II BU 3/11

Wyrok z dnia 7 marca 2012 r.

II BU 3/11

Zasady opłacania przez emeryta (rencistę) kosztów pobytu w domu po-

mocy społecznej określają przepisy ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy

społecznej (jednolity tekst: Dz.U. z 2009 r. Nr 175, poz. 1362 ze zm.), a nie prze-

pisy ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu

Ubezpieczeń Społecznych (jednolity tekst: Dz.U. z 2009 r. Nr 153, poz. 1227 ze

zm.).

Przewodniczący SSN Jolanta Strusińska-Żukowska, Sędziowie SN: Roman

Kuczyński (sprawozdawca), Romualda Spyt.

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 7 marca

2012 r. sprawy z wniosku Hieronima P. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecz-

nych-Oddziałowi w W. o wysokość emerytury, na skutek skargi wnioskodawcy o

stwierdzenie niezgodności z prawem prawomocnego wyroku Sądu Apelacyjnego we

Wrocławiu z dnia 1 czerwca 2010 r. […]

1. s t w i e r d z i ł, że zaskarżony wyrok jest niezgodny z prawem,

2. zasądził od Zakładu Ubezpieczeń Społecznych-Oddziału w W. na rzecz

Hieronima P. kwotę 120 zł (sto dwadzieścia) tytułem kosztów postępowania skargo-

wego.

U z a s a d n i e n i e

W dniu 17 marca 2009 r. do Zakładu Ubezpieczeń Społecznych-Oddziału w

W. wpłynął wniosek o potrącenie od 1 kwietnia 2009 r. należnych kosztów utrzyma-

nia w Ewangelickim Centrum Diakonii i Edukacji w W. z uwagi na zamieszkiwanie

wnioskodawcy w Domu Pomocy Społecznej „S." w W. Wysokość emerytury Hiero-

nima P. po waloryzacji od 1 marca 2009 r. wskaźnikiem 106,10% wynosiła 2.697,85

zł brutto. Wnioskodawca łącznie ze świadczeniem emerytalnym pobierał dodatek

pielęgnacyjny w wysokości 173,10 zł oraz świadczenie pieniężne w wysokości

2

173,10 zł przyznane mu decyzją z dnia 12 grudnia 1996 r. przez Kierownika Urzędu

do spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych. Organ rentowy dokonał wylicze-

nia emerytury do wypłaty w następujący sposób: od łącznej wysokości emerytury

brutto 2.697,85 zł, świadczenia pieniężnego 173,10 zł, dodatku pielęgnacyjnego

173,10 zł tj., co stanowiło kwotę 3.044,05 zł, potrącił opłatę za Dom Pomocy Spo-

łecznej 1.866,11 zł, składkę na ubezpieczenie zdrowotne 242,81 zł, zaliczkę na po-

datek dochodowy 230,00 zł, w wyniku czego kwota do wypłaty dla wnioskodawcy

została ustalona w wysokości 705,13 zł.

Ubezpieczony odwołał się od tak ustalonej wysokości świadczenia.

Sąd Okręgowy Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych we Wrocławiu wyro-

kiem z dnia 2 grudnia 2009 r. oddalił odwołanie wnioskodawcy od decyzji Zakładu

Ubezpieczeń Społecznych-Oddziału w W. z dnia 23 marca 2009 r. Sąd dopuścił do-

wód z opinii biegłego księgowego z zakresu księgowości „emerytalno-rentowej” ce-

lem ustalenia, czy organ rentowy w sposób prawidłowy dokonał przeliczenia świad-

czenia w zakresie wysokości części emerytury pozostałej do wypłaty i w sposób pra-

widłowy dokonał potrąceń biorąc pod uwagę wszystkie składniki świadczenia wnio-

skodawcy i sposoby dokonywania potrąceń wynikające z przepisów prawnych wraz z

odniesieniem się do zarzutów wnioskodawcy stawianych decyzji. W opinii z paź-

dziernika 2009 r. biegły podał wyliczenie dokonane przez wnioskodawcę i wyliczenie

