I CSK 345/11

Sygn. akt I CSK 345/11

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 15 marca 2012 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Grzegorz Misiurek (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Wojciech Katner

SSN Hubert Wrzeszcz

Protokolant Ewa Krentzel

w sprawie z powództwa D. Trading & I. Limited w Limassol (Republika Cypru)

przeciwko Miastu Stołecznemu Warszawa

o zapłatę,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 15 marca 2012 r.,

skargi kasacyjnej strony powodowej

od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 26 stycznia 2011 r.,

oddala skargę kasacyjną.

Uzasadnienie

2

Powód domagał się zasądzenia od pozwanego miasta stołecznego

Warszawy kwoty 12.471.379 zł za bezumowne korzystanie z budynków biurowo-

usługowych położonych przy ulicy S. 35/37 w okresie od dnia 28 września 1996 r.

do 21 lutego 2000 r.

Sąd Okręgowy wyrokiem z dnia 31 maja 2010 r. oddalił powództwo, a Sąd

Apelacyjny oddalił apelację strony powodowej od tego orzeczenia wyrokiem

zaskarżonym skargą kasacyjną. Podstawę tych rozstrzygnięć stanowiły

następujące ustalenia faktyczne i ich ocena prawna.

Nieruchomość położona przy ulicy S. 37/35, oznaczona nr hip. 472,

obejmująca obecnie działki ewidencyjne nr 3 i nr 4, będąca własnością J. Z.,

została objęta działaniem dekretu z dnia 26 października 1945 r. o w własności i

użytkowaniu gruntów na obszarze m.st. Warszawy (Dz. U. Nr 50, poz. 279 ze zm.;

dalej: „dekret z 1945 r.”). Wzniesione na tej nieruchomości przed 1945 r. budynki

(biurowy – tzw. P. B. oraz biurowo-usługowy) odbudowane zostały ze zniszczeń

wojennych ze środków Skarbu Państwa. Z dniem wejścia w życie dekretu, tj. 21

listopada 1945 r., opisane wyżej grunty przeszły na własność gminy m.st.

Warszawy, a następnie Skarbu Państwa. Na podstawie ustawy komunalizacyjnej

nieruchomość z dniem 27 maja 1990 r. stała się własnością Gminy Warszawa;

obecnie jest własnością m.st. Warszawy.

Prezydium Rady Narodowej m.st. Warszawy orzeczeniem z dnia

26 października 1948 r. odmówiło J. Z. przyznania prawa własności czasowej. Na

skutek odwołania, Samorządowe Kolegium Odwoławcze - decyzją z dnia 21

października 1996 r. - uchyliło to orzeczenie i przekazało sprawę Prezydentowi

m.st. Warszawy do ponownego rozpoznania.

J. Z. umową z dnia 26 sierpnia 1999 r. sprzedał J. G. wszelkie prawa i

roszczenia wynikające z dekretu z 1945 r. wraz z budynkami znajdującymi się na

nieruchomości oraz roszczenia dotyczące korzystania z gruntów i budynków przez

osoby trzecie.

Prezydent m.st. Warszawy decyzją z dnia 21 lutego 2000 r. Nr 121/2000 –

uwzględniając wniosek dekretowy - ustanowił na rzecz J. G. prawo użytkowania

3

wieczystego gruntu i przeniósł na niego własność budynków za kwotę 13.121.600

zł, stanowiącą równowartość nakładów na ich odbudowę. Po uzyskaniu tej decyzji

J. G. wniósł wszelkie wynikające z niej prawa jako aport do P. B. spółki z

ograniczoną odpowiedzialnością. Samorządowe Kolegium Odwoławcze decyzją z

dnia 20 lutego 2006 r. uchyliło wymienioną decyzję z dnia 21 lutego 2000 r. w

części przenoszącej własność budynków za zapłatą i umorzyło postępowanie w

tym zakresie.

