II UK 164/11

Wyrok z dnia 13 marca 2012 r.

II UK 164/11

1. Warunkiem skutecznego ubiegania się o emeryturę pomostową w

świetle art. 4 i 49 ustawy z dnia 19 grudnia 2008 r. o emeryturach pomostowych

(Dz.U. Nr 237, poz. 1656 ze zm.), jest legitymowanie się wymaganym stażem

pracy w warunkach szczególnych lub o szczególnym charakterze (w rozumie-

niu tej ustawy lub dotychczasowych przepisów) oraz kontynuowanie pracy w

tych warunkach po wejściu w życie ustawy o emeryturach pomostowych, a

więc po 1 stycznia 2009 r.

2. Osoba ubiegająca się o emeryturę pomostową, która nie kontynuuje

pracy w warunkach szczególnych lub o szczególnym charakterze i legitymuje

się w związku z tym jedynie stażem pracy „szczególnej@ według poprzednio

obowiązujących przepisów, może nabyć prawo do tej emerytury jedynie wów-

czas, gdy dotychczasowy staż pracy można kwalifikować jako pracę w warun-

kach szczególnych lub o szczególnym charakterze w rozumieniu obowiązują-

cych przepisów (art. 3 ust. 1 i 3 ustawy o emeryturach pomostowych).

Przewodniczący SSN Jerzy Kuźniar (sprawozdawca), Sędziowie SN:

Katarzyna Gonera, Zbigniew Korzeniowski.

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 13 marca

2012 r. sprawy z wniosku Józefa K. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych-

Oddziałowi w G. o emeryturę pomostową, na skutek skargi kasacyjnej organu rento-

wego od wyroku Sądu Apelacyjnego w Gdańsku z dnia 10 grudnia 2010 r. […]

1. u c h y l i ł zaskarżony wyrok i zmienił poprzedzający wyrok Sądu Okręgo-

wego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Gdańsku z siedzibą w Gdyni z dnia

10 marca 2010 r. […] w ten sposób, że oddalił odwołanie wnioskodawcy,

2. nie obciążył wnioskodawcy kosztami postępowania kasacyjnego.

U z a s a d n i e n i e

2

Wyrokiem z dnia 10 grudnia 2010 r. […] Sąd Apelacyjny w Gdańsku, w spra-

wie z wniosku Józefa K. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych-Oddziałowi

w G. o emeryturę pomostową, oddalił apelację pozwanego od wyroku Sądu Okręgo-

wego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Gdańsku z siedzibą w Gdyni z dnia

10 marca 2010 r., którym zmieniono decyzję organu rentowego z dnia 4 listopada

2009 r. i przyznano wnioskodawcy emeryturę pomostową od dnia 13 października

2009 r. w oparciu o art. 32 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i

rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (jednolity tekst: Dz.U. z 2009 r. Nr

153, poz. 1227 ze zm.) oraz art. 3 ust. 3 i 7, art. 4 pkt 1-5 i 7 i art. 49 ustawy z dnia

19 grudnia 2008 r. o emeryturach pomostowych (Dz.U. Nr 237, poz. 1656 ze zm.).

Sąd Okręgowy ustalił, że wnioskodawca (urodzony 13 października 1949 r.)

był zatrudniony w Stoczni G. SA od dnia 1 sierpnia 1968 r. do dnia 18 marca 2009 r.

na stanowiskach mistrza i starszego mistrza produkcji i w okresach od dnia 1 marca

1983 r. do dnia 30 listopada 1983 r.; od dnia 1 sierpnia 1988 r. do dnia 31 grudnia

2001 r.; od dnia 1 stycznia 2002 r. do dnia 28 lutego 2005 r.; od dnia 1 września

2006 r. do dnia 23 listopada 2006 r. oraz od dnia 1 sierpnia 2007 r. do dnia 18 marca

2009 r., wykonywał stale i w pełnym wymiarze czasu pracę na stanowiskach wymie-

nionych w wykazie A, dział XIV, poz. 24 załącznika do rozporządzenia Rady

Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. w sprawie wieku emerytalnego dla pracowników

zatrudnionych w szczególnych warunkach lub szczególnym charakterze (Dz.U. Nr 8,

poz. 43 ze zm.) oraz w dziale XIV poz. 24 punkt 1 załącznika nr 1 do zarządzenia nr

