II CSK 328/11

Sygn. akt II CSK 328/11

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 14 marca 2012 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Anna Kozłowska (przewodniczący)

SSN Marian Kocon

SSN Barbara Myszka (sprawozdawca)

w sprawie z powództwa PKO Bank Polski Spółki Akcyjnej

przeciwko Towarzystwu Czytelni Ludowych w G.

oraz Skarbowi Państwa - Staroście O.

o ustalenie,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym

w Izbie Cywilnej w dniu 14 marca 2012 r.,

skargi kasacyjnej strony powodowej

od wyroku Sądu Okręgowego

z dnia 23 września 2010 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi

Okręgowemu do ponownego rozpoznania, pozostawiając temu

Sądowi rozstrzygnięcie o kosztach postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

2

Wyrokiem z dnia 4 maja 2010 r. Sąd Rejonowy oddalił powództwo PKO BP

S.A. skierowane przeciwko Towarzystwu Czytelni Ludowych w G.

zarejestrowanemu pod poz. 53 Rejestru Stowarzyszeń i Związków Urzędu

Wojewódzkiemu w P., Skarbowi Państwa – Staroście O. oraz Towarzystwu Czytelni

Ludowych, zarejestrowanemu w Krajowym Rejestrze Sądowym pod poz. 105072 o

ustalenie, że Skarb Państwa z dniem 31 grudnia 1955 r. nabył własność

nieruchomości położonej w O., stanowiącej działkę nr 1098/1 o obszarze 0,0932

ha, objętą prowadzoną przez ten Sąd księgą wieczystą nr /.../.

Apelacja powoda od tego wyroku została przez Sąd Okręgowy oddalona

wyrokiem z dnia 23 września 2010 r. Okoliczności faktyczne przyjęte za podstawę

orzeczenia przedstawiały się następująco.

Właścicielem nieruchomości o obszarze 0,9806 ha położonej w O., objętej

księgą wieczystą „O. Miasto wykaz 373”, było Towarzystwo Czytelni Ludowych,

wpisane do Rejestru Stowarzyszeń i Związków Urzędu Wojewódzkiego pod poz.

53. Wpisu prawa właściciela do księgi wieczystej dokonano w dniu 24 grudnia 1928

r. Druga wojna światowa przerwała działalność tego stowarzyszenia. Po

oswobodzeniu P. ks. Karol M., kierujący stowarzyszeniem przed wojną, zwrócił się

do Wojewódzkiego Wydziału Informacji i Propagandy z zapytaniem o możliwość

podjęcia działalności. Ujawnił, że celem jego działań jest zabezpieczenie majątku

Towarzystwa Czytelni Ludowych oraz podjęcie przez tę organizację statutowej

działalności oświatowej. Władze państwowe uzależniły podjęcie działalności przez

Towarzystwo od jego relegalizacji, czyli ponownej rejestracji. W tej sytuacji ks.

Karol M. w dniu 8 czerwca 1945 r. wystąpił z wnioskiem o zarejestrowanie

Towarzystwa Czytelni Ludowych.

W dniu 8 sierpnia 1945 r. Wojewoda wpisał do Rejestru Stowarzyszeń i

Związków Urzędu Wojewódzkiego pod nr 2 stowarzyszenie o nazwie Towarzystwo

Czytelni Ludowych. Pismem z dnia 7 stycznia 1946 r. Ministerstwo Bezpieczeństwa

Publicznego, oceniając negatywnie działalność Towarzystwa, nakazało jego

rozwiązanie na podstawie art. 24 rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej z

3

dnia 27 października 1932 r. – Prawo o stowarzyszeniach (Dz.U. Nr 94, poz. 808 ze

zm. – dalej: „Pr. stow.- 1932”). Decyzją z dnia 21 marca 1946 r. Wojewoda

rozwiązał Towarzystwo Czytelni Ludowych, wskazując jako podstawę art. 24 Pr.

