I UK 331/11

Sygn. akt I UK 331/11

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 6 marca 2012 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Zbigniew Myszka (przewodniczący)

SSN Bogusław Cudowski

SSN Beata Gudowska (sprawozdawca)

w sprawie z odwołania Anety G.

przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych

o zwrot nienależnego świadczenia,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 6 marca 2012 r.,

skargi kasacyjnej organu rentowego od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 12 kwietnia 2011 r.,

1. oddala skargę kasacyjną

2. zasądza od Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, kwotę 1.200

zł (tysiąc dwieście) tytułem zwrotu kosztów postępowania

kasacyjnego na rzecz Anety G.

Uzasadnienie

2

Aneta G., uprawniona od dnia 1 października 2005 r. do emerytury

nauczycielskiej, przysługującej od 11 sierpnia 2006 r. w zbiegu z rentą z tytułu

częściowej niezdolności do pracy w związku z chorobą zawodową, od dnia 1 marca

2007 r. pobierała te świadczenia łącznie. Decyzjami Zakładu Ubezpieczeń

Społecznych z dnia 28 stycznia 2010 r. została zobowiązana do zwrotu emerytury

jako świadczenia pobranego nienależnie za okres od lutego do marca 2007 r. i za

okres od maja 2007 r. do grudnia 2009 r., w związku z tym, że od 1992 r. do lutego

2010 r. uzyskiwała przychód z prowadzonej działalności gospodarczej.

Wyrokiem z dnia 9 listopada 2010 r. Sąd Okręgowy - Sąd Pracy i

Ubezpieczeń Społecznych zmienił zaskarżone decyzje w ten sposób, że uwolnił

ubezpieczoną od obowiązku zwrotu świadczeń nienależnych za okres

przekraczający 12 miesięcy, a w pozostałym zakresie oddalił odwołanie. Ustalił, że

w doręczonej ubezpieczonej decyzji zawarta została informacja o treści: ”zasada

wypłaty jednego świadczenia nie dotyczy zbiegu uprawnień do emerytury z rentą z

tytułu choroby zawodowej, chyba że rencista osiąga przychód - bez względu na

jego wysokość”. Ubezpieczona oświadczyła, że tego fragmentu decyzji nie

zrozumiała oraz że prowadzenie działalności gospodarczej zgłosiła do Oddziału

Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, do którego z tego tytułu odprowadzała składki

na ubezpieczenie zdrowotne. Z ustaleń wynikało także, że po zakończeniu roku

podatkowego 2007 organ rentowy otrzymał dane i kody ubezpieczenia osób

pobierających świadczenia oraz prowadzących działalność jako informację

Ogólnopolskiej Informacji KSI (Kompleksowego Systemu Informatycznego). W

ocenie Sądu pierwszej instancji, stanowiło to informację dla Zakładu Ubezpieczeń

Społecznych o prowadzeniu przez ubezpieczoną działalności gospodarczej. Biorąc

to pod uwagę, orzekł na podstawie art. 138 ust. 5 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r.

o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (jednolity tekst:

Dz.U. z 2009 r., Nr 153, poz. 1227, ze zm.), stwierdzającym, że kwoty nienależnie

pobranych świadczeń w związku z osiągnięciem przychodów przewidzianych w art.

104 ust. 1 tej ustawy, podlegają zwrotowi za okres nie dłuższy niż rok kalendarzowy

poprzedzający rok, w którym wydano decyzję o rozliczeniu świadczenia, jeżeli

osoba pobierająca to świadczenie powiadomiła organ rentowy o osiągnięciu

przychodu.

3

Sąd Apelacyjny, Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych wyrokiem z dnia 12

kwietnia 2011 r. oddalił apelację organu rentowego zawierającą wniosek o zmianę

wyroku Sądu pierwszej instancji przez ustalenie obowiązku zwrotu całości

nienależnych świadczeń.

Skarga kasacyjna organu rentowego została oparta na podstawie naruszenia

prawa materialnego przez błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie art. 138

ust. 4 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 roku o emeryturach i rentach z Funduszu

Ubezpieczeń Społecznych, polegającego na bezpodstawnym przyjęciu, że złożenie

deklaracji i opłacanie składek na ubezpieczenie zdrowotne w Oddziale Zakładu

Ubezpieczeń Społecznych odpowiada zawiadomieniu organu rentowego o zajściu

okoliczności powodujących ustanie lub zawieszenie prawa do świadczeń albo

wstrzymanie wypłaty świadczeń, uzasadniające ograniczenie obowiązku zwrotu

nienależnie pobranego świadczenia do 12 miesięcy. W ocenie skarżącego, także

dostęp do tych informacji Oddziału Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w

Ogólnopolskiej Informacji KSI nie stanowi zawiadomienia organu rentowego, o

którym stanowi wskazany przepis. Skarżący wniósł o zmianę wyroku Sądu

Apelacyjnego i orzeczenie co do istoty sprawy lub o jego uchylenie i przekazanie

sprawy do ponownego rozpoznania.

Ubezpieczona wniosła o oddalenie skargi i zasądzenie na jej rzecz kosztów

postępowania kasacyjnego, podnosząc, że dopełniła obowiązku poinformowania

organu rentowego o prowadzeniu działalności gospodarczej.

Sąd Najwyższy zważył co następuje:

Żądanie zwrotu nienależnego świadczenia z ubezpieczenia społecznego

uzasadnione jest tylko wobec osoby, która otrzymała świadczenie bez podstawy

prawnej, i tylko wówczas, gdy miała świadomość, że wypłacone świadczenie jej się

nie należy (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 17 maja 2001 r., II UKN 338/00,

OSNP 2003 nr 3, poz. 71). W treści obowiązujących przepisów wyraźnie został

wyeksponowany czynnik świadomości pobrania świadczenia nienależnego, przy

czym o jej istnieniu przesądza dokonanie pouczenia o okolicznościach ustania

prawa do świadczeń albo wstrzymania ich wypłaty. W art. 138 ustawy z dnia 17

4

grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych

(jednolity tekst: Dz.U. z 2009 r. Nr 153, poz. 1227 ze zm.) za nienależnie pobrane

świadczenia uznaje się świadczenia wypłacone, mimo zaistnienia okoliczności

powodujących ustanie lub zawieszenie prawa do świadczeń albo wstrzymanie

wypłaty świadczeń w całości lub w części, jeżeli osoba pobierająca świadczenia

była pouczona o braku prawa do ich pobierania. Wynika stąd, że świadomość

nienależności świadczenia ma wypływać z pouczenia uprawnionego przez organ

rentowy o okolicznościach powodujących wypłatę świadczeń nienależnych, a

pouczenie stanowi warunek sine qua non obowiązku ich zwrotu (por. wyroki Sądu

Najwyższego z dnia 26 kwietnia 1980 r., II URN 51/80, OSNCP 1980 nr 10, poz.

202, z dnia 11 stycznia 2005 r., I UK 136/04, OSNP 2005 nr 16, poz. 252, z dnia 9

lutego 2005 r., III UK 181/04, OSNP 2005 nr 17, poz. 275 i z dnia 16 stycznia 2009

r., I UK 190/08, OSNP 2010 nr 15-16, poz. 194).

Pouczenie powinno wyraźnie, konkretnie i wyczerpująco wskazywać

okoliczności mające wpływ na pobieranie świadczeń oraz jasno wskazywać

okoliczności powodujące pobranie nienależnego świadczenia w sposób zrozumiały

dla osoby, do której jest skierowane. Pouczenie nie może być abstrakcyjne,

niekonkretne, a w szczególności nie może odnosić się do wszystkich

hipotetycznych okoliczności powodujących ustanie prawa do świadczeń (por.

wyroki Sądu Najwyższego z dnia 4 września 2007 r., I UK 90/07, OSNP 2008 nr 19-

20, poz. 301, z dnia 17 listopada 1995 r., II URN 46/95, OSNAPiUS 1996 nr 12,

poz. 174, z dnia 17 lutego 2005 r., II UK 440/03, OSNP 2005 nr 18, poz. 291, z dnia

9 lutego 2005 r., III UK 181/04, OSNP 2005 nr 17, poz. 275). Pouczenie

zamieszczane standardowo w decyzjach organu rentowego, które dotyczy

wszystkich możliwych sytuacji, powinno być zindywidualizowane przez wyjaśnienie

odpowiednich przepisów (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 24 listopada 2004

r., I UK 3/04, OSNP 2005 nr 8, poz. 116); może polegać na przytoczeniu przepisów

określających te okoliczności, ale musi być na tyle zrozumiałe, aby ubezpieczony

mógł je odnieść do własnej sytuacji (wyroki Sądu Najwyższego z dnia 14 marca

2006 r., I UK 161/05, OSNP 2007 nr 5-6, poz. 78 i z dnia 10 czerwca 2008 r., I UK

394/07, niepubl.).

5

Nie każda informacja zawarta w treści decyzji jest odpowiednim pouczeniem,

o którym stanowi się w art. 138 ust. 2 pkt 1 ustawy o emeryturach i rentach z

Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, lecz tylko taka, która dotyczy „okoliczności

powodujących ustanie lub zawieszenie prawa do świadczeń albo wstrzymanie

wypłaty świadczeń". W niniejszej sprawie pouczenie ubezpieczonej powinno

przybliżyć jej treść art. 26 ust. 1 w związku z ust. 3 ustawy z dnia 30 października

2002 r. o ubezpieczeniu społecznym z tytułu wypadków przy pracy i chorób

zawodowych (jednolity tekst: Dz.U. 2009 Nr 167, poz. 1322 ze zm.) i wskazywać,

że pobieranie przez osobę osiągającą przychód z prowadzonej działalności

gospodarczej zbiegających się świadczeń w wymiarze przekraczającym kwotę

jednego świadczenia odpowiada pobraniu świadczeń nienależnych. O tych

zasadach wypłaty świadczeń zbiegowych Zakład Ubezpieczeń Społecznych

powinien pouczyć ubezpieczoną, z wyeksponowaniem obowiązku zawiadomienia

organu rentowego o zaistnieniu okoliczności wskazujących na pobieranie

świadczeń nienależnych i z pouczeniem o skutkach zaniedbania zawiadomienia

organu ubezpieczeń społecznych w postaci ustawowego nakazu zwrotu świadczeń

pobranych za 3 lata, wynikającego z domniemania pobrania ich w złej wierze, oraz

o tym, że dokonanie zawiadomienia ogranicza obowiązek zwrotu nienależnych

świadczeń do okresu za 12 miesięcy.

Zamieszczenie w decyzji doręczonej ubezpieczonej zdania o treści: ”zasada

wypłaty jednego świadczenia nie dotyczy zbiegu uprawnień do emerytury z rentą z

tytułu choroby zawodowej, chyba że rencista osiąga przychód - bez względu na

jego wysokość” nie stanowi pouczenia koniecznego do realizacji zwrotu

nienależnych świadczeń w drodze decyzji organu rentowego. Brak odpowiedniego

pouczenia powoduje więc, że świadczenia, choć były wypłacane w nieprawidłowej,

zawyżonej kwocie, nie stanowią świadczeń nienależne pobranych, do których

zwrotu osoba, która je pobrała obowiązana jest na podstawie art. 138 ustawy o

emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Organ ubezpieczeń

społecznych może domagać się od niej nienależnie wypłaconych kwoty wyłącznie

w drodze powództwa cywilnego (art. 411 k.c.). Kwestia ta musi być jednak w

dalszych wywodach pominięta wobec niezaskarżenia wyroku Sądu Apelacyjnego

przez ubezpieczoną, niemniej należy stwierdzić, że osoba pobierająca świadczenia,

6

która nie była należycie pouczona o braku prawa do ich pobierania, nie ma

obowiązku powiadomienia organu rentowego o występujących po jej stronie

okolicznościach powodujących ustanie lub zawieszenie prawa do świadczeń albo

wstrzymanie wypłaty świadczeń w całości lub w części (art. 138 ust. 4 ustawy o

emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych). Rozważanie zatem,

czy w okolicznościach faktycznych sprawy doszło do powiadomienia organu

rentowego o wypłacie zawyżonych świadczeń, jest bezprzedmiotowe.

Z tych względów Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji (art. 39814

i art. 98

k.p.c.).