Gmina Warszawa Centrum w 2000 r. wniosła pozew o stwierdzenie

nieważności tej umowy w części dotyczącej sprzedaży budynków oraz

w przedmiocie założenia odrębnej księgi wieczystej dla nieruchomości budynkowej

i dokonania w niej wpisu prawa własności na rzecz J. G. Pozwani J. G. oraz

spółka P. B. wnieśli pozew wzajemny o ustalenie, że budynki znajdujące się w dniu

21 listopada 1945 r. na nieruchomości objętej dawna księgą wieczystą nr hip.

/.../stanowiły odrębny od gruntu przedmiot własności. Ostatecznie w sprawie tej

zapadły prawomocne rozstrzygnięcia oddalające powództwo główne oraz

uwzględniające powództwo wzajemne.

W dniu 30 sierpnia 2007 r. nastąpiło wydanie nieruchomości spółce P. B.

Umową z dnia 27 czerwca 2008 r. oddano nieruchomość w użytkowanie wieczyste.

J. G. na podstawie umowy z dnia 28 sierpnia 2008 r. darował stronie powodowej

wierzytelność wobec m.st. Warszawy z tytułu wynagrodzenia za bezumowne

korzystanie z budynków w okresie objętym żądaniem pozwu.

Oceniając tak ustalony stan faktyczny, Sąd Okręgowy uznał powództwo

za bezzasadne z dwóch przyczyn. Przyjął, że w okresie realizacji wniosku

złożonego na podstawie art. 7 dekretu z 1945 r. właścicielowi nieruchomości

budynkowej nie przysługiwało roszczenie wydobywcze, a konsekwencji roszczenie

o wynagrodzenia za korzystanie z rzeczy. Niezależnie od tego stwierdził, że m.st.

Warszawa było - w okresie, którego dotyczy żądanie - posiadaczem budynków

w dobrej wierze. Przeciwko takiemu zaś posiadaczowi roszczenia uzupełniające

aktualizują się dopiero wraz ze ziszczeniem się przesłanek uzasadniających

wystąpienie z roszczeniem windykacyjnym i to tylko w odniesieniu do

okresu od chwili dowiedzenia się przez posiadacza o wytoczeniu powództwa

(art. 224 § 2 k.c.).

4

Sąd Apelacyjny, oddalając apelację strony powodowej, wskazał, że

oddalenie powództwa usprawiedliwione było tą drugą przyczyną. Nabycie przez

m.st. Warszawa własności zabudowanej nieruchomości przy ulicy S. 25/27

stwierdzone zostało przez Wojewodę Mazowieckiego ostatecznymi decyzjami

z 25 maja 1992 r. (w odniesieniu do działki nr 3) oraz z 27 marca 1992 r. (co do

działki oznaczonej nr 4), wiążącymi sądy w postępowaniu cywilnym. Gdyby nawet

decyzje te zostały wyeliminowane z obrotu prawnego, czego strona powodowa nie

wykazała, to należy uznać, że m.st. Warszawa - w spornym okresie - pozostawało

samoistnym posiadaczem przedmiotowych budynków w dobrej wierze. Budynki te

zostały objęte w wykonaniu decyzji komunalizacyjnych. Po stronie jednostki

samorządowej istniała pewność, że zostały one odbudowane przez osoby trzecie

(Warszawską Spółdzielnię Mieszkaniową oraz Zakład Osiedli Robotniczych) i

przeszły na własność Skarbu Państwa. Dla budynków tych nie zostały założone

księgi wieczyste, a m.st. Warszawa, bezzwłocznie po powzięciu wiadomości

o treści umowy zawartej 26 sierpnia 1999 r. między J. Z. a J. G., wytoczyło

powództwo o ustalenie jej nieważności. Okoliczność, że strona pozwana

(poprzednie jednostki samorządowe) wiedziała o wydaniu w dniu 21 października

1996 r. przez Samorządowe Kolegium Odwoławcze decyzji uchylającej orzeczenie

o odmowie przyznania własności czasowej, nie stanowi podstawy do uznania, że

dalsze jej posiadanie nosiło cechy posiadania w złej wierze, gdyż art. 224 § 2 k.c.

samodzielnie wyznacza chwilę, w której odpowiedzialność posiadacza samoistnego

w dobrej wierze rozszerza się na obowiązek świadczenia wynagrodzenia za

korzystanie z rzeczy.

