić we właściwym czasie, gdy zaspokojenie przez spółkę

w całości należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne wobec Zakładu

Ubezpieczeń Społecznych jako uprzywilejowanego wierzyciela wyłączonego z

układu z mocy prawa pozostaje realne (por. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 27

października 2009 r., II UK 83/09, OSNP 2011 nr 11-12, poz. 161 i z dnia 14

stycznia 2011 r., II UK 171/10, niepublikowany). Trudności finansowe spółki nie

13

pozwoliły na wykonanie warunków restrukturyzacyjnych i układu ratalnego, gdyż

okazały się niemożliwe do realizacji.

W celu uwolnienia się od odpowiedzialności za zaległości z tytułu składek na

podstawie art. 116 § 1 pkt 2 Ordynacji podatkowej członek zarządu może wskazać

mienie spółki, z którego egzekucja ma umożliwić zaspokojenie zaległości

składkowych spółki w znacznej części, lecz tylko takie, które istnieje po wydaniu

decyzji przenoszącej odpowiedzialność za dług na osoby trzecie. Nie zwalnia z

odpowiedzialności osobistej za dług spółki okoliczność, którą skarżący opisują jako

egzonerujące wskazanie mienia, wskazanie nieruchomości, która po sprzedaży w

dniu 13 grudnia 2004 r., jeszcze przed wydaniem decyzji o przeniesieniu

odpowiedzialności za długi spółki na skarżących i po wydaniu decyzji w tym

przedmiocie, do spółki nie należała.

W tym stanie rzeczy, gdy egzekucja długu składkowego wobec spółki

okazała się bezskuteczna, a członkowie jej zarządu nie wykazali okoliczności

uwalniających ich od osobistej odpowiedzialności za ten dług, aktualne stały się

zarzuty Zenona M. i Wiesława W. dotyczące wad decyzji Zakładu Ubezpieczeń

Społecznych w zakresie określenia, że odpowiedzialność wszystkich skarżących,

dłużników zobowiązań składkowych osoby prawnej, ustalona na podstawie decyzji o

przeniesieniu tych zobowiązań, jest solidarna. Wyrzeczenie w decyzji o solidarności

dłużników było konieczne, gdyż dopiero z chwilą jej wydania w stosunku do każdego z

nich można dokonać wyboru dłużnika (członka zarządu), od którego Zakład

Ubezpieczeń Społecznych będzie dochodził zaspokojenia wierzytelności,

wykorzystując reżim odpowiedzialności solidarnej. Orzecznictwo Sądu Najwyższego

w tej materii jest jednolite. W wyroku z 16 lipca 2008 r. (I UK 9/08, OSNP 2009 nr

23-24, poz. 324) Sąd Najwyższy stwierdził, że członkowie zarządu osoby prawnej,

których odpowiedzialność za zaległości należności publicznoprawnych ustalił w

decyzji właściwy organ Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, mogą odwołać się od

tej decyzji także w części dotyczącej nieobjęcia odpowiedzialnością pozostałych

członków zarządu, i podkreślił, że taka decyzja powinna dotyczyć wszystkich

członków zarządu oraz wskazywać, że ich odpowiedzialność jest solidarna z innymi

członkami zarządu. Decyzja ta ma charakter prawo kształtujący i wierzyciel (organ

rentowy) może dokonać wyboru dłużnika dopiero po powstaniu solidarnego

14

zobowiązania. Stanowisko to zaakceptował Sąd Najwyższy w uchwale składu

siedmiu sędziów z dnia 15 października 2009 r. (I UZP 3/09, OSNP 2011 nr 1-2,

poz. 13), przeciwstawiając się jedynie tezie, że decyzja musi obejmować także

spółkę (por. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 8 października 2010 r., I UK 112/10, z

dnia 3 marca 2011 r., II UK 307/10, Monitor Prawniczy 2011 nr 4, s. 170, wyrok z

dnia 9 czerwca 2010 r., II UK 37/10, OSNP 2011 nr 23-24, poz. 302, uchwałę NSA

z 9 marca 2009 r. I FPS 4/08, ONSAiWSA 2009 nr 3, poz. 47).