3 Ministra Hutnictwa i Przemysłu Maszynowego z dnia 30 marca 1985 r. w sprawie

stanowisk pracy, na których wykonywane są prace w szczególnych warunkach lub w

szczególnym charakterze w zakładach pracy resortu hutnictwa i przemysłu maszy-

nowego (Dz.Urz. MHiPM Nr 1-3, poz. 1). Wnioskodawca pracował między innymi w

Wydziale Głównego Mechanika, Wydziale Technicznej Obsługi Urządzeń

Dźwignicowych, nadzorując pracę ślusarzy remontowych, spawaczy, cieśli, a od

2006 r. także takielarzy, wykonujących remonty i usuwających skutki awarii żurawi i

suwnic. Pozwany organ rentowy już w decyzji z dnia 24 września 2009 r., w której

odmówił przyznania wnioskodawcy emerytury z tytułu pracy w warunkach

szczególnych na podstawie art. 184 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu

Ubezpieczeń Społecznych, uznał za udowodniony - według stanu na dzień 1 stycznia

1999 r. - staż pracy w szczególnych warunkach od dnia 1 marca 1983 r. do dnia 30

listopada 1983 r. oraz od dnia 1 sierpnia 1988 r. do dnia 31 grudnia 1998 r., z wyłą-

3

czeniem zwolnień lekarskich po dniu 14 listopada 1991 r., łącznie 10 lat, 6 miesięcy i

12 dni. Nadto pozwany przyjął za udowodnione na dzień 1 stycznia 1999 r. okresy

składkowe - w wymiarze 29 lat, 9 miesięcy i 12 dni oraz okresy nieskładkowe w wy-

miarze 7 miesięcy i 26 dni; tym samym staż po uzupełnieniu wyniósł 30 lat, 5 mie-

sięcy i 8 dni. Wnioskodawca w dniu 14 października 2009 r. wystąpił z wnioskiem o

przyznanie emerytury pomostowej, który nie został uwzględniony zaskarżoną decyzją

organu rentowego. W ocenie Sądu Okręgowego, zarówno praca wykonywana przez

wnioskodawcę na stanowisku starszego mistrza w okresie od dnia 1 marca 1983 r.

do dnia 30 listopada 1983 r., a także w okresie od dnia 1 sierpnia 1988 r. do dnia 31

grudnia 2001 r. jak i od dnia 1 września 2006 r. do dnia 18 marca 2009 r. odpowia-

dała kryteriom pracy o szczególnym charakterze (wymienionym w załączniku nr 2

poz. 14 do ustawy o emeryturach pomostowych) oraz w art. 3 ust. 1 i 3 tej ustawy.

Wyrokiem z dnia 10 grudnia 2010 r. Sąd Apelacyjny oddalił apelację organu

rentowego, mimo podzielenia zarzutu, że „okresów pracy wnioskodawcy w Stoczni

G. SA na stanowiskach starszego mistrza produkcji oraz starszego mistrza (…) nie

można zakwalifikować jako ‘prac przy bezpośrednim sterowaniu procesami technicz-

nymi mogącymi spowodować awarię techniczną z poważnymi skutkami dla bezpie-

czeństwa publicznego’, tj. jako prac o szczególnym charakterze wskazanych w za-

łączniku nr 2 pod poz. 14 ustawy o emeryturach pomostowych”, uznając że praca

wykonywana przez wnioskodawcę po dniu 31 grudnia 1998 r. do dnia 31 grudnia

2001 r., od dnia 1 stycznia 2002 r. do dnia 28 lutego 2005 r., od dnia 1 września

2006 r. do dnia 23 listopada 2006 r. i od dnia 1 sierpnia 2007 r. do dnia 1 grudnia

2008 r. (z uwagi na ograniczenie zawarte w art. 3 ust. 7 ustawy o emeryturach

pomostowych), spełniała kryteria pracy w szczególnych warunkach na podstawie art.