dokonane przez organ rentowy oraz szczegółowe wyliczenie kwot do wypłaty dla

wnioskodawcy po uwzględnieniu wszystkich potrąceń i ostateczne wyliczenie eme-

rytury do wypłaty. Po przeanalizowaniu całej dokumentacji zgromadzonej w aktach

sprawy i dokumentacji emerytalnej wnioskodawcy i obowiązujących uregulowań

prawnych w zakresie niezbędnym do sporządzenia opinii biegły stwierdził, iż wylicze-

nie Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w zakresie części emerytury należnej wnio-

skodawcy do wypłaty zostało dokonane w sposób prawidłowy i nie stwierdził błędów

merytorycznych ani rachunkowych w wyliczeniach organu rentowego. W uzasadnie-

niu wyroku Sąd Okręgowy wskazał, że słusznie w wydanej opinii biegły z zakresu

księgowości „emerytalno-rentowej” uznał, że granice potrąceń ustala się od świad-

czenia brutto i powołał się na schemat potrąceń przewidziany przepisami art. 139 ust.

1, art. 140 ust. 7, art. 140 ust. 4 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 roku o emeryturach i

rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (jednolity tekst: Dz.U. z 2004 r. Nr 39,

poz. 353 ze zm.).

3

Na skutek apelacji wnioskodawcy Sąd Apelacyjny-Sąd Pracy i Ubezpieczeń

Społecznych we Wrocławiu wyrokiem z dnia 1 czerwca 2010 r. oddalił apelację. Zda-

niem Sądu Apelacyjnego istota sporu w niniejszej sprawie sprowadzała się do usta-

lenia sposobu obliczenia wysokości opłaty za pobyt w domu pomocy społecznej po-

trącanej z emerytury wnioskodawcy. W ocenie wnioskodawcy wysokość potrącanej

opłaty powinna być wyliczana od kwoty należnej emerytury netto, tj. po odjęciu skła-

dek na ubezpieczenie zdrowotne i podatku dochodowego. Natomiast zdaniem orga-

nu rentowego wysokość potrącanej opłaty winna być obliczana od całości należnej

emerytury (kwota brutto). Sąd stwierdził, że zgodnie z treścią przepisu art. 139 ust. 1

pkt 10 ustawy o emeryturach i rentach z FUS ze świadczeń pieniężnych określonych

w ustawie - po odliczeniu składki na ubezpieczenie zdrowotne oraz zaliczki i innych

należności z tytułu podatku dochodowego od osób fizycznych - podlegają potrąceniu,

z uwzględnieniem art. 141, należności z tytułu odpłatności za pobyt osób uprawnio-

nych do świadczeń w domach pomocy społecznej, zakładach opiekuńczo-leczni-

czych lub zakładach pielęgnacyjno-opiekuńczych - na wniosek dyrektorów tych pla-

cówek. Natomiast w myśl przepisu art. 140 ust. 4 pkt 3 ustawy emerytalnej potrące-

nia, z zastrzeżeniem art. 141, nie mogą przekraczać 65% miesięcznego świadczenia

- jeżeli potrąceniu podlegają należności, o których mowa w art. 139 ust. 1 pkt 10.

Jednocześnie w myśl przepisu art. 140 ust. 7 ustawy emerytalnej wysokość części

świadczenia podlegającego egzekucjom, o których mowa w ust. 1, oraz wysokość

potrąceń, o których mowa w ust. 4, a także wysokość części świadczenia podlegają-

cego potrąceniom, o których mowa w ust. 6 i 6a, oraz ustaloną orzeczeniem sądu,

ugodą sądową lub aktem notarialnym procentową wysokość potrąceń ze świadczeń

z tytułu należności alimentacyjnych bez wskazania sposobu ich naliczania, ustala się

od kwoty świadczenia przed odliczeniem miesięcznej zaliczki na podatek dochodowy

od osób fizycznych oraz składki na ubezpieczenie zdrowotne. W ocenie Sądu po-

wyższe brzmienie przepisu wskazuje jednoznacznie sposób wyliczenia wysokości

emerytury oraz wszystkich potrąceń i odliczeń od jej wysokości, zatem do obliczenia

wysokości potrąceń z emerytury, w tym potrąceń na rzecz opłat za pobyt w domu

pomocy społecznej należy wziąć wysokość emerytury w kwocie brutto. Przepis art.