Skarżący Zenon M. i Wiesław W., dążąc do ograniczenia odpowiedzialności,

wskazali na niezastosowanie art. 116 § 2 Ordynacji podatkowej w związku z art. 31

i 32 ustawy systemowej, skutkujące utrzymaniem w mocy decyzji stwierdzających

ich odpowiedzialność jako członków zarządu spółki za zobowiązania z tytułu

odsetek, powstałe po dacie ich odwołania z pełnionej funkcji. Obciążenie składkami

nie narusza tych przepisów; obowiązek zapłaty odsetek od zaległości podatkowych

wynika z art. 107 § 2 pkt 2 Ordynacji podatkowej, który interpretowany w kontekście

zasady subsydiarnej odpowiedzialności członków zarządu spółki w stosunku do

odpowiedzialności tej spółki, nakazuje uwzględnienie, że zobowiązanie członka

zarządu jest równe zobowiązaniu, które obciąża spółkę. Należności z tytułu składek

na ubezpieczenia społeczne stają się wymagalne każdorazowo w datach

zaktualizowania się obowiązku samoobliczenia i opłacenia składek; nieopłacone w

ustawowo określonym terminie składki na ubezpieczenia społeczne powodują

powstanie od tej daty zaległości składkowej z mocy samego prawa (por.

uzasadnienie wyroku Sądu Najwyższego z dnia 23 października 2006 r., I UK

126/06, OSNP 2007 nr 21 – 22, poz. 331). Zobowiązanie spółki zwiększają zatem

odsetki należne od wymagalności świadczenia objętego w tytule wykonawczym

wydanym przeciwko spółce (por. art. 53 § 1 Ordynacji podatkowej w związku z art.

23 ust. 1 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych; uchwałę Sądu Najwyższego

z dnia 7 grudnia 2006 r., III CZP 118/06, OSNC 2007 nr 9, poz. 136 z glosą Adama

Karolaka, Prawo Spółek 2008, nr 7-8, s. 87 oraz wyroki Sądu Najwyższego z dnia

21 lutego 2002 r., IV CKN 793/00, OSNC 2003 nr 2, poz. 22, z dnia 21 maja 2004 r.

III CK 55/2003, niepublikowany i z dnia 22 czerwca 2005 r., III CK 678/2004,

niepublikowany, z dnia 13 października 2004 r., II UK 489/03, OSNP 2005 nr 7,

poz. 100, z dnia 4 lutego 2009 r., II UK 154/08, OSNP 2010 nr 15-16, poz. 201, z

15

dnia 9 maja 2007 r., I UK 362/06, OSNP 2008 nr 11-12, poz. 175). Członek zarządu

spółki nie może ponosić odpowiedzialności tylko za odsetki za zwłokę za okres od

daty ogłoszenia upadłości (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 16 października

1998 r., III CKN 650/97, OSNC 1999 nr 3, poz. 64 oraz wyrok Naczelnego Sądu

Administracyjnego z dnia 20 grudnia 2011 r., I FSK 192/11, www.orzeczenia-

nsa.pl).

Przepisy określające podstawy zaskarżenia wyroku skargą kasacyjną

wyłączają dopuszczalność zgłaszania nowych zarzutów, wymagających ustaleń

faktycznych, i w tym kontekście należało ocenić zarzuty naruszenia art. 46 ust. 1 w

związku z art. 7 ust. 1 ustawy o rachunkowości i rozmiaru zobowiązania

określonego w decyzjach ZUS z dnia 23 lutego i z dnia 25 maja 2007 r., powiązane

przez skarżącego Janusza J. z niewskazaniem wielkości zadłużenia spółki „R.”

wobec Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, którym członkowie zarządu nie mogą

być obciążeni wobec częściowego wyegzekwowania długu od spółki. Z tego punktu

widzenia wysokość zobowiązania nie była kwestionowana w postępowaniu

sądowym.

Uwzględniając zarzuty ocenione jako uzasadnione, Sąd Najwyższy uchylił

zaskarżony wyrok Sądu Apelacyjnego w całości i przekazał sprawę do ponownego

rozpoznania także w przedmiocie umorzenia postępowania zażaleniowego co do

kosztów postępowania (art. 39815

§ 1 k.p.c.).