32 ust. 1, 2 i 4 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń

Społecznych i stanowiła również pracę o szczególnym charakterze na podstawie art.

49 pkt 3 w związku z art. 3 ust. 3 i 7 ustawy o emeryturach pomostowych. Skoro

wnioskodawca wykazał również okres składkowy i nieskładkowy wynoszący co

najmniej 25 lat, osiągnął wiek 60 lat w dniu 13 października 2009 r. i został z nim

również rozwiązany stosunek pracy, spełnił wszystkie przesłanki do przyznania

emerytury pomostowej na podstawie art. 49 w związku z art. 3 ust. 3 i 7 ustawy o

emeryturach pomostowych.

W skardze kasacyjnej od tego wyroku, zaskarżając go w całości, pełnomocnik

organu rentowego zarzucił naruszenie przepisów prawa materialnego art. 49 pkt 3

4

ustawy o emeryturach pomostowych, przez błędną wykładnię i niewłaściwe zastoso-

wanie oraz przyjęcie, że wnioskodawca nabył prawo do emerytury pomostowej, bę-

dąc pracownikiem zatrudnionym w warunkach szczególnych i w szczególnym cha-

rakterze, w rozumieniu art. 32 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpie-

czeń Społecznych, nie spełniając jednocześnie wymogów określonych w art. 3 ust. 1

i 3 ustawy o emeryturach pomostowych. Zdaniem organu rentowego, wnioskodawca

nie spełnił przesłanki zawartej w art. 49 pkt 3 ustawy o emeryturach pomostowych, a

Sąd drugiej instancji niezasadnie rozszerzył zakres przedmiotowy tego przepisu o

prace wykonywane w warunkach szczególnych zdefiniowane w art. 3 ust. 7 ustawy o

emeryturach pomostowych, podczas gdy praca wnioskodawcy w spornych okresach

(mimo że w świetle poprzednio obowiązujących przepisów, była pracą w szczegól-

nych warunkach) nie może być zakwalifikowana do pracy w szczególnych warunkach

lub w szczególnym charakterze zgodnie z załącznikami nr 1 i 2 do ustawy o emerytu-

rach pomostowych.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Stosownie do art. 39813

§ 1 i 2 k.p.c., Sąd Najwyższy rozpoznaje sprawę w

granicach skargi kasacyjnej i jest związany ustaleniami faktycznymi stanowiącymi

podstawę zaskarżonego orzeczenia, jeżeli skarga nie zawiera zarzutu naruszenia

przepisów postępowania (tak jak w rozpoznawanej sprawie) lub gdy zarzut taki okaże

się niezasadny. Oznacza to, między innymi, że wiążące są ustalenia Sądu Apelacyj-

nego, według których wnioskodawca świadczył pracę w szczególnych warunkach w

rozumieniu art. 32 ust. 1, 2 i 4 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpie-

czeń Społecznych w wyżej wskazanych okresach, przy czym okresu pracy wniosko-

dawcy w Stoczni G. SA w charakterze starszego mistrza produkcji oraz starszego

mistrza od 1 stycznia 1999 r. do 31 grudnia 2001 r. oraz od 1 września 2006 r. do 19

marca 2009 r. nie można kwalifikować jako prac o szczególnym charakterze wymie-

nionych w załączniku nr 2 do ustawy o emeryturach pomostowych pod poz. 14.

Przechodząc do meritum sprawy trzeba przypomnieć, że emerytury pomo-

stowe zapowiedziane w art. 24 ust. 2 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach

i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, zostały wprowadzone do systemu

ubezpieczeń społecznych przez ustawę z dnia 19 grudnia 2008 r. o emeryturach po-

mostowych, która weszła w życie w dniu 1 stycznia 2009 r. i dotyczą ubezpieczonych