W skardze kasacyjnej, opartej na obu podstawach określonych w art. 3983

§ 1 k.p.c., strona powodowa wniosła o uchylenie zaskarżonego wyroku oraz

poprzedzającego go wyroku Sądu Okręgowego i przekazanie sprawy temu Sądowi

do ponownego rozpoznania, ewentualnie o uchylenie zaskarżonego wyroku

i uwzględnienie apelacji w całości.

W ramach pierwszej podstawy kasacyjnej zarzuciła naruszenie:

- art. 225 k.c. przez błędną jego wykładnię i niezastosowanie wskutek

przyjęcia, że strona pozwana w okresie od 28 września 1996 r. do 21 lutego

1996 r. była posiadaczem budynków w dobrej wierze, a powstanie po stronie

5

powodowej roszczeń uzupełniających było uzależnione od wytoczenia

powództwa o wydanie rzeczy zgodnie z art. 224 § 2 k.c.;

- art. 1 w związku z art. 5 dekretu z dnia 26 października 1945 r. przez błędną

wykładnię polegającą na uznaniu, że dochodzone roszczenie nie powstało

z dniem 21 października 1996 r., a decyzje komunalizacyjne z 27 marca

1992 r. i 25 maja 1990 r. stanowiły podstawę prawną władania strony

pozwanej nieruchomością budynkową;

- art. 222 § 1 k.c. przez przyjęcie, że stronie pozwanej przysługiwało

skuteczne względem właściciela uprawnienie do władania nieruchomością

budynkową, wynikające z decyzji komunalizacyjnych;

- art. 7 ust. 2 ustawy z dnia 10 maja 1990 r. Przepisy wprowadzające ustawę

o samorządzie terytorialnym i ustawę o pracownikach samorządowych

(Dz. U. Nr 32, poz. 191 ze zm.; dalej: „ustawa z dnia 10 maja 1990 r.”) przez

przyjęcie, że decyzja komunalizacyjna wydana - wbrew dyspozycji art. 7

ust. 2 tej regulacji – z naruszeniem praw osób trzecich stanowi podstawę

prawną władania nieruchomością.

Drugą podstawę kasacyjną skarżąca wypełniła zarzutami naruszenia:

- art. 6 w związku z art. 7 i art. 225 k.c. przez uznanie, że strona powodowa

nie obaliła domniemania dobrej wiary strony pozwanej;

- art. 378 § 1 k.p.c. oraz art. 328 § 2 przez nierozpoznanie w całości zarzutów

apelacji wskazujących na błędną wykładnię art. 1, art. 5 i art. 7 dekretu

z 1945 r. oraz art. 222 § 1 k.c.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Odnosząc się pierwszej kolejności do zarzutów podniesionych w ramach

podstawy kasacyjnej naruszenia przepisów postępowania, należy stwierdzić, że nie

znajdują one usprawiedliwienia.

W orzecznictwie Sądu Najwyższego ugruntował się pogląd, zgodnie z którym

naruszenie art. 328 § 2 k.p.c. w związku z art. 391 § 1 k.p.c. może stanowić

usprawiedliwioną podstawę skargi kasacyjnej tylko wtedy, gdy uzasadnienie

zaskarżonego wyroku nie posiada wszystkich koniecznych elementów, bądź

zawiera tak istotne braki, które uniemożliwiają kontrolę kasacyjną (zob. m.in.

