I UK 330/11

Sygn. akt I UK 330/11

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 6 marca 2012 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Zbigniew Myszka (przewodniczący)

SSN Bogusław Cudowski

SSN Beata Gudowska (sprawozdawca)

w sprawie z odwołania E. O. i J. O.

przeciwko Prezesowi Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego

o podleganie ubezpieczeniu społecznemu rolników oraz o przywrócenie terminu do

złożenia zaświadczenia,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 6 marca 2012 r.,

skargi kasacyjnej ubezpieczonych od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 13 kwietnia 2011 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania z orzeczeniem o

kosztach postępowania kasacyjnego.

2

Uzasadnienie

Wyrokiem z dnia 8 listopada 2010 r. Sąd Okręgowy zmienił decyzję Prezesa

Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego z dnia 7 lipca 2010 r. i przywrócił J.

O. termin do złożenia zaświadczenia właściwego urzędu skarbowego o kwocie

należnego podatku dochodowego od przychodów z pozarolniczej działalności

gospodarczej za 2009 rok oraz zmienił decyzję z dnia 21 czerwca 2010 r.,

ustalając, że J. O. podlega ubezpieczeniu społecznemu rolników od dnia 1 czerwca

2010 r.

Sąd pierwszej instancji ustalił, że J. O. podlegała ubezpieczeniu

społecznemu rolników z mocy ustawy od dnia 1 stycznia 1991 r. jako rolnik, a od

dnia 1 lipca 1997 r. jako małżonek rolnika – E. O. Od dnia 2 stycznia 2007 r.

prowadzi pozarolniczą działalność gospodarczą zarejestrowaną w ewidencji

działalności gospodarczej prowadzonej przez wójta Gminy G. W celu wykazania

dalszego podlegania ubezpieczeniu społecznemu rolników zobowiązana była do

przedłożenia w Kasie Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego zaświadczenia

właściwego urzędu skarbowego o kwocie należnego podatku dochodowego od

przychodów z pozarolniczej działalności gospodarczej za 2009 r. w terminie do

dnia 31 maja 2010 r. Zaświadczenie to ubezpieczona przedłożyła organowi

rentowemu w dniu 29 czerwca 2010 r. wraz z wnioskiem o przywrócenie terminu.

Sąd stwierdził, że w maju 2010 r. ubezpieczona znalazła się w szczególnej i

nadzwyczajnej sytuacji życiowej, spowodowanej nagłym pogorszeniem stanu

zdrowia jej męża, związanym z hospitalizacją, oraz opiekowała się córką z nogą

unieruchomioną w gipsie, a także zmuszona była w tym okresie do samodzielnego

zajmowania się gospodarstwem rolnym i do jednoczesnego prowadzenia

pozarolniczej działalności gospodarczej. W ocenie Sądu Okręgowego, okoliczności

te przemawiały za uznaniem, że uchybiła terminowi wskutek zdarzeń losowych w

rozumieniu art. 5a ust. 7 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 roku o ubezpieczeniu

społecznym rolników (jednolity tekst: Dz.U. z 2008 r. Nr 50, poz. 291 ze zm.).

Sąd Apelacyjny, Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych, na skutek apelacji

organu rentowego, wyrokiem z dnia 13 kwietnia 2011 r. zmienił wyrok Sądu

Okręgowego i oddalił odwołania ubezpieczonych E. O., rolnika, i J. O., żony

3

rolnika. Interpretując przesłankę przywrócenia terminu przewidzianą w art. 5a ust.