5

zatrudnionych w szczególnych warunkach i szczególnym charakterze (urodzonych

po dniu 31 grudnia 1948 r.). Zastąpiły one emerytury w niższym wieku przyznawane

na podstawie ustawy o emeryturach i rentach z FUS pracownikom zatrudnionym w

szczególnych warunkach pracy lub w szczególnym charakterze. Prawo do tego

świadczenia było nabywane z reguły w niższym niż wiek emerytalny wieku pod wa-

runkiem wykazania piętnastoletniego okresu zatrudnienia w szczególnych warunkach

lub szczególnym charakterze. Cechą charakterystyczną emerytur pomostowych jest

ich przejściowy charakter, zgodnie bowiem z art. 16 ustawy, prawo do tego świad-

czenia ustaje nie tylko z dniem śmierci uprawnionego, ale również z dniem poprze-

dzającym dzień nabycia prawa do emerytury, z dniem osiągnięcia przez uprawnione-

go wieku 60 lat w przypadku kobiet i 65 lat w przypadku mężczyzn, jeżeli uprawniony

nie ma prawa do emerytury ustalonego decyzją organu rentowego (por. szerzej

uwagi zawarte w: Prawo do emerytury - komentarz do ustaw z orzecznictwem - I. Ję-

drasik - Jankowska, K. Jankowska, Warszawa 2011, s. 34 i nast.). Z uwag tych płynie

wniosek o odrębnym charakterze obu tych świadczeń (emerytur w niższym wieku i

emerytur pomostowych), przy czym już w tym miejscu trzeba wskazać, że nie wszy-

scy uprawnieni do emerytur w niższym wieku z uwagi na pracę w warunkach szcze-

gólnych lub w szczególnym charakterze, nabyliby obecnie prawo do emerytur pomo-

stowych.

Stosownie do definicji zawartej w art. 3 ust. 1 ustawy o emeryturach pomosto-

wych, prace w szczególnych warunkach to prace związane z czynnikami ryzyka, mo-

gące z wiekiem z dużym prawdopodobieństwem spowodować trwałe uszkodzenie

zdrowia, wykonywane w szczególnych warunkach środowiska pracy, determinowa-

nych siłami natury lub procesami technologicznymi, stawiające przed pracownikami -

mimo zastosowania środków profilaktyki technicznej, organizacyjnej i medycznej -

wymagania przekraczające poziom ich możliwości, ograniczony w wyniku procesu

starzenia się jeszcze przed osiągnięciem wieku emerytalnego, w stopniu utrudniają-

cym ich pracę na dotychczasowym stanowisku. Wykaz tych prac określa załącznik nr

1 do ustawy. Z kolei pod pojęciem prac o szczególnym charakterze ustawodawca

rozumie, zgodnie z art. 3 ust. 3 ustawy, prace wymagające szczególnej odpowie-

dzialności oraz szczególnej sprawności psychofizycznej, których możliwość należy-

tego wykonywania w sposób niezagrażający bezpieczeństwu publicznemu, w tym

zdrowiu lub życiu innych osób, zmniejsza się przed osiągnięciem wieku emerytal-

nego na skutek pogorszenia sprawności psychofizycznej, związanego z procesem

6

starzenia się. Wykaz prac o szczególnym charakterze określa załącznik nr 2 do

ustawy.

W orzecznictwie sądów administracyjnych trafnie przyjmuje się, że wykaz prac

określonych w art. 3 ust. 1 i 3 jest zamknięty i nie podlega uzupełnieniu, co oznacza,

że cech pracy „o szczególnym charakterze" lub „w szczególnych warunkach" nie

mogą posiadać inne prace, choćby sposób ich wykonywania i ich jakość mogła obni-

żyć się z wiekiem (por. przykładowo wyrok WSA w Poznaniu z dnia 29 czerwca 2011

r., IV SA/Po 335/11, LEX nr 863891). Trafnie również w tym orzecznictwie zauważo-

no, że „porównanie definicji ustawowych, jak również katalogów prac zaliczanych do

poszczególnych kategorii, pozwala na stwierdzenie, że o ile w pierwszym przypadku

możliwość przejścia na wcześniejszą emeryturę uzasadniona jest bardziej względami

interesu indywidualnego pracownika, który wykonuje pracę w warunkach szczególnie

negatywnie wpływających na stan jego zdrowia, o tyle w przypadku prac o szczegól-

nym charakterze definicja kładzie nacisk na szczególną odpowiedzialność pracowni-

ka, związaną z wykonywanymi czynnościami. W tym zatem przypadku dominującą

rolę odgrywa raczej czynnik interesu publicznego - ochrony innych osób przed nie-

bezpieczeństwem związanym z faktem, że pracownik, który wykonuje te szczególnie

odpowiedzialne czynności może nie mieć już należytej sprawności psychofizycznej,

ze względu na jej naturalne obniżenie podyktowane wiekiem” - por. np. wyrok WSA w