6

wyroki: z dnia 9 czerwca 2009 r., II CSK 49/09, niepubl.; z dnia 10 lipca 2009 r.,

II CSK 65/09, niepubl.; z dnia 4 marca 2010 r., I CSK 439/09, niepubl.).

Według strony skarżącej, Sąd Apelacyjny naruszył art. 328 § 2 k.p.c. przez

uchylenie się w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku od oceny zarzutów naruszenia

art. 1, art. 5 i art. 7 dekretu z 1945 r. oraz art. 222 § 1 k.c., zmierzających

do podważenia wyrażonego przez ten Sąd zapatrywania, zgodnie z którym, do

czasu rozstrzygnięcia wniosku złożonego na podstawie art. 7 powołanego dekretu,

właścicielowi nieruchomości budynkowej nie przysługuje roszczenie windykacyjne,

a co za tym idzie – również roszczenie uzupełniające.

Zarzut ten należy ocenić jako chybiony, gdyż Sąd Apelacyjny wskazał

wyraźnie, że zasadniczą przesłankę usprawiedliwiającą oddalenie powództwa

stanowi uznanie m.st. Warszawy - w okresie objętym żądaniem pozwu –

za samoistnego posiadacza nieruchomości budynkowych w dobrej wierze oraz

brak podstaw do objęcia jego odpowiedzialnością obowiązku świadczenia

wynagrodzenia za korzystanie z tych nieruchomości (art. 224 § 2 k.c.). Nie można

zatem zasadnie twierdzić, że zaniechanie przez Sąd Apelacyjny rozważań co

do wzmiankowanych zarzutów czyni uzasadnienie zaskarżonego wyroku jako

dotknięte wadami uniemożliwiającymi przeprowadzenie kontroli kasacyjnej.

W świetle przyjętej przez Sąd Apelacyjny koncepcji rozstrzygnięcia, nawet

uznanie przywołanych wyżej zarzutów apelacyjnych za trafne, nie prowadziłoby do

podważenia wyroku Sądu pierwszej instancji. Z tych też względów zamierzonego

skutku nie mógł wywrzeć zarzut naruszenia art. 378 § 1 k.p.c.

Bezzasadny okazał się również zarzut naruszenia art. 6 w związku z art. 7

i art. 225 k.c. Pierwszy z wymienionych przepisów traktuje o ciężarze dowodu

w sensie materialnoprawnym i wskazuje, kogo obciążają skutki niewypełnienia

obowiązku udowodnienia istnienia prawa. Do jego naruszenia dochodzi wtedy, gdy

sąd orzekający przypisuje obowiązek dowodowy innej stronie, niż ta, która

z określonego faktu wywodzi skutki prawne. Właściwą płaszczyznę dla wytknięcia

tego uchybienia stanowi podstawa kasacyjna naruszenia prawa materialnego.

Tymczasem zarzut podniesiony w skardze kasacyjnej ulokowany został w ramach

podstawy naruszenia przepisów postępowania i oparty na twierdzeniu, że Sąd

drugiej instancji wadliwie uznał, iż strona powodowa nie przedstawiła dowodu

7

obalającego domniemanie dobrej wiary strony pozwanej, co wyklucza poddanie

go kontroli kasacyjnej.

Ocenę zasadności pierwszej podstawy kasacyjnej trzeba poprzedzić uwagą,

że skarżący, formułując zarzuty naruszenia prawa materialnego, nie może

poprzestać na wskazaniu jedynie przepisu prawa, który został naruszony, lecz

nadto powinien zawsze określić, czy przepis ten został błędnie zinterpretowany lub

niewłaściwie zastosowany, czyli skonkretyzować sposób jego naruszenia

(zob. wyrok SN z dnia 5 grudnia 2006 r., I CSK 274/06, Lex nr 238945).