7 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników, Sąd drugiej instancji zauważył, że

zdarzenie losowe, o którym mowa w tym przepisie, to zdarzenie, które nie było

spodziewane, niezaplanowane, takie które „przyniósł los". Nie jest jednak – w jego

ocenie – wystarczające do przywrócenia terminu nastąpienie samego zdarzenia

losowego; wymaga się jeszcze, by niezachowanie terminu nastąpiło „wskutek"

zdarzeń losowych, a więc istnienia związku przyczynowego między tym

zdarzeniem a niezachowaniem terminu, a nie ma takiego związku, jeżeli mimo

wystąpienia zdarzenia losowego, możliwe było w danych okolicznościach

faktycznych podjęcie działania, jakie zwykle podejmuje się, gdyby zdarzenie

losowe nie wystąpiło, zmierzające do złożenia zaświadczenia w terminie, a jego

zaniechanie następuje również z powodu niedbalstwa rolnika lub zwykłego

zapomnienia. W ocenie Sądu drugiej instancji, uchybienie terminowi przez

ubezpieczoną nie było typowym i normalnym skutkiem pogorszenia stanu zdrowia

członków jej rodziny. Jak wynika z relacji ubezpieczonej, w związku z tymi

zdarzeniami „wyszło jej z głowy" załatwienie sprawy; „umknął jej ten obowiązek".

Sąd podkreślił, że skoro ubezpieczona zajmowała się w tym czasie wieloma

sprawami związanymi z gospodarstwem i z działalnością gospodarczą oraz

prowadzeniem domu i nie doznała żadnych fizycznych ograniczeń lub przeszkód w

tym, aby w terminie udać się po zaświadczenie do urzędu skarbowego, a

następnie przedłożyć je organowi rentowemu, a tylko zapomniała o tym

obowiązku, należy przyjąć, iż niezachowanie terminu nie nastąpiło „wskutek"

zdarzeń losowych. Sąd Apelacyjny wyraził pogląd, że codzienny stres i zmęczenie

z powodu nawet nawarstwiających się kłopotów zdrowotnych członków rodziny

związany z nadmiarem obowiązków wynikających z prowadzenia gospodarstwa

rolnego i jednocześnie działalności gospodarczej, nie jest „zdarzeniem losowym"

powodującym niewykonanie obowiązku złożenia zaświadczenia w terminie.

Skarga kasacyjna J. O. i E. O., obejmująca wyrok Sądu Apelacyjnego w

całości i zawierająca wniosek o jego uchylenie i zmianę przez oddalenie apelacji

Prezesa Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego lub o uchylenie

zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania

Sądowi Apelacyjnemu, została oparta na podstawie naruszenia prawa

4

materialnego – art. 5a ust. 7 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników przez

błędną wykładnię wykluczającą zachowanie związku przyczynowego między

zdarzeniem losowym, a niewykonaniem obowiązku do złożenia stosownego

zaświadczenia, jeżeli ubezpieczony mimo wystąpienia zdarzenia losowego mógłby

w danych okolicznościach faktycznych podjąć normalne działania, jakie zwykle

podejmuje się, gdyby dane zdarzenie nie wystąpiło. Skarżący wskazali, że

wykładnia dokonana przez Sąd Apelacyjny pozwala na przywrócenie terminu tylko

wtedy, gdy skutki zdarzenia losowego wprost odnoszą się do osoby

ubezpieczonego i jego możliwości fizycznych warunkujących spełnienie

obowiązku, a wyklucza wiele innych przypadków i sytuacji życiowych, w których

zdarzenie losowe nie powoduje co prawda, że wykonanie czynności jest

niemożliwe fizycznie, lecz mimo to zdarzenie losowe jest tak doniosłe i w taki

sposób dezorganizuje życie oraz funkcjonowanie ubezpieczonego, że jest

wystarczającą przyczyną uchybienia terminowi do spełnienia określonego

obowiązku. Zdaniem skarżących, zmęczenie, codzienny stres i nerwowa sytuacja

spowodowana chorobami dwóch członków rodziny i próbą zapewnienia bytu

rodzinie przez wnioskodawczynię oraz nawarstwiające się kłopoty rodzinne

pozwalają na stwierdzenie, że uchybienie terminowi powstało wskutek zdarzenia

losowego.

Sąd Najwyższy zważył co następuje:

Rolnik, który rozpoczyna prowadzenie pozarolniczej działalności

gospodarczej, może pozostać w ubezpieczeniu rolniczym po wykazaniu spełnienia

warunków określonych w art. 5a ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu

społecznym rolników (jednolity tekst: Dz.U. z 2008 r. Nr 50, poz. 291 ze zm.).

Jednym z nich jest opłacanie podatku dochodowego za poprzedni rok podatkowy

od przychodów z pozarolniczej działalności gospodarczej w wysokości

nieprzekraczającej kwoty ustalonej w obwieszczeniu Ministra Rolnictwa i Rozwoju

Wsi z dnia 16 marca 2009 r. w sprawie rocznej kwoty granicznej (M.P. Nr 18, poz.

237). Udokumentowanie tego faktu, które następuje na podstawie zaświadczenia

właściwego naczelnika urzędu skarbowego, zostało – ze względu na konieczność

uporządkowania praktyki weryfikacji uprawnień do objęcia lub kontynuowania

5

rolniczego ubezpieczenia społecznego – ograniczone terminem (por. wyroki

Trybunału Konstytucyjnego z dnia 13 marca 2006 r., P 8/05, OTK-A 2006 nr 3, poz.

28 i z dnia 18 lipca 2006 r., P 6/05, OTK-A 2006 nr 7, poz. 81). Termin ten upływa

dnia 31 maja każdego roku podatkowego.

Nie budzi wątpliwości, że wspomniany termin jest terminem zawitym prawa

materialnego, a jego niedochowanie powoduje ustanie ubezpieczenia z dniem, do

którego rolnik lub domownik obowiązany był złożyć zaświadczenie (por. art. 5a ust.

6 ustawy; postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 5 listopada 1976 r. III CRN

202/76, OSNC 1977 nr 10, poz.186). Zasada, że terminy prawa materialnego nie

podlegają przywróceniu, chyba że prawo tak stanowi, została potwierdzona w art.

5a ust. 7 ustawy; stwierdza się w nim, że terminy określone w art. 5a ust. 1 pkt 1 i

ust. 4 mogą zostać przywrócone na wniosek zainteresowanego rolnika, jeżeli

udowodni, że niezachowanie terminu nastąpiło wskutek zdarzeń losowych.

Tego rodzaju regulację należy potraktować jako wyraz zgody – ze względu

na nieproporcjonalność przyczyny do skutku – na reasumpcję decyzji deklarującej

wyłączenie z ubezpieczenia rolniczego przez wykazanie stanu rzeczy

uzasadniającego istnienie przesłanek pozostania w ubezpieczeniu rolniczym. Z

punktu widzenia charakteru instytucji, należy ją uznać za nieporównywalną z

umożliwieniem stronie dokonania spóźnionej czynności procesowej (por. uchwałę

pięciu sędziów Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 14 października 1996 r.,

OPK 19/96, ONSA 1997 r. nr 2, poz. 56). Zwrócono na to także uwagę w

orzecznictwie Sądu Najwyższego oraz sądów administracyjnych, stwierdzając, że

art. 5a ust. 7 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników stanowi samodzielną

podstawę przywracania terminów określonych w tym przepisie, wyłączając

możliwość i potrzebę powoływania art. 58 k.p.a. i art. 168 k.p.c. (por. wyroki Sądu

Najwyższego z dnia 10 czerwca 2010 r., I UK 49/10, OSNP 2011 nr 23-24, poz.

304 oraz Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 12 września

2007 r., IV SA/Wa 1240/07, z dnia 9 stycznia 2008 r., IV SA/Wa 2214/07 i z dnia 7

listopada 2007 r., IV SA/Wa 1904/07 niepublikowane).

Czynność materialnoprawna powiązana z uprawnieniem podmiotów ustawy

o ubezpieczeniu społecznym rolników do wyboru systemu ubezpieczenia może

być w sposób usprawiedliwiony opóźniona przez zdarzenie losowe. To, że

6

wyłączną przesłanką przywrócenia terminu jest zdarzenia losowe, nie nawiązuje w

żaden sposób do przesłanek subiektywnych właściwych dla oceny przywrócenia

terminów procesowych (por. art. 168 § 1 k.p.c.), ani do innych regulacji

przywracania terminów prawa materialnego (np. art. 265 k.p., por. uchwałę Sądu

Najwyższego z dnia 14 marca 1986 r., III PZP 8/86, OSPiKA 1987 nr 1, poz. 19 z

glosą T. Zielińskiego, wyrok Sądu Najwyższego z dnia 21 października 2004 r., I

PK 646/03, niepublikowany). Ustanawiając w art. 5a ust. 7 o ubezpieczeniu

społecznym rolników przesłanki przywrócenia terminu, ustawodawca nie nawiązał

do regulacji uzależniających przywrócenie terminu od braku winy, lecz odwołał się

wyłącznie do przesłanki obiektywnej, tj. zdarzenia losowego, czyli okoliczności

nadzwyczajnej i nieprzewidzianej, której nie można było przezwyciężyć.

Zdarzenie losowe to zdarzenie nieprzewidziane i nieuchronne, które

uniemożliwiło stronie dopełnienie w terminie czynności. Chodzi o każdy przypadek

siły wyższej, zachodzący w sposób nieprzewidywalny i nieuchronny, a także o inne

zdarzenia „przypadkowe” (por. orzeczenia Sądu Najwyższego z dnia 11 lipca 1930

r., III. 2 C 167/30, PS 1931, poz. 498, wyroki Sądu Najwyższego z dnia 9 kwietnia

1952 r., CR 962/51, OSN 1954 Nr I, poz. 2, z dnia 7 lutego 1953 r., I C. 60/53, OSN

1954 nr 2, poz. 35, z dnia 9 lipca 1962 r., I CR 54/62, OSNCP 1963 nr 12, poz. 262,

z dnia 28 września 1971 r., II CR 388/71, OSNCP 1972 Nr 3, poz. 58, z dnia 18

grudnia 2002 r., I PK 12/02, OSNP 2004 Nr 12, poz. 206 oraz uchwałę składu

siedmiu sędziów z dnia 12 października 1995 r., III AZP 19/95, OSNAPiUS 1996 nr

10, poz. 133). Zgodnie z ustalonym w nauce prawa poglądem, przez siłę wyższą –

według teorii obiektywnej, która została przyjęta w orzecznictwie – należy rozumieć

przyczynę zdarzeń, których nie można było uniknąć ani też uczynić nieszkodliwymi

przez użycie środków leżących w granicach zwyczajnej zapobiegliwości. Pojęciem

siły wyższej nie obejmuje się natomiast wypadków wywołanych przyczyną

wewnętrzną, tzn. pochodzącą od jednostki, która wypadkiem została dotknięta (por.

orzeczenie Sądu Najwyższego z dnia 23 września 1958 r., 3 CR 1230/58, PiP 1960

Nr 12, s.1067).

Zachorowania i choroby plasowane są w okolicznościach

charakterystycznych dla wystąpienia zdarzeń losowych. Zasadniczo choroba

rolnika lub członków jego rodziny, która wymaga jego aktywności związanej ze

7

sprawowaniem opieki, może stanowić podstawę wniosku o przywrócenie

uchybionego terminu. Ważne, by przyczyna, która spowodowała opóźnienie, była

tego rodzaju, że uniemożliwiała dokonanie czynności w znaczeniu obiektywnym,

ocenianym w każdym wypadku ad casum, przy czym nie jest konieczne traktowanie

zdarzenia losowego jako akcji wyłączającej możliwość podejmowania jakichkolwiek

czynności przez osobę poddaną jego działaniu. Istotne jest, by uchybienie

terminowi do złożenia przez rolnika zaświadczenia właściwego urzędu skarbowego

miało charakter obiektywny i zewnętrzny w stosunku do rolnika, jaki przypisywany

jest zdarzeniu losowemu.

Mając to na względzie, Sąd Najwyższy orzekł o uchyleniu zaskarżonego

wyroku, opartego na wadliwej ocenie przesłanki uzasadniającej przywrócenie

terminu, przewidzianej w art. 5a ust. 7 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. i

przekazaniu sprawy do ponownego rozpoznania (art. 39815

§ 1 k.p.c.).