stow.-1932 , a jako przyczynę reakcyjną działalność Towarzystwa, która zagraża

bezpieczeństwu publicznemu. Po wniesieniu odwołania od decyzji, Ministerstwo

Administracji Publicznej, w wystąpieniu do Urzędu Wojewódzkiego, pismem z dnia

5 lutego 1949 r. zasugerowało uchylenie decyzji o rozwiązaniu z jednoczesnym

zadecydowaniem likwidacji na podstawie art. 26 pkt 4 Pr. stow.-1932, ponieważ

cele statutowe Towarzystwa „realizują w skali krajowej związki samorządowe,

związki zawodowe i Samopomoc Chłopska”. W dniu 27 czerwca 1950 r. decyzją

Prezydium WRN uchylono decyzję z dnia 21 marca 1946 r., zarządzono likwidację

Towarzystwa zarejestrowanego w dniu 8 sierpnia 1945 r. pod nr 2 i przeznaczono

jego majątek na cele oświatowe i społeczne. Jako podstawę wydania decyzji

wskazano art. 26 pkt 4 i 27 zdanie drugie Pr. stow-1932. Z kolei w piśmie z dnia 31

października 1950 r. Prezydium WRN wypowiedziało się co do otwarcia z dniem 1

listopada 1950 r. likwidacji Towarzystwa z jednoczesnym wskazaniem jednostek,

na rzecz których przeznaczony został jego majątek. W dniu 11 czerwca 1959 r.

Maria Z., działając jako likwidator Towarzystwa Czytelni Ludowych, złożyła w jego

imieniu oświadczenie w formie aktu notarialnego o zrzeczeniu się prawa własności

zabudowanej nieruchomości o obszarze 0,9806 ha położonej w O., objętej księga

wieczystą „O. Miasto wykaz 373”. Po zamknięciu tej księgi nieruchomość została

zapisana w księdze wieczystej nr 57716.

Decyzją z dnia 26 listopada 1991 r. Minister Spraw Wewnętrznych stwierdził

nieważność decyzji Prezydium WRN z dnia 27 czerwca 1950 r. o zarządzeniu

likwidacji i przeznaczeniu majątku Towarzystwa Czytelni Ludowych, jako podjętej z

rażącym naruszeniem art. 26 pkt 4 i art. 27 Pr. stow.-1932. Proces likwidacji

Towarzystwa Czytelni Ludowych nie został zakończony, wobec czego

stowarzyszenia tego nie wykreślono z rejestru stowarzyszeń prowadzonego przez

organ administracji. Po wejściu w życie ustawy z dnia 7 kwietnia 1989 r. – Prawo

o stowarzyszeniach (Dz.U. Nr 20, poz. 104 ze zm.; jedn. tekst: Dz.U. z 2001 r.

Nr 97, poz. 855 ze zm. – dalej: „Pr. stow. -1989”) Towarzystwo Czytelni Ludowych

zostało wpisane do rejestru stowarzyszeń Sądu Wojewódzkiego pod poz. 773.

4

Poczynając od dnia 18 kwietnia 2002 r. jest ono zarejestrowane w Krajowym

Rejestrze Sądowym pod poz. 0000105072, z tym że obecnie siedziba Towarzystwa

mieści się w G.

Nieruchomość położoną w O., po wyzwoleniu miasta w 1945 r., zajęły

władze gminne. W dniu 16 lutego 1948 r. przeznaczono budynek na świetlice,

czytelnie i sale zebrań, a pismem z dnia 24 maja 1948 r. Gmina O. zwróciła się do

Okręgowego Urzędu Likwidacyjnego o przyznanie jej nieruchomości na własność.

Ostatecznie, w dniu 30 września 1957 r. doszło do przekazania nieruchomości

przez Gminę O. likwidatorowi Towarzystwa Czytelni Ludowych.

Decyzją Naczelnika Miasta i Gminy O. z dnia 8 maja 1990 r. oddano PKO

BP w zarząd na czas nieoznaczony działki nr 1098/1 o obszarze 0,0932 ha i nr

1106/3 o obszarze 0,0299 ha z przeznaczeniem pod budowę ekspozytury banku.

