II PK 155/11

Wyrok z dnia 7 marca 2012 r.

II PK 155/11

1. Rozwiązanie umowy o pracę z pracownikiem samorządowym na pod-

stawie art. 27 ust. 9 ustawy z dnia 21 listopada 2008 r. o pracownikach samo-

rządowych (Dz.U. Nr 223, poz. 1458) wymaga oświadczenia woli pracodawcy o

wypowiedzeniu tej umowy, ze wskazaniem negatywnych ocen pracy jako przy-

czyny wypowiedzenia (art. 30 § 4 k.p.).

2. W postępowaniu sądowym toczącym się z odwołania od wypowiedze-

nia umowy o pracę z powodu uzyskania ponownie negatywnej oceny, pracow-

nik samorządowy może kwestionować zasadność wystawionych mu ocen, na-

wet jeśli uprzednio nie odwołał się od nich do kierownika jednostki w trybie

przewidzianym przez art. 27 ust. 5 ustawy o pracownikach samorządowych.

Ciężar dowodu w tym zakresie spoczywa na pracowniku (art. 6 k.c.).

Przewodniczący SSN Jolanta Strusińska-Żukowska (sprawozdawca), Sędzio-

wie SN: Roman Kuczyński, Romualda Spyt.

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 7 marca

2012 r. sprawy z powództwa Andrzeja B. przeciwko Urzędowi Miejskiemu w B. o

przywrócenie do pracy, na skutek skargi kasacyjnej powoda od wyroku Sądu Okrę-

gowego w Świdnicy z dnia 14 lutego 2011 r. […]

o d d a l i ł skargę kasacyjną.

U z a s a d n i e n i e

Sąd Okręgowy-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Świdnicy wyrokiem z

dnia 14 lutego 2011 r. oddalił apelację powoda od wyroku Sądu Rejonowego w

Dzierżoniowie, którym oddalono powództwo Andrzeja B. o przywrócenie do pracy w

pozwanym Urzędzie Miejskim w B.

Sąd odwoławczy przyjął za własne ustalenia faktyczne Sądu pierwszej instan-

cji, zgodnie z którymi powód był zatrudniony w pozwanym urzędzie od 1 grudnia

2

1995 r. na podstawie umowy o pracę zawartej na czas nieokreślony. Od 4 marca

1998 r. do 3 kwietnia 1998 r. pełnił obowiązki kierownika referatu do spraw zarzą-

dzania gruntami i nieruchomościami w Wydziale Planowania i Rozwoju Miasta, a po

upływie tego okresu - podinspektora w tym referacie. Od 2000 r. powód jako pracow-

nik administracyjny urzędu podlegał ocenie pracy dokonywanej przez bezpośred-

niego przełożonego - kierownika referatu. W arkuszu oceny za okres od października

2000 r. do października 2001 r. otrzymał ogólną zadowalającą ocenę przydatności

zawodowej, natomiast za kolejny okres - od 1 listopada 2001 r. do grudnia 2002 r. -

wysoką ogólną ocenę pracy. W następnych latach do jakości pracy świadczonej

przez powoda pracodawca miał szereg zastrzeżeń, czego skutkiem były udzielane

mu kary porządkowe upomnienia - jedna w 2003 r., dwie w 2004 r., po jednej w la-

tach 2005 - 2007, po trzy w 2008 r. i 2009 r. - za różnorodne uchybienia będące wy-

nikiem niestarannego, nienależytego i niesumiennego wykonywania obowiązków

pracowniczych. Andrzej B. nie odwoływał się od nałożonych na niego kar porządko-

wych. Ocena kwalifikacyjna powoda za okres od 28 października 2008 r. do 31 paź-

dziernika 2009 r. (przedstawiona powodowi 6 listopada 2009 r.) była negatywna, bo-

wiem w opinii bezpośredniej przełożonej powód zlecone mu zadania i czynności wy-

konywał nieterminowo, był pracownikiem biernym, niewykazującym własnej inicja-

tywy i niewykonującym poleceń przełożonych. Ponowna okresowa ocena kwalifika-

cyjna z dnia 19 lutego 2010 r. dała ten sam negatywny wynik, w zasadzie z tych sa-

mych przyczyn, co poprzednio. Kierowniczka referatu rozmawiała z powodem przed

wręczeniem mu pisemnej oceny okresowej, omawiając każdą informację zawartą w

piśmie. Powód nie wyrażał żadnej opinii w związku z uwagami swojej przełożonej.

Nigdy też nie odwołał się od oceny okresowej do burmistrza, mimo że wiedział o ta-

kiej możliwości. Dnia 12 marca 2010 r. pracodawca doręczył powodowi oświadczenie

o wypowiedzeniu umowy o pracę ze skutkiem na dzień 30 czerwca 2010 r. W uza-

sadnieniu wskazano na negatywne okresowe oceny pracy powoda i powołano się na

art. 27 ust. 9 ustawy z dnia 21 listopada 2008 r. o pracownikach samorządowych

(Dz.U. Nr 223, poz. 1458 ze zm.), zgodnie z którym uzyskanie ponownej negatywnej

oceny pracy „skutkuje rozwiązaniem umowy o pracę z zachowaniem okresu wypo-

wiedzenia”.

Sąd Okręgowy zaakceptował też pogląd prawny Sądu Rejonowego, że po-

mimo sformułowania treści art. 27 ust. 9 ustawy o pracownikach samorządowych w

taki sposób, który sugeruje, iż rozwiązanie umowy o pracę w okolicznościach w nim

3

opisanych następuje z mocy prawa, przyjąć należy konieczność złożenia oświadcze-

nia woli przez pracodawcę o wypowiedzeniu stosunku pracy. Zdaniem Sądu drugiej

instancji, wystarczającą przyczyną tego wypowiedzenia jest sam fakt udzielenia dwu-

krotnie negatywnej oceny pracy, gdyż taka przesłanka rozwiązania stosunku pracy

wynika wprost z art. 27 ust. 9 ustawy. W kwestii dopuszczalności kwestionowania w

postępowaniu przed sądem toczącym się na skutek odwołania od wypowiedzenia

ocen stanowiących podstawę rozwiązania stosunku pracy Sąd Okręgowy wyraził

pogląd, że „jeżeli już, to tylko i wyłącznie w przypadku, kiedy pracownik wyczerpał

wcześniej możliwość odwołania się od oceny do kierownika jednostki. Nieodwołanie

się od negatywnej oceny w rzeczy samej jest bowiem przyznaniem racji pracodawcy

w zakresie oceny pracy i pozbawia pracownika prawa późniejszego jej podważania”.

Niezależnie jednak od takiego stanowiska, Sąd odwoławczy wskazał na odmienny

pogląd Sądu Rejonowego, który uznając prawo powoda do kwestionowania zasad-

ności przyznanych mu negatywnych ocen pracy, badał tę kwestię i na podstawie ze-

branych w sprawie dowodów doszedł do wniosku, że ocena pracy powoda była rze-

telna, wobec czego wypowiedzenie umowy o pracę było uzasadnione z tego punktu

widzenia. Sąd drugiej instancji zaakceptował ocenę dowodów zaprezentowaną w tym

zakresie przez Sąd pierwszej instancji, przyjmując za prawidłowe rozstrzygnięcie

tego Sądu również z tych przyczyn.

Powód wywiódł skargę kasacyjną od wyroku Sądu Okręgowego, zarzucając

naruszenie: 1) art. 27 ust. 9 ustawy o pracownikach samorządowych, przez błędną

jego wykładnię, co polegało na przyjęciu, że w przypadku otrzymania przez pracow-

nika samorządowego dwukrotnej negatywnej oceny pracy w ramach odwołania od

wypowiedzenia umowy o pracę do sądu pracy przysługuje mu jedynie prawo kwe-

stionowania zachowania przez pracodawcę wymogów formalnych, a w przypadku

niewykorzystania przez pracownika drogi odwoławczej od oceny pracodawcy (prze-

widzianej w art. 27 ust. 5 ustawy) traci on możliwość kwestionowania zasadności

tych ocen w toku postępowania toczącego się w wyniku złożenia przez niego odwo-

łania do sądu pracy od wypowiedzenia umowy o pracę, a sąd nie jest władny do me-

rytorycznego badania zasadności tych ocen; 2) art. 27 ust. 9 ustawy o pracownikach

samorządowych oraz art. 30 § 4 k.p., art. 45 § 1 k.p. w związku z art. 6 k.c., przez

przyjęcie, że na powodzie ciąży ciężar wykazania braku zasadności podanych mu

przyczyn wypowiedzenia, gdy tymczasem to na stronie pozwanej spoczywa ciężar

dowodu zasadności wypowiedzenia, polegający na obowiązku wykazania prawdzi-

4

wości, rzetelności i obiektywizmu wystawionych powodowi ocen okresowych, co do-

prowadziło do nierozpoznania istoty sprawy; 3) art. 382 k.p.c. oraz art. 232 zdanie

drugie k.p.c. w związku z art. 391 § 1 k.p.c., przez bezpodstawne zaniechanie uzu-

pełnienia materiału dowodowego, tj. niedopuszczenie z urzędu dowodu z zeznań

świadka - osoby, która została zatrudniona w miejsce powoda lub też przejęła jego

obowiązki służbowe - w celu ustalenia zasadności zarzutów powoda co do nadmier-

nego obciążenia go obowiązkami pracowniczymi oraz niedopuszczenie dowodów z

dokumentacji prowadzonej przez powoda w celu zbadania, czy poszczególne zarzuty

postawione w ocenach pracodawcy powołanych w podstawach wypowiedzenia

umowy o pracę były uzasadnione.

Opierając skargę na takich podstawach, powód wniósł o uchylenie zaskarżo-

nego wyroku w całości, a także uchylenie w całości poprzedzającego go wyroku

Sądu Rejonowego i przekazanie sprawy Sądowi pierwszej instancji do ponownego

rozpoznania oraz o zasądzenie od strony pozwanej kosztów postępowania kasacyj-

nego.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zakres podmiotowy regulacji dotyczących ocen okresowych pracowników

samorządowych został określony w art. 27 ust. 1 ustawy o pracownikach samorzą-

dowych, który stanowi, że obowiązkowi okresowych ocen podlegają wszyscy pra-

cownicy samorządowi zatrudnieni na stanowiskach urzędniczych, w tym również kie-

rowniczych stanowiskach urzędniczych. W ust. 2 oraz 4 - 9 tego artykułu ustawo-

dawca określił ramy proceduralne przeprowadzania ocen okresowych. Zgodnie z

nimi ocena okresowa pracownika samorządowego sporządzana jest przez bezpo-

średniego przełożonego w określonych przedziałach czasowych - nie rzadziej niż raz

na 2 lata i nie częściej niż raz na 6 miesięcy. Zgodnie z art. 27 ust. 2, musi mieć ona

charakter pisemny, a więc nie może być przekazana ustnie. Z treści art. 27 ust. 8

wynika natomiast, że może być ona negatywna bądź pozytywna. Niezwłocznie po jej

sporządzeniu jest ona przekazywana przez oceniającego ocenianemu pracownikowi

samorządowemu oraz kierownikowi jednostki, w której oceniany jest zatrudniony.

Pracownikowi samorządowemu od dokonanej oceny przysługuje odwołanie do kie-

rownika jednostki, w której pracownik jest zatrudniony, w terminie 7 dni od dnia dorę-

czenia oceny, a odwołanie jest rozpatrywane w terminie 14 dni od jego wniesienia.

5

Zgodnie z art. 27 ust. 8 ustawy, w przypadku uzyskania przez pracownika negatyw-

nej oceny sporządzana jest ponowna ocena, jednakże nie wcześniej niż po upływie 3

miesięcy od dnia zakończenia poprzedniej oceny. Jeżeli jest ona ponownie nega-

tywna, umowa o pracę z pracownikiem ulega rozwiązaniu z zachowaniem okresu

wypowiedzenia (art. 27 ust. 9 ustawy). Chociaż w istocie użycie przez ustawodawcę

w art. 27 ust. 9 ustawy sformułowania „skutkuje rozwiązaniem umowy o pracę" mo-

głoby wskazywać, że rozwiązanie następuje z mocy prawa bez potrzeby składania

przez pracodawcę oświadczenia woli, to jednak Sąd Najwyższy akceptuje stanowi-

sko Sądu Okręgowego, że takie oświadczenie jest wymagane. Ustawa o pracowni-

kach samorządowych nie stanowi bowiem wprost, że w rozważanej sytuacji rozwią-

zanie umowy o pracę następuje z mocy samego prawa, a zgodnie z jej art. 43 ust. 1,

w sprawach nieuregulowanych w ustawie stosuje się odpowiednio przepisy Kodeksu

pracy. Kodeks pracy nie przewiduje zaś rozwiązania umowy o pracę za wypowiedze-

niem z mocy samego prawa, stanowiąc w art. 30 § 1 pkt 2, że skutek rozwiązujący

umowę o pracę w takim trybie wywołuje oświadczenie jednej ze stron z zachowaniem

okresu wypowiedzenia.

W oświadczeniu woli pracodawcy o wypowiedzeniu umowy o pracę na czas

nieokreślony powinna być wskazana przyczyna uzasadniająca to wypowiedzenie

(art. 30 § 4 k.p.). Biorąc pod uwagę treść art. 27 ust. 9 ustawy (uzyskanie ponownej

negatywnej oceny, o której mowa w ust. 8, czyli dokonanej nie wcześniej niż po

upływie 3 miesięcy od dnia zakończenia poprzedniej oceny, skutkuje rozwiązaniem

umowy o pracę, z zachowaniem okresów wypowiedzenia), przychylić się trzeba do

stanowiska Sądu odwoławczego, że pracodawca wywiązuje się z obowiązku nałożo-

nego przez art. 30 § 4 k.p., jeżeli w swoim oświadczeniu woli powoła się na fakt

udzielenia pracownikowi dwukrotnie negatywnej oceny pracy, w odstępach czaso-

wych przewidzianych przepisami ustawy.

Nie do zaakceptowania jest natomiast stanowisko Sądu drugiej instancji, że w

toku procesu sądowego pracownik nie może zwalczać zasadności udzielonych mu

negatywnych ocen pracy. Jak bowiem słusznie wskazał Sąd Najwyższy w uzasad-

nieniu wyroku z dnia 6 kwietnia 2011 r., II PK 274/10 (niepublikowany), „nie można

nie zauważyć, że okresowa ocena kwalifikacyjna jest zbiorem (sumą) określonych

ocen (opinii) wyrażanych według określonych kryteriów, co z jednej strony w założe-

niu ma walor obiektywizmu (średniego wyniku), lecz z drugiej strony nie jest wolne od

dozwolonych indywidualnych ocen przełożonych. Wówczas nawet samo semantycz-

6

ne znaczenie niektórych kryteriów może rodzić rozbieżności w odbieraniu wyniku

okresowej oceny kwalifikacyjnej przez pracownika. Sąd jednak nie zastępuje praco-

dawcy w sporządzaniu okresowej oceny kwalifikacyjnej. Może ją kontrolować, gdy

wymaga tego przedmiot sprawy (sporu), jednak nie w zakresie oceny jaka dozwolona

jest pracodawcy. Nie można jednak wykluczyć czynu pracodawcy, polegającego na

naruszeniu przepisów (reguł) tej oceny, a nawet instrumentalnego ich traktowania

albo naruszenia innych przepisów ogólnych. Pamiętać należy, że ocena nie może

naruszać dóbr osobistych pracownika (art. 111

k.p. i art. 23 i 24 k.c.), choć ze swej

istoty okresowa ocena kwalifikacyjna może w nie wkraczać. Jednakże nie jest to

ocena dowolna, skoro ma oparcie w ustawie i w samym jej modelu przyjmuje się

możliwość odwołania i weryfikacji oceny. Tym bardziej możliwe jest to przed sądem

powszechnym (sądem pracy), z tym zastrzeżeniem, że stwierdzenie bezprawności

jako podstawy odpowiedzialności, czyli uwzględnienia żądania, nie może wynikać

tylko z indywidualnego i subiektywnego przekonania pracownika, że ocena nie jest

miarodajna. Chodzi wszak o okresową ocenę kwalifikacyjną, a więc służbową, spo-

rządzoną metodycznie i merytorycznie wedle określonych kryteriów”.

Rację ma zatem skarżący, że pracownik może w toku postępowania sądo-

wego toczącego się na skutek odwołania od wypowiedzenia umowy o pracę z przy-

czyny określonej w art. 27 ust. 9 ustawy o pracownikach samorządowych kwestiono-

wać zasadność negatywnych ocen pracy, nawet jeżeli uprzednio nie odwołał się od

nich do kierownika jednostki, bowiem w przeciwnym razie faktycznie zostałby po-

zbawiony możliwości kwestionowania zasadności wypowiedzenia. Jednakże w takiej

sytuacji, wbrew stanowisku skarżącego, to pracownik jest obowiązany do wykazywa-

nia w tym zakresie inicjatywy dowodowej. W razie sporu co do istnienia przyczyn

wypowiedzenia, ciężar dowodu spoczywa na pracodawcy, który z tego faktu wywodzi

skutki prawne (art. 6 k.c. w związku z art. 300 k.p.). Skoro zaś, jak wskazano wyżej,

przyczyną wypowiedzenia powodowi umowy o pracę było uzyskanie dwukrotnie ne-

gatywnej oceny pracy, to pozwany obowiązany był dowieść jedynie tego, że takie

oceny miały miejsce. Powoda natomiast obciążał dowód istnienia okoliczności przy-

toczonych przez niego w celu wykazania, że wypowiedzenie było nieuzasadnione w

aspekcie nieprawdziwości czy nierzetelności wystawionych mu ocen. W tym zakresie

zarzuty skargi kasacyjnej są zatem nieusprawiedliwione, ale niezależnie od tego,

pozostają bez znaczenia dla rozstrzygnięcia sprawy. W orzecznictwie utrwalona jest

bowiem wykładnia negująca możliwość skutecznego podnoszenia w skardze kasa-

7

cyjnej zarzutu naruszenia przez Sąd drugiej instancji art. 6 k.c., gdy zmierza on do

zakwestionowania ustaleń faktycznych (por. wyroki z dnia 13 czerwca 2000 r., V

CKN 64/00, OSNC 2000 nr 12, poz. 232; z dnia 15 października 2004 r., II CK 62/04,

LEX nr 197635, z dnia 8 listopada 2005 r., I CK 178/05, LEX nr 220844 oraz z dnia

15 lutego 2008 r., I CSK 426/07, LEX nr 465919). Do zakresu regulacji art. 6 k.c. nie

należy bowiem to, czy strona wywiązała się ze swoich obowiązków procesowych

(powołała dowody na wykazanie swoich twierdzeń). Przepis art. 6 k.c. jako stwier-

dzający, że ciężar udowodnienia faktu spoczywa na osobie, która z faktu tego wywo-

dzi skutki prawne, ma w procesie istotne znaczenie dopiero wówczas, gdy sąd z

braku odpowiednich dowodów albo wskutek odmowy wiary lub mocy przeprowadzo-

nym dowodom, nie poczynił określonych ustaleń faktycznych (por. wyrok Sądu Naj-

wyższego z dnia 4 stycznia 2008 r., I UK 223/07, LEX nr 442836). Wówczas konse-

kwencje tego ponosi strona, na której spoczywał ciężar udowodnienia tego faktu.

Jeżeli natomiast istotne fakty zostaną ustalone, to podlegają one ocenie z punktu

widzenia przepisów prawa materialnego, niezależnie od tego, która ze stron podjęła

w tym zakresie inicjatywę dowodową (powód, pozwany, czy nawet dowód został

przeprowadzony z urzędu). Należy zaś zwrócić uwagę, że pomimo innego poglądu

prawnego, Sąd Okręgowy zaakceptował ustalenia faktyczne Sądu pierwszej instancji

i ich ocenę odnośnie do zasadności uzyskanych przez powoda negatywnych ocen

okresowych. W takiej zaś sytuacji uznać trzeba, że kontrola sądowa w tym zakresie

miała miejsce, skoro przeprowadzone zostało postępowanie dowodowe na okolicz-

ność zasadności ocen uzyskanych przez powoda, a negatywne dla niego wyniki tego

postępowania zostały przez Sąd drugiej instancji zaaprobowane. Poczynione w wy-

niku oceny dowodów ustalenia stały się więc podstawą faktyczną również zaskarżo-

nego wyroku, która nie podlega kontroli kasacyjnej (art. 39813

§ 2 k.p.c.), wobec

czego jej podważanie przez zarzut naruszenia art. 6 k.c. jest niedopuszczalne. Tym

samym nieuzasadnione są zarzuty naruszenia art. 30 § 4 k.p. i art. 45 § 1 k.p., bo-

wiem poczynione w sprawie ustalenia faktyczne nie dają podstaw do stwierdzenia, że

wypowiedzenie było niezgodne z prawem lub nieuzasadnione.

Odnośnie zaś do zarzutu naruszenia art. 382 k.p.c. oraz art. 232 zdanie drugie

w związku z art. 391 § 1 k.p.c., przez niedopuszczenie z urzędu dowodów wskaza-

nych przez skarżącego, przypomnieć należy, że zgodnie z celem reform Kodeksu

postępowania cywilnego zapoczątkowanych ustawą z dnia 1 marca 1996 r. o zmianie

Kodeksu postępowania cywilnego (Dz.U. Nr 43, poz. 189 ze zm.), które wzmocniły

8

zasadę kontradyktoryjności postępowania cywilnego, sąd nie jest zobowiązany do

prowadzenia z urzędu dowodów zmierzających do wyjaśnienia okoliczności istotnych

dla rozstrzygnięcia sprawy. Po zmianach dokonanych w przepisach art. 3, 213 i 232

k.p.c. obowiązek przedstawienia dowodów spoczywa przede wszystkim na stronach,

przy czym sąd nie został pozbawiony inicjatywy dowodowej. Jego kompetencja w

tym zakresie, wynikająca z art. 232 k.p.c., polegająca na możliwości dopuszczenia z

urzędu dowodu niewskazanego przez stronę, jest oparta na dowolnym uznaniu.

Stwierdzenia tego nie narusza fakt, że w orzecznictwie oraz w piśmiennictwie wska-

zano na szczególne sytuacje, w których aktywność dowodowa jest obowiązkiem

sądu, np. gdy strony zmierzają do obejścia prawa, w wypadku procesów fikcyjnych

oraz w razie nieporadności strony działającej bez profesjonalnego pełnomocnika,

która nie jest w stanie przedstawić środków dowodowych w celu uzasadnienia swo-

ich twierdzeń (por. uchwałę składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 19

maja 2000 r., III CZP 4/00, OSNC 2000 nr 11, poz. 195 oraz wyroki Sądu Najwyż-

szego z dnia 5 listopada 1997 r., III CKN 244/97, OSNC 1998 nr 3, poz. 52, z dnia 25

czerwca 1998 r., III CKN 384/98, Biuletyn SN 1998 nr 11, s. 14 i z dnia 10 paździer-

nika 1997 r., II CKN 378/97, OSP 1998 nr 6, poz. 111). Zawarty w zdaniu drugim art.

232 k.p.c. przepis, że sąd może dopuścić dowód niewskazany przez strony, nie

oznacza zatem, iż sąd zobowiązany jest do zastąpienia własnym działaniem bez-

czynności strony. Niczym nieusprawiedliwiona bezczynność strony w zakresie ini-

cjatyw dowodowych przynieść może ujemny dla niej skutek związany ze stanem nie-

udowodnienia powoływanych faktów, bez możliwości wykazywania sądowi narusze-

nia art. 232 zdanie drugie k.p.c. Jedynie w szczególnych sytuacjach procesowych o

charakterze wyjątkowym, np. w wypadku ujawnionej przez stronę bezradności czy w

razie istnienia trudnych do przezwyciężenia przez strony przeszkód, sąd powinien

skorzystać ze swojego uprawnienia do dopuszczenia dowodu niewskazanego przez

stronę. Taki zaś stan rzeczy w sprawie nie zachodził.

Mając powyższe na uwadze Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji (art. 39814

k.p.c.).

========================================