Strona skarżąca, przytaczając zarzuty obrazy art. 222 § 1 k.c. oraz art. 7

ust. 2 ustawy z dnia 10 maja 1990 r., nie sprecyzowała, czy przepisy te zostały

naruszone - w jej ocenie - wskutek błędnej wykładni, czy też niewłaściwego

zastosowania. Sąd Najwyższy nie jest uprawniony do samodzielnego dokonywania

konkretyzacji sposobu naruszenia przepisu prawa materialnego objętego

podniesionym zarzutem, ani snucia w tym zakresie własnych domysłów.

Zarzuty dotknięte takimi wadami usuwają się spod kontroli kasacyjnej.

U podstaw zaskarżonego wyroku legła konstatacja, że pozwane m.st.

Warszawa w okresie, którego dotyczy powództwo, było samoistnym posiadaczem

nieruchomości budynkowych położonych w Warszawie przy ulicy S. 35/37 w dobrej

wierze. Strona skarżąca, usiłując podważyć tę ocenę, podniosła, że pozwane m.st.

Warszawa przymiot ten oraz tytuł prawny do władania nieruchomością budynkową

utraciło z chwilą wydania decyzji przez Samorządowe Kolegium Odwoławcze,

uchylającej orzeczenie o odmowie przyznania własności czasowej, tj. z dniem 21

października 1996 r. Formułując - w oparciu o te twierdzenia - zarzuty naruszenia

art. 225 k.c. oraz art. 1 w związku z art. 5 dekretu z 1945 r. nie dostrzegła jednak,

że kwestionowane stanowisko Sądu Apelacyjnego, które zaważyło na treści

zaskarżonego wyroku, było wynikiem wykładni art. 224 § 2 k.c., prowadzącej do

uznania, że zakres odpowiedzialności samoistnego posiadacza w dobrej wierze

ulega rozszerzeniu na obowiązek zapłaty świadczenia wynagrodzenia za

korzystanie z rzeczy z chwilą dowiedzenia się przez posiadacza o wytoczeniu

przeciwko niemu powództwa o wydanie rzeczy. Sąd Apelacyjny wskazał przy tym,

że ze zdarzeniem tym nie można utożsamiać powzięcia wiadomości o wydaniu

wymienionej decyzji organu odwoławczego; powiązany z nim skutek można byłoby

8

- co najwyżej - dostrzec w wezwaniu do zawarcia ugody przed sądem w

przedmiocie wydania budynków, co jednak nastąpiło dopiero 29 czerwca 2006 r.

W orzecznictwie Sądu Najwyższego wyrażono zapatrywanie sprzeciwiające

się dokonywaniu oceny stanu świadomości posiadacza w zakresie dobrej lub złej

wiary z odwołaniem się jedynie do domniemania wynikającego z obowiązywania

decyzji komunalizacyjnej (zob. wyrok dnia 23 lipca 2004 r., III CK 212/03, niepubl.).

Na gruncie przepisów dekretu z 1945 r. zaprezentowano natomiast stanowisko

wskazujące na możliwość przypisania m.st. Warszawie złej wiary z chwilą

powzięcia informacji o wystąpieniu przez uprawnionego ze środkiem prawnym

zmierzającym do wyeliminowania z obrotu prawnego decyzji odmawiającej

ustanowienia własności czasowej, a to z racji powszechności roszczeń byłych

właścicieli gruntów warszawskich (zob. wyrok z dnia 11 sierpnia 2011 r., I CSK

642/10, niepubl.). Do poglądów tych nawiązała strona skarżąca formułując zarzuty

naruszenia art. 225 k.c. i art. 1 w związku z art. 5 dekretu z 1945 r.

W świetle przytoczonego stanowiska Sądu Apelacyjnego, nie ulega wszakże

wątpliwości, że jego skuteczne podważenie wymagało podniesienia zarzutu

naruszenia art. 224 § 2 k.c. przez błędną wykładnię, czego w skardze kasacyjnej

nie uczyniono.

Z tych względów Sąd Najwyższy na podstawie art. 39814

k.p.c. orzekł,

jak w sentencji.

jw