139 ustawy emerytalnej wskazuje jedynie na kolejność dokonywania potrąceń. Prze-

nosząc powyższe rozważania na niniejszy stan faktyczny Sąd Apelacyjny wskazał,

że zaskarżona decyzja organu rentowego jest prawidłowa. W ocenie Sądu drugiej

instancji, złożona w sprawie opinia biegłego z zakresu księgowości spełnia wymogi

4

fachowości, rzetelności i zgodności z zasadami logicznego myślenia oraz jest prze-

konywająca i zupełna. Sąd Apelacyjny nie podzielił zarzutów apelacji co do nieprawi-

dłowości opinii biegłego, stanowiącej podstawę ustaleń Sądu Okręgowego. Sąd

Apelacyjny w pełni zgodził się z ustaleniami dokonanymi przez Sąd pierwszej instan-

cji.

Wnioskodawca na podstawie art. 4241

§ 1 k.p.c. wniósł skargę o stwierdzenie

w całości niezgodności z prawem prawomocnego wyroku Sądu Apelacyjnego we

Wrocławiu z dnia 1 czerwca 2010 r. w przedmiocie wysokości należnej wnioskodaw-

cy emerytury, jako wydanego z naruszeniem przepisów prawa materialnego. Skargę

oparł na naruszeniu prawa materialnego przez błędną wykładnię i zastosowanie art.

139 ust. 1 pkt 10 oraz art. 140 ust. 7 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach

i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych oraz niezastosowaniu przepisu art.

61 ust. 2 pkt 1 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (jednolity tekst:

Dz.U. z 2009 r. Nr 175, poz. 1362 ze zm.), polegające na mylnym przyjęciu, że prze-

pis art. 139 ust. 1 pkt 10 stanowi podstawę do wyliczenia opłaty za pobyt wniosko-

dawcy w domu pomocy społecznej, gdy w istocie przepis ten reguluje wyłącznie za-

sady dokonywania potrąceń ze świadczeń określonych w tej ustawie, natomiast pod-

stawę do ustalenia wysokości odpłatności stanowią wyłącznie przepisy ustawy z dnia

12 marca 2004 r. o pomocy społecznej oraz na przyjęciu, że potrącenia należności

wnioskodawcy na rzecz domu pomocy społecznej są przez organ rentowy dokonane

zgodnie z przepisem art. 140 ust. 7 ustawy o emeryturach i rentach. W ocenie skar-

żącego wydanie przedmiotowego orzeczenia spowodowało wyrządzenie szkody po-

przez wypłacanie wnioskodawcy świadczenia emerytalnego w części pozostającej po

odliczeniu należności na rzecz Domu Pomocy Społecznej w wysokości zaniżonej o

kwotę 194,23 zł miesięcznie, począwszy od dnia 1 kwietnia 2009 r.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zgodnie z art. 61 ust. 2 pkt 1 ustawy o pomocy społecznej mieszkańcy domu

pomocy społecznej są zobowiązani do ponoszenia odpłatności w wysokości nie

większej niż 70% dochodu osiąganego przez mieszkańca domu. Na podstawie art.

62 ust. 1 pkt 2 opłatę mieszkaniec domu może wnosić do kasy domu pomocy spo-

łecznej lub na jego rachunek bankowy, a za zgodą mieszkańca opłata może być po-

trącana z emerytury przez właściwy organ emerytalno-rentowy, zgodnie z odrębnymi

5

przepisami. Z kolei przepisy art. 139 ust. 1 pkt 10 i art. 140 ust. 7 ustawy z dnia 17

grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych okre-

ślają wyłącznie kolejność i maksymalną wysokość potrąceń ustalonej przez ustawę o

pomocy społecznej odpłatności za pobyt w domu pomocy społecznej. Inne rozumie-

nie i zastosowanie wskazanych przepisów prawa materialnego narusza zasadę lex

specialis derogat legi generali przez pominięcie obowiązującego przepisu art. 61 ust.

2 pkt 1 rangi ustawowej regulującego kwestie ustalania wysokości opłat za pobyt w

domu pomocy społecznej. Wskazać należy także, że ustawa o pomocy społecznej

definiuje pojęcie dochodu - art. 8 ust. 3 (określa ogólne zasady obliczania dochodu).