Lublinie z dnia 18 listopada 2010 r., III SA/Lu 243/10, LEX nr 653544.

W ust. 7 art. 3 ustawy o emeryturach pomostowych wskazano jednocześnie,

że za pracowników wykonujących prace w szczególnych warunkach lub o szczegól-

nym charakterze uważa się również osoby wykonujące przed dniem wejścia w życie

ustawy (a więc przed 1 stycznia 2009 r.) prace w szczególnych warunkach lub o

szczególnym charakterze w rozumieniu art. 3 ust. 1 i 3 ustawy lub art. 32 i art. 33

ustawy o emeryturach i rentach z FUS. Zgodnie z art. 4 ustawy o emeryturach pomo-

stowych, prawo do tego świadczenia przysługuje pracownikowi, który spełnił łącznie

następujące warunki: 1. urodził się po 31 grudnia 1948 r.; 2. ma okres pracy w

szczególnych warunkach lub o szczególnym charakterze wynoszący co najmniej 15

lat; 3. osiągnął wiek wynoszący co najmniej 55 lat dla kobiet i co najmniej 60 lat dla

mężczyzn; 4. ma okres składkowy i nieskładkowy, ustalony na zasadach określonych

w art. 5 - 9 i art. 11 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Spo-

łecznych, wynoszący co najmniej 20 lat dla kobiet i co najmniej 25 lat dla mężczyzn;

5. przed 1 stycznia 1999 r. wykonywał prace w szczególnych warunkach lub prace w

7

szczególnym charakterze, w rozumieniu art. 3 ust. 1 i 3 ustawy o emeryturach pomo-

stowych lub art. 32 i art. 33 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń

Społecznych; 6. po 31 grudnia 2008 r. wykonywał pracę w szczególnych warunkach

lub o szczególnym charakterze, w rozumieniu art. 3 ust. 1 i 3 ustawy o emeryturach

pomostowych; 7. nastąpiło z nim rozwiązanie stosunku pracy. Ustawa o emeryturach

pomostowych dopuściła odstępstwa od przesłanki wymienionej w jej art. 4 pkt 6,

wskazując w art. 49, że prawo do emerytury pomostowej przysługuje również osobie,

która po dniu 31 grudnia 2008 r. nie wykonywała pracy w szczególnych warunkach

lub o szczególnym charakterze, w rozumieniu art. 3 ust. 1 i 3, spełniła warunki okre-

ślone w art. 4 pkt 1- 5 i 7 i art. 5-12, a w dniu wejścia w życie ustawy miała wymaga-

ny w przepisach, o których mowa w pkt 2, okres pracy w szczególnych warunkach

lub o szczególnym charakterze, w rozumieniu art. 3 ust. 1 i 3.

Warunkiem skutecznego ubiegania się o emeryturę pomostową w świetle

wykładni językowej art. 4 i 49 ustawy, jest więc legitymowanie się określonym stażem

pracy w warunkach szczególnych lub w szczególnym charakterze (w rozumieniu

ustawy o emeryturach pomostowych lub dotychczasowych przepisów) oraz

kontynuowanie pracy w tych warunkach po wejściu w życie ustawy, a więc po 1

stycznia 2009 r. W przypadku, gdy osoba ubiegająca się o to świadczenie nie

kontynuuje pracy w warunkach szczególnych lub szczególnym charakterze i

legitymuje się w związku z tym jedynie stażem pracy „szczególnej” według

poprzednio obowiązujących przepisów, może nabyć prawo do „nowego” świadczenia

jedynie wówczas, gