I CSK 314/11

Sygn. akt I CSK 314/11

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 15 marca 2012 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Grzegorz Misiurek (przewodniczący)

SSN Wojciech Katner

SSN Hubert Wrzeszcz (sprawozdawca)

w sprawie z powództwa małoletnich Kamila T. i Piotra T.

reprezentowanych przez opiekuna prawnego Halinę T.

przeciwko Powszechnemu Zakładowi Ubezpieczeń S.A.

o zadośćuczynienie, odszkodowanie i rentę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 15 marca 2012 r.,

skargi kasacyjnej powodów

od wyroku Sądu Apelacyjnego z dnia 2 grudnia 2010 r.,

uchyla zaskarżony wyrok w części zmieniającej wyrok Sądu

Okręgowego w P. z dnia 11 grudnia 2009 r., przez oddalenie

powództwa o rentę (pkt I 2), oddalającej apelację powodów od

wymienionego wyroku Sądu Okręgowego w P. oddalającego

powództwo o zadośćuczynienie (pkt II) oraz rozstrzygającej o

kosztach procesu (pkt I 3, III, IV) i w tym zakresie przekazuje

sprawę Sądowi Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania,

2

Uzasadnienie

Wyrokiem z dnia 11 grudnia 2009 r. Sąd Okręgowy w P. zasądził od

pozwanego na rzecz powodów po 80 000 zł odszkodowania z ustawowymi

odsetkami od dnia 1 lipca 2000 r., miesięczną rentę uzupełniającą od 16 czerwca

2000 r. do 16 czerwca 2003 r. po 300 zł, od 17 czerwca 2003 r. do 16 czerwca

2006 r. po 400 zł, od 17 czerwca 2007 do 16 czerwca 2008 r. po 600 zł i od

17 czerwca 2008 r. po 800 zł, płatną z góry do dnia 15 każdego miesiąca

z ustawowymi odsetkami za opóźnienie w spełnieniu świadczenia, oddalił

powództwo w pozostałej części i orzekł o kosztach procesu.

Sąd ustalił, że w dniu 16 czerwca 2000 r. zginęła w wypadku drogowym

matka małoletnich powodów. Sprawcy wypadku zostali prawomocnie skazani

wyrokiem Sądu Rejonowego w P. z dnia 27 września 2004 r.

Matka powodów Agnieszka C. żyła w konkubinacie z Krzysztofem T.

Pochodzący z tego związku faktycznego małoletni powodowie zostali uznani przez

Krzysztofa T. Agnieszka C. i Krzysztof T. zamierzali się pobrać. Krzysztof T.

pracował i łożył na utrzymanie dzieci. Matka powodów skończyła szkołę

podstawową, nie miała wyuczonego zawodu. Pracowała w Zakładzie Przetwórstwa

Rybnego jako robotnica. Po urodzeniu synów zrezygnowała z pracy, zajęła się

wychowaniem dzieci, pobierała zasiłek.

Po śmierci Agnieszki C. Krzysztof T. przeprowadził synów do swoich

rodziców. Powodami zajmowali się dziadkowie, ponieważ ich ojciec popadł w

alkoholizm. W 2004 r. Krzysztof T. został pozbawiony władzy rodzicielskiej, a jego

rodzice ustanowieni rodziną zastępczą dla powodów.

Śmierć matki i związana z nią całkowita zmiana sytuacji życiowej, a także

postępowanie ojca stanowiły dla powodów traumatyczne przeżycie.

Kamil T., urodzony dnia 14 lutego 1995 r., jest dzieckiem chorym

somatycznie, był leczony w różnych placówkach medycznych, także w Centrum

Zdrowia Dziecka. Poddawany był zabiegom operacyjny, udrażniającym przewody

moczowe i wydalniczy. Stwierdzono u niego chorobę Hirschprunga, chroniczne

3

zapalenie spojówek i dysleksję, wykonano kolostomię. Wymaga on stałej opieki

medycznej, przyjmuje leki, musi poddawać się zabiegom medycznym i wymaga

diety lekkostrawnej. Jego rozwój wczesnodziecięcy przebiegał z opóźnieniem,

w wieku siedmiu lat ujawnił się obniżony rozwój ruchowy, a następnie cechy

nadpobudliwości psychoruchowej i obniżona zdolność koncentracji uwagi.

Był wielokrotnie badany w poradni psychologiczno-pedagogicznej, poddawany

terapiom, korzystał z zajęć wyrównawczych i korepetycji. Nie pamięta wyglądu

matki, ale odczuwa jej brak, nie zawsze znajduje zrozumienie u dziadków jako osób

starszych, odczuwa brak bezpieczeństwa. Jest chłopcem lękliwym i nieśmiałym,

stojącym na uboczu życia rówieśników, nie potrafi nawiązywać kontaktów z innymi.

Ma mniejszą sprawność fizyczną i poczucie osierocenia, nie potrafi poprosić

o pomoc w trudnych sytuacjach. Chodzi na grób matki, brak kontaktów z ojcem

pogłębia jego nieharmonijny rozwój umysłowy i nasila zaburzenia emocjonalne.

Piotr T., urodzony dnia 8 czerwca 1996 r., jest zdrowszy niż brat, ale także

wykazuje duże defekty rozwojowe. Ma trudności z przyswajaniem

i zapamiętywaniem wiedzy, wykazuje męczliwość psychiczną, wymaga pomocy

w nauce. Przechodził z tego powodu badania w poradni pedagogiczno-

psychologicznej, uczęszcza na zajęcia wyrównawcze, korzysta z korepetycji

i pomocy brata. Ma znaczne objawy organicznego uszkodzenia ośrodkowego

układu nerwowego na skutek urazu spowodowanego nieobecnością matki, o której

nieustannie pamięta.

W toku procesu w dniu 31 sierpnia 2009 r. zmarł dziadek powodów, obecnie

pozostają oni wyłącznie pod opieką babci. Z Zakładu Ubezpieczeń Społecznych

powodowie otrzymali rentę po matce w łącznej wysokości 579,26 zł.

Sąd Okręgowy uznał, że żądanie zasądzenia odszkodowania na podstawie

art. 446 § 3 k.c. jest uzasadnione co do zasady. Nie znalazł jednak podstaw do

uwzględnienia tego roszczenia w dochodzonej wysokości (po 100 000 zł).

Zadaniem Sądu rozmiar znacznego pogorszenia sytuacji życiowej powodów

spowodowanego śmiercią matki uzasadnia zasądzenie odszkodowania, po

uwzględnieniu wypłaconego już przez pozwanego (po 10 000 zł), w wysokości po

80 000 zł, żądanie przewyższające zasądzoną kwotę podlega zatem oddaleniu.

4

Również nie budziło wątpliwości Sądu Okręgowego, co do zasady, żądanie

zasądzenia na podstawie art. 443 § 2 renty uzupełniającej, ponieważ renta

rodzinna nie zaspakaja potrzeb powodów. Jednakże roszczenie to w wysokości

określonej przez powodów uznał za wygórowane i dlatego uwzględnił je częściowo.

Zdaniem Sądu nie było podstaw do uwzględnienia roszczenia o zadośćuczynienie,

gdyż przepis art. 446 § 4 k.c. przewidujący możliwość jego dochodzenia nie

obowiązywał w chwili śmierci matki powodów.

Apelację od wyroku wniosły obie strony. Zaskarżając wyrok w części

oddalającej powództwo, powodowie domagali się jego zmiany i uwzględnienia

powództwa w całości. Pozwany zaskarżył natomiast wyrok w części

uwzględniającej powództwo i domagał się jego zmiany przez obniżenie

odszkodowania do kwoty po 40 000 zł, zasądzenie odsetek od dnia wydania

wyroku, oddalenie roszczenia o zasądzenie renty wyrównawczej i zmianę

rozstrzygnięcia o kosztach procesu. Wyrokiem z dnia 2 grudnia 2010 r. Sąd

Apelacyjny zmienił wyrok Sądu pierwszej instancji w ten sposób, że ustawowe

odsetki od odszkodowania zasądził od dnia 23 września 2007 r. i oddalił roszczenie

z tego tytułu za okres wcześniejszy, oddalił roszczenie o rentę, obniżył zasądzoną

od pozwanego na rzecz Skarbu Państwa kwotę z tytułu kosztów sądowych, oddalił

w pozostałej części apelację pozwanego i w całości apelację powodów oraz orzekł

o kosztach postępowania apelacyjnego.

Sąd odwoławczy nie znalazł podstaw do uwzględnienia apelacji powodów.

Zasądzone odszkodowanie jest – jego zdaniem – odpowiednie do rozmiaru

znacznego pogorszenia sytuacji życiowej powodów, spowodowanego śmiercią

matki. Podzielił też podgląd Sądu pierwszej instancji, że obowiązujący w chwili

zdarzenia wywołującego szkodę stan prawny wykluczał możliwość zasądzenia

zadośćuczynienia.

Sąd drugiej instancji dopatrzył się natomiast podstaw do częściowego

uwzględnienia apelacji pozwanego. Podzielił zarzuty apelującego, że nie zachodzą

przesłanki uzasadniające zasądzenie renty uzupełniającej. Oceniając możliwości

zarobkowe Agnieszki C. uznał, że nie byłaby ona w stanie przeznaczyć na potrzeby

powodów więcej, niż wynosi pobierana przez poszkodowanych renta rodzinna.

5

Podkreślił również, że powodowie nie sprostali ciężarowi wykazania wysokości

zarobków zmarłej matki, stanowiących przesłankę zasądzenia renty uzupełniającej.

Sąd podzielił też co do zasady zarzut apelującego, że Sąd Okręgowy wadliwie

ustalił opóźnienie w spełnieniu świadczenia odszkodowawczego i uznał, iż należy je

liczyć od dnia 23 września 2007 r.

Zaskarżając wyrok częściowo, pełnomocnik powodów w skardze kasacyjnej,

opartej na obu podstawach, zarzucił naruszenie art. 446 § 2 k.c. w związku

z art.135 § 1 k.r.o. i art. 6 k.c., art. 448 w związku z art. 23 i art. 24 k.c. oraz art. 322

k.p.c. Powołując się na te podstawy wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku

i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania albo o uchylenie tego orzeczenia

i uwzględnienie powództwa o zadośćuczynienie i rentę w całości.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Sądy obu instancji zgodnie przyjęły, że przepis art. 446 § 4 k.c., który wszedł

w życie z dniem 3 sierpnia 2008 r., nie mógł stanowić podstawy prawnej

zasądzenia dochodzonego przez powodów zadośćuczynienia za krzywdę

spowodowaną tragiczną śmiercią matki, ponieważ nie obowiązywał on w chwili

zdarzenia wyrządzającego im krzywdę. Stanowisko to jest trafne. Nie oznacza ono

jednak – co słusznie zarzucili skarżący – że dochodzone roszczenie jest w ogóle

pozbawione podstawy prawnej. Uszło bowiem uwagi Sądu odwoławczego,

że w wyroku Sądu Najwyższego z dnia 14 stycznia 2010 r., IV CSK 307/09

(OSNC-ZD 2010, nr 3, poz. 91) wyrażono pogląd, że w stanie prawnym sprzed dnia

3 sierpnia 2008 r. spowodowanie śmierci osoby bliskiej mogło stanowić naruszenie

dóbr osobistych najbliższych członków rodziny zmarłego i uzasadniać przyznanie

im zadośćuczynienia na podstawie art. 448 k.c. Prawo do życia w rodzinie

i utrzymania tego rodzaju więzi stanowi bowiem dobro osobiste członków rodziny

i podlega ochronie na podstawie art. 23 i art. 24 k.c.

Stanowisko to zyskało aprobatę w uchwałach Sądu Najwyższego z dnia

22 października 2010 r., III CZP 76/10 (Biul. SN 2010, nr 10, s. 11) i z dnia 13 lipca

2011 r., III CZP 32/11 (Biul. SN 2011, nr 7, s. 9). Wyjaśniono w nich również,

że dodanie art. 446 § 4 k.c. jest nie tylko wyrazem woli ustawodawcy

potwierdzenia dopuszczalności dochodzenia zadośćuczynienia na gruncie

6

przepisów obowiązujących przed wejściem w życie tego przepisu, ale także

dokonania zmiany ogólnej reguły wynikającej z art. 448 k.c. przez zawężenie kręgu

osób uprawnionych do zadośćuczynienia do najbliższych członków rodziny.