Właścicielem części nieruchomości położonej w O., stanowiącej działkę nr

1098/2 o obszarze 0,8874 ha objętą księgą wieczystą nr 57618, stała się, na

podstawie decyzji komunalizacyjnej Wojewody z dnia 25 lutego 1992 r., Gmina

Miasta O. PKO BP, na podstawie decyzji Wojewody z dnia 30 marca 1992 r., nabył

z dniem 5 grudnia 1990 r. użytkowanie wieczyste gruntu położonego w O. o

obszarze 0,1231 ha, obejmującego działki nr 1106/3 o obszarze 0,0299 ha i nr

1098/1 o obszarze 0,0932 ha. Teren ten został częściowo zabudowany gmachem

ekspozytury PKO. Częścią nieruchomości, której nie objęły inne podmioty była

działka o obszarze 0,0932 ha, która od 1959 r. pozostawała własnością Skarbu

Państwa. Decyzją z dnia 8 października 2002 r. Prezes Urzędu Mieszkalnictwa

i Rozwoju Miast stwierdził nieważność decyzji Wojewody z dnia 30 marca 1992 r. w

części dotyczącej działki nr 1098/1.

Wobec stwierdzenia nieważności decyzji o likwidacji Towarzystwa Sąd

Wojewódzki wyrokiem częściowym z dnia 18 grudnia 1996 r., IC 192/95, uznał

oświadczenie woli o zrzeczeniu się własności nieruchomości złożone przez

likwidatora Mariannę Z. za nieważne. Z kolei wyrokiem końcowym z dnia 27

sierpnia 1997 r., IC 192/95, usunął niezgodność między stanem prawnym

nieruchomości o obszarze 0,0932 ha objętej księgą wieczystą nr 57716

z rzeczywistym stanem prawnym przez wykreślenie Skarbu Państwa jako

5

właściciela nieruchomości i PKO BP jako wieczystego użytkownika, i wpisanie jako

właściciela Towarzystwa Czytelni Ludowych. Nieruchomość ta została odłączona z

księgi wieczystej nr 57716 i urządzono dla niej księgę wieczystą nr 72682.

Sąd Okręgowy uznał, że powód ma interes prawny w żądaniu ustalenia

nabycia własności nieruchomości o obszarze 0,0932 ha przez Skarb Państwa na

podstawie art. 34 dekretu z dnia 8 marca 1946 r. o majątkach opuszczonych

i poniemieckich (Dz.U. Nr 13, poz. 87 ze zm. – dalej: „dekret”), gdyż ustalenie takie

może stanowić dla niego przesłankę do uzyskania prawa do tej nieruchomości.

Zaaprobował jednak ocenę Sądu pierwszej instancji, że Skarb Państwa nie nabył

własności tej nieruchomości na podstawie art. 34 dekretu, ponieważ bieg terminu

przemilczenia ulegał przerwaniu, a stan przemilczenia zniweczeniu, jeżeli właściciel

lub osoba działająca w jego interesie wyraziła w odpowiedni sposób wolę

odzyskania posiadania. Towarzystwo Czytelni Ludowych nie miało możliwości

wykazania się aktywnością w dochodzeniu przywrócenia posiadania i przerwania

terminu przemilczenia, gdyż ówczesne władze państwowe już w kilkanaście dni po

uchwaleniu dekretu wydały decyzję o rozwiązaniu Towarzystwa, przy czym

zarówno decyzję z dnia 21 marca 1946 r., jak i z dnia 27 czerwca 1950 r. wydały

z naruszeniem prawa. W tej sytuacji przyjęcie, że Skarb Państwa nabył własność

nieruchomości prowadziłoby do usankcjonowania stanu, w którym właściciel

sprzecznymi z prawem decyzjami organów państwa został pozbawiony możliwości

ubiegania się o zwrot swojej własności w czasie biegu terminu przemilczenia.

Zdaniem Sądu Okręgowego, powód bezpodstawnie kwestionuje istnienie

ciągłości prawnej między Towarzystwem Czytelni Ludowych zarejestrowanym pod

poz. 53 Rejestru Stowarzyszeń i Związków Urzędu Wojewódzkiego

a Towarzystwem o tej samej nazwie, zarejestrowanym po drugiej wojnie światowej

w Rejestrze Stowarzyszeń i Związków tego Urzędu pod poz. 2, które występuje

w niniejszej sprawie po stronie pozwanej. Pozwane Towarzystwo figuruje

w Krajowym Rejestrze Sądowym pod poz. 0000105072, a z odpisu z tego rejestru

wynika, że zostało ono zarejestrowane w dniu 19 grudnia 1933 r. Jest zatem

kontynuatorem przedwojennego stowarzyszenia wpisanego pod poz. 53, gdyż

przedmiotowy wpis korzysta z domniemania ustanowionego w art. 17 ust. 1 ustawy

6

z dnia 20 sierpnia 1997 r. o Krajowym Rejestrze Sądowym (Dz.U. Nr 121, poz. 769

ze zm.; jedn. tekst: Dz.U. z 2007 r. Nr 168, poz. 1186 ze zm. – dalej: „u.K.Rej.S”.

W skardze kasacyjnej od wyroku Sądu Okręgowego powód, powołując się

na obie podstawy określone w art. 3983

§ 1 k.p.c., wniósł o jego uchylenie i zmianę

wyroku Sądu pierwszej instancji przez orzeczenie zgodnie z żądaniem pozwu

ewentualnie uchylenie i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania.

W ramach pierwszej podstawy wskazał na naruszenie art. 19 – 24 Pr. stow. - 1932

przez przyjęcie, że przeprowadzenie procedury przewidzianej w tych przepisach nie

doprowadziło do powstania nowej osoby prawnej, art. 30 Pr. stow.-1932 przez

przyjęcie, że doszło do wznowienia działalności stowarzyszenia pomimo

nieprzeprowadzenia procedury przewidzianej w tym przepisie, i art. 34 dekretu

w związku z art. 277 rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 27

października 1933 r. – kodeks zobowiązań (Dz.U. Nr 82, poz. 598 – dalej: „k.z.”)

oraz art. 109 pkt 4 ustawy z dnia 18 lipca 1950 r. – Przepisy ogólne prawa

cywilnego (Dz.U. Nr 34, poz. 311 – dalej: „p.o.p.c.”) przez przyjęcie, że doszło do

przerwania biegu przemilczenia, gdyż dla zastosowania wskazanych przepisów

wystarczy powołanie się na panujące w latach 1945 – 1955 warunki ustrojowe

i subiektywne przekonanie o grożących reperkusjach w razie skorzystania

z przyznanych prawem uprawnień windykacyjnych. W ramach drugiej podstawy

podniósł natomiast zarzut obrazy art. 328 § 2 k.p.c. przez niewskazanie podstawy

faktycznej rozstrzygnięcia i art. 234 zdanie pierwsze k.p.c. w związku z art. 17

u.K.Rej.S. przez ustalenie w drodze domniemania prawnego prawdziwości faktu,

który nie wynika z wpisów w Krajowym Rejestrze Sądowym.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Rozważenia w pierwszej kolejności wymagają zarzuty naruszenia art. 328

§ 2 i 234 k.p.c., podniesione w ramach drugiej podstawy kasacyjnej. Pierwszy

z tych przepisów, określający wymagania, jakim powinno czynić zadość

uzasadnienie wyroku sądu pierwszej instancji, stosuje się do uzasadnienia wyroku

sądu drugiej instancji tylko odpowiednio (art. 391 § 1 k.p.c.). Nie ulega jednak

wątpliwości, że uzasadnienie wyroku sądu drugiej instancji powinno zawierać

wskazanie podstawy faktycznej rozstrzygnięcia oraz wyjaśnienie podstawy prawnej

7

wyroku z przytoczeniem przepisów prawa. Jednakże, jak niejednokrotnie podkreślał

Sąd Najwyższy, uchybienie wymaganiom określonym w art. 328 § 2 w związku

z art. 391 § 1 k.p.c. może być ocenione jako mogące mieć wpływ na wynik sprawy

tylko wyjątkowo, gdy braki w uzasadnieniu są tak istotne, że uniemożliwiają

kontrolę kasacyjną zaskarżonego orzeczenia (zob. wyroki Sądu Najwyższego

z dnia 18 kwietnia 1997 r., I PKN 97/97, OSNAPiUS 1998, nr 4, poz. 121, z dnia

26 listopada 1999 r., III CKN 460/98, OSNC 2000, nr 5, poz. 100 oraz z dnia

25 października 2000 r., IV CKN 142/00, nie publ., z dnia 7 lutego 2001 r., V CKN

606/00, nie publ., z dnia 7 maja 2002 r., I CKN 830/00, nie publ., z dnia 28 lipca

2004 r., III CK 302/03, nie publ. i z dnia 4 października 2007 r., I UK 111/07, nie

publ.). O takim uchybieniu nie może być mowy w niniejszej sprawie, ponieważ Sąd

Okręgowy przytoczył zarówno podstawę faktyczną, jak i prawną zaskarżonego

wyroku w zakresie pozwalającym na przeprowadzenie kontroli kasacyjnej.

Artykuł 234 k.p.c., zdaniem skarżącego, doznał naruszenia przez błędne

zastosowanie domniemania ustanowionego w art. 17 u.K.Rej.S. i ustalenie na jego

podstawie prawdziwości faktu, który nie wynika z wpisów w Krajowym Rejestrze

Sądowym, co doprowadziło do uznania ciągłości prawnej między stowarzyszeniami

wpisanymi do Rejestru Stowarzyszeń i Związków Urzędu Wojewódzkiego pod poz.

2 i poz. 53. Odnosząc się do tego zarzutu trzeba stwierdzić, że istotnie Sąd

Okręgowy swoje stanowisko w kwestii tożsamości prawnej obu stowarzyszeń

wywiódł z faktu wskazania w Krajowym Rejestrze Sądowym daty 19 grudnia 1933

r., jako daty zarejestrowania Towarzystwa Czytelni Ludowych. Powołał się przy tym

na domniemanie ustanowione w art. 17 ust. 1 u.K.Rej.S. i skonstatował, że Krajowy

Rejestr Sądowy jednoznacznie dowodzi, iż pozwane Towarzystwo Czytelni

Ludowych jest kontynuatorem przedwojennego stowarzyszenia wpisanego pod

poz. 53 Rejestru Stowarzyszeń i Związków Urzędu Wojewódzkiego.

W tym stanie rzeczy wypada przypomnieć, że, zgodnie z art. 234 k.p.c.,

domniemania ustanowione przez prawo (domniemania prawne) wiążą sąd; mogą

być jednak obalone, ilekroć ustawa tego nie wyłącza. Domniemania prawne – jak

podkreśla się w doktrynie – stanowią ułatwienia dowodowe, ich istota polega

bowiem na tym, że z mocy szczególnego przepisu ustawy dowód określonego

w tym przepisie faktu zastępuje dowód faktu, z którego dana osoba wywodzi skutki

8

prawne albo bezpośrednio dowód istnienia określonego prawa, stosunku prawnego

lub jego istotnego elementu.

Zgodnie z art. 17 ust. 1 u.K.Rej.S., domniemywa się, że dane wpisane do

rejestru są prawdziwe. Ustanowione w tym przepisie domniemanie jest

domniemaniem prawnym w rozumieniu art. 234 k.p.c., wiąże zatem sąd

w postępowaniu cywilnym, z tym że może być obalone, ponieważ ustawa tego nie

wyłącza. Domniemanie to dotyczy wpisów, obejmuje więc treść zamieszczoną

w odpowiednim dziale rejestru, natomiast nie dotyczy danych znajdujących się

w aktach rejestrowych, jeżeli nie zostały wpisane do rejestru. Ustawodawca

przyjmuje, że – co do zasady – wszystkie dane wpisane do rejestru są zgodne

z prawdziwym stanem rzeczy, czyli z obiektywną rzeczywistością. Odpis z rejestru

– jak stwierdził Sąd Najwyższy w postanowieniu z dnia 14 kwietnia 2003 r., I CZ

17/03 (OSNC 2004, nr 9, poz. 137) – jest dokumentem - środkiem dowodowym

określonego stanu, nie zawsze zgodnym ze stanem rzeczywistym.

Domniemanie z art. 17 ust. 1 u.K.Rej.S. nie mogło stanowić podstawy do

przyjęcia, że na skutek poczynionej w rejestrze wzmianki o zarejestrowaniu

pozwanego Towarzystwa w dniu 19 grudnia 1933 r., doszło do restytucji

stowarzyszenia o tej samej nazwie, które figurowało pod poz. 53 w Rejestrze

Stowarzyszeń i Związków Urzędu Wojewódzkiego, a w konsekwencji – do uznania

tożsamości prawnej obu stowarzyszeń. Stan faktyczny sprawy przyjęty przez Sąd

Okręgowy za podstawę wyroku obejmował wszelkie niezbędne dane, pozwalające

właściwie określić status prawny Towarzystwa Czytelni Ludowych, figurującego

obecnie w Krajowym Rejestrze Sądowym pod poz. 0000105072. Nie ulegało

wątpliwości, że Wojewoda w dniu 8 sierpnia 1945 r. wpisał do rejestru

stowarzyszeń Urzędu Wojewódzkiego pod poz. 2 stowarzyszenie o nazwie

„Towarzystwo Czytelni Ludowych”, o czym ogłosił w Monitorze Polskim Nr 56 z dnia

25 grudnia 1945 r. W ogłoszeniu wskazano teren działalności stowarzyszenia, jego

cel, środki działania oraz imiona i nazwiska założycieli. Nastąpiło to pod rządem

Prawa o stowarzyszeniach z 1932 r. i wydanego na jego podstawie rozporządzenia

Ministra Spraw Wewnętrznych z dnia 10 grudnia 1932 r. o rejestracji stowarzyszeń

(Dz.U. Nr 116, poz. 963 ze zm.), a obowiązujący wówczas art. 21 ust. 2 Pr. stow.-

1932 stanowił, że od chwili wpisania do rejestru stowarzyszenie uzyskuje

9

osobowość prawną. Rację ma więc skarżący przyjmując, że wpisanie w dniu

8 sierpnia 1945 r. do rejestru stowarzyszeń Urzędu Wojewódzkiego pod poz. 2

Towarzystwa Czytelni Ludowych doprowadziło do powstania nowej osoby prawnej.

Bez znaczenia jest zarówno tożsamość nazwy tego stowarzyszenia z nazwą

stowarzyszenia wpisanego do rejestru pod poz. 53, jak i poczyniona w Krajowym

Rejestrze Sądowym pod poz. 0000105072 wzmianka o zarejestrowaniu w dniu 19

grudnia 1933 r. Niezależnie bowiem od tego czy przedwojenne Towarzystwo

Czytelni Ludowych, które wpisane było do rejestru stowarzyszeń Urzędu

Wojewódzkiego pod poz. 53, istnieje jeszcze jako osoba prawna, było ono lub

pozostaje odrębną od pozwanego Towarzystwa osobą prawną.

Stanowisko takie Sąd Najwyższy zajął również w wyrokach z dnia 14 lutego

1996 r., II CRN 6/96 (OSNC 1996, nr 7-8, poz. 105) oraz z dnia 13 marca 2008 r.,

III CSK 284/07 (OSNC-ZD 2008, nr D, poz. 127). W pierwszym z powołanych

orzeczeń wyjaśnił, że pojęcie restytucji jest wieloznaczne, lecz w kontekście

okoliczności sprawy oznacza odtworzenie struktury organizacyjnej dawnego

stowarzyszenia dla wznowienia przerwanej działalności. Podkreślił, że zarówno

przepisy Prawa o stowarzyszeniach z 1932 r., jak i z 1989 r. nie przewidywały

tak rozumianej restytucji przedwojennych stowarzyszeń w drodze powstania nowej

osoby prawnej o takiej samej nazwie i o takim samym celu. Artykuł 30 Pr. stow.-

1932 regulował natomiast sposób postępowania w sytuacji, w której stowarzyszenie

nie miało warunków do wznowienia lub kontynuowania działalności. Przepis ten

stanowił, że jeżeli stowarzyszenie nie ma zarządu zdolnego do działań prawnych,

sąd na wniosek organu nadzorującego lub z własnej inicjatywy ustanawia kuratora,

który jest obowiązany do zwołania zebrania członków w celu wyboru zarządu.

Gdyby jednak liczba członków stowarzyszenia zmniejszyła się poniżej liczby

członków wymaganych do jego założenia lub stowarzyszenie nie miałoby

przewidzianych w ustawie władz i nie było warunków do ich wyłonienia w okresie

nie dłuższym niż rok, sąd wydawał postanowienie o rozwiązaniu stowarzyszenia,

które prowadziło do jego likwidacji (art. 31 i 36 ust. 2 Pr. stow.-1932).

Majątek zlikwidowanego stowarzyszenia podlegał przeznaczeniu na cel określony

w statucie lub w uchwale walnego zebrania członków, natomiast w braku

postanowienia statutu lub uchwały w tej sprawie, sąd orzekał o przeznaczeniu

10

majątku na określony cel społeczny (art. 38 Pr. stow.-1932). Z dniem wejścia

w życie ustawy z dnia 7 kwietnia 1989 r. działające w tym dniu stowarzyszenia

zarejestrowane i stowarzyszenia wyższej użyteczności stały się stowarzyszeniami

w rozumieniu jej przepisów (art. 52 ust. 1 Pr. stow. -1989). Dotyczyło to także tych

stowarzyszeń, które nie miały warunków do prowadzenia działalności, ale posiadały

majątek. Podlegały one wówczas przewidzianemu w art. 30 Pr. stow-1989 trybowi

naprawczemu albo likwidacji (art. 31 Pr. stow.-1989). W poprzednim stanie

prawnym art. 26 Pr. stow.-1932 przewidywał również tryb likwidacji stowarzyszenia,

m.in. w sytuacji, gdy zaszły okoliczności świadczące o tym, że stowarzyszenia

faktycznie istnieć przestało lub że istnienie jego stało się bezprzedmiotowe,

natomiast art. 27 Pr. stow.-1932 regulował sprawę przeznaczenia majątku po

zlikwidowanym stowarzyszeniu (zob. OSNC 1996, nr 7-8, poz. 105).

W drugim z powołanych orzeczeń Sąd Najwyższy, podzielając kierunek

wykładni przyjęty w wyroku z dnia 14 lutego 1996 r., II CRN 6/96, wskazał, że użyte

przez sąd w postanowieniu o zarejestrowaniu stowarzyszenia sformułowanie,

że jest ono kontynuacją istniejącego dawniej towarzystwa, nie może być rozumiane

jako przywrócenie lub potwierdzenie bytu prawnego tego towarzystwa (zob. OSNC-

ZD 2008, nr 4, poz. 127).

Trzeba podkreślić, że stanowisko takie jest przyjmowane również

w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego, czego przykładem są wyroki

tego Sądu z dnia 18 marca 1995 r., I SA 2035/93 (ONSA 1996, nr 2, poz. 75),

z dnia 19 czerwca 1995 r., I SA 1241/94 (ONSA 1996, nr 2, poz. 94, z dnia 28

września 2001 r., I SA 2351/99 ( nie publ.) oraz z dnia 13 lipca 2010 r., I OSK

1177/09 (nie publ.).

Powód, oznaczając podmioty procesowe po stronie pozwanej,

konsekwentnie wskazywał – obok Skarbu Państwa – dwa odrębne stowarzyszenia:

Towarzystwo Czytelni Ludowych zarejestrowane pod poz. 53 Rejestru

Stowarzyszeń i Związków Urzędu Wojewódzkiego oraz Towarzystwo Czytelni

Ludowych zarejestrowane w Krajowym Rejestrze Sądowym pod poz. 105072.

Uczynił tak zarówno w piśmie precyzującym żądanie pozwu, jak i w dalszych

pismach procesowych, a następnie w apelacji oraz w skardze kasacyjnej. Sąd

11

Okręgowy, uznając pozwane Towarzystwo Czytelni Ludowych w G. za tożsame z

zarejestrowanym pod poz. 53, nie ustalił czy w stosunku do stowarzyszenia, które

figurowało w rejestrze pod. 53 zastosowano przepisy art. 26 i 27 Pr. stow.-1932 i

czy przed dniem 10 kwietnia 1989 r. zapadły właściwe rozstrzygnięcia dotyczące

majątku tego stowarzyszenia.

Skoro Sąd Okręgowy błędnie utożsamił dwa odrębne podmioty procesowe,

konieczne stało się uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy

do ponownego rozpoznania. W tej sytuacji za przedwczesne trzeba uznać

rozważanie zarzutu naruszenia art. 34 dekretu w związku z art. 277 k.z. oraz art.

109 pkt 4 p.o.p.c.

Z tych względów Sąd Najwyższy na podstawie art. 39815

§ 1 oraz art. 108

§ 2 w związku z art. 39821

k.p.c. orzekł, jak w sentencji.

jw