Ustala się go przez pomniejszenie przychodu o zaliczki na podatek dochodowy,

składki na ubezpieczenie społeczne i zdrowotne oraz płacone alimenty. Mając na

uwadze, że wskazane wyżej przepisy ustawy o pomocy społecznej, odnoszące się

do odpłatności za pobyt w domu pomocy społecznej, posługują się pojęciem docho-

du, przyjąć należy, że w ustaleniu wysokości tej odpłatności zastosowanie znajdzie

art. art. 8 ust. 3 (por. wyrok z dnia 6 września 2006 r. Wojewódzkiego Sądu Admini-

stracyjnego w Warszawie, I SA/Wa 929/06). Zaskarżony wyrok Sądu Apelacyjnego w

całości oparty jest na treści art. 139 ust. 1 pkt 10 ustawy o emeryturach i rentach z

FUS, a także na dalszych jej przepisach, w tym art. 140 ust. 4 pkt 3 i 7 oraz art. 141 z

całkowitym pominięciem wskazanych wyżej przepisów obowiązującej ustawy o po-

mocy społecznej i w sposób sprzeczny z tymi przepisami. W tym miejscu podkreślić

należy, że w orzecznictwie sądów przyjmuje się w sposób niebudzący wątpliwości,

że opłaty za pobyt w domu pomocy społecznej są ustalane wyłącznie w oparciu o

przepisy ustawy z dnia 29 listopada 1990 r. o pomocy społecznej, a nie ustawy eme-

rytalno-rentowej, przy czym art. 140 tej ustawy nie ma zastosowania. (wyroki Naczel-

nego Sądu Administracyjnego z dnia 7 stycznia 2000 r., I SA 1083/99 i z 7 listopada

2007 r., I OSK 92/07). Sąd Apelacyjny pominął w całości prawidłową podstawę

prawną, którą powinien był zastosować w niniejszym stanie sprawy, błędnie przyj-

mując, że potrącenie z tytułu pobytu wnioskodawcy w Domu Pomocy Społecznej wy-

nosi 65% świadczenia emerytalnego brutto, tj. kwotę 1.866,11 zł, gdy w istocie owe

65% stanowi wyłącznie granicę możliwych do dokonania przez organ rentowy potrą-

ceń brutto, wynikających z przepisu art. 140 ust. 4 pkt 3 ustawy o emeryturach i ren-

tach. Kierując się prawidłową interpretacją i zastosowaniem art. 61 ust. 2 pkt 1

ustawy o pomocy społecznej stwierdzić należy, że wysokość tej odpłatności w przy-

padku wnioskodawcy powinna wynosić nie więcej niż 70% dochodu (a zatem przy-

6

chodu netto po potrąceniu należności z tytułu podatku dochodowego i składki zdro-

wotnej ZUS). Wysokość przyznanego świadczenia emerytalnego wnioskodawcy wy-

nosiła 2.697,85 zł brutto. Oprócz tego świadczenia wnioskodawcy przyznano 2 do-

datki do emerytury w kwotach po 173,10 zł. Łączny zatem, ustalony przychód brutto

wnioskodawcy wynosił 3.044,05 zł. Dochód, od którego należało zgodnie z art. art.

61 ust. 2 pkt 1 ustawy o pomocy społecznej wyliczyć 70% odpłatności na rzecz domu

pomocy społecznej wynosić winien kwotę 2.418,28 zł (3.044,05 - 242,82 ubezpie-

czenie zdrowotne - 210 podatek + 173.10 zasiłek pielęgnacyjny). W konsekwencji

jako granicę odpłatności za pobyt w Domu Pomocy Społecznej (70%) należy wska-

zać kwotę 1.692,80 zł netto, a nie 1.866,11 zł netto, jak to ustalił organ rentowy w

zaskarżonej decyzji i Sądy obu instancji. Wnioskodawcy zatem po dokonaniu ze

świadczenia emerytalnego wraz z dodatkami potrącenia na rzecz Domu Pomocy

Społecznej winna być wypłacana pozostała część świadczenia w kwocie 899,37 zł.

Mając powyższe na uwadze Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji wyroku.

========================================