Przepis art. 446 § 4 k.c. wzmacnia też wykładnię art. 446 § 3 k.c., wiążącą funkcję

tego przepisu wyłącznie z ochroną majątkową. Nie można zatem zasadnie

twierdzić, że przepis art. 446 § 4 k.c. stanowi swoiste superfluum, pozbawione

głębszego sensu normatywnego. Podkreślono też, że nie każdą więź rodzinną

niejako automatycznie należy zaliczyć do katalogu dóbr osobistych, lecz jedynie

taką, której zerwanie powoduje ból, cierpienie, rodzi poczucie krzywdy.

Osoba dochodząca roszczenia na podstawie art. 448 k.c. powinna zatem wykazać

istnienie tego rodzaju więzi, stanowiącej jej dobro osobiste podlegające ochronie.

Sąd odwoławczy nie rozważał zasadności roszczenia powodów

o zadośćuczynienie na podstawie art. 448 w związku z art. 24 § 1 k.c. Zarzut

wydania zaskarżonego wyroku z naruszeniem tych przepisów należało zatem

uznać za uzasadniony.

Oceniając zasadność żądania zasądzenia renty na podstawie art. 446 § 2

k.c., Sąd odwoławczy uznał, że nie ma wątpliwości, iż została spełniona przesłanka

renty w postaci istnienia potrzeb małoletnich powodów. Poszkodowani nie sprostali

jednak – zdaniem Sądu – ciężarowi wykazania wysokości zarobków, jakie mogłaby

osiągnąć ich zmarła matka. W konsekwencji nie było podstaw do uwzględnienia

roszczenia o rentę. Skarżący trafnie zarzucili, że oddalając roszczenie o rentę,

Sąd nie rozważył możliwości zastosowania art. 322 k.p.c. Przepis ten pozwala

sądowi w sprawach o naprawienie szkody, w których ścisłe udowodnienie

wysokości żądania jest niemożliwe lub nader utrudnione, zasądzić odpowiednią

sumę według własnej oceny, opartej na rozważeniu wszystkich okoliczności sprawy

(por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 14 stycznia 2010 r., IV CSK 307/09).

Zaniechanie rozważenia możliwości zastosowania rozwiązania przewidzianego

w art. 322 k.p.c. uniemożliwia odparcie zarzutu, że zaskarżony wyrok został

wydany z naruszeniem art. 322 k.p.c., a w konsekwencji także z naruszeniem art.

446 § 2 k.c. przez jego niezastosowanie. W związku z zarzutem naruszenia art. 446

§ 2 k.c. należy przypomnieć, że w literaturze i orzecznictwie przyjmuje się zgodnie,

że renta przewidziana w tym przepisie, ma charakter odszkodowawczy, a nie

7

alimentacyjny. Stanowi ona wynagrodzenie straty, jakiej doznała osoba uprawniona

do alimentacji na skutek niemożności uzyskania świadczenia zaspokajającego jej

wszystkie potrzeby. Zmierza ona więc do restytucji, w granicach możliwych

do zrealizowania, stanu, jaki istniałby, gdyby nie nastąpiło zdarzenie wyrządzające

szkodę (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 16 marca 2008 r., III CSK 386/07,

OSNC-ZD 2009, nr 2, poz.50).

Wskazany w skardze kasacyjnej zakres zaskarżenia obejmuje cały

punkt I wyroku Sądu odwoławczego. Jednakże w podstawach kasacyjnych nie

przytoczono zarzutów naruszenia prawa dotyczących rozstrzygnięcia

w przedmiocie odszkodowania zasądzonego na podstawie art. 446 § 3 k.c.

Również z uzasadnienia skargi kasacyjnej nie wynika, aby skarżący

zakwestionowali wspomniane rozstrzygnięcie. W tej sytuacji należało przyjąć,

że w istocie wyrok Sądu odwoławczego został zaskarżony w zakresie, w jakim

została uwzględniona skarga kasacyjna.

Z przedstawionych powodów Sąd Najwyższy orzekł, jak w sentencji wyroku

(art. 39815

§ 1 k.p.c. i art. 108 § 2 w związku z art. 39821

k.p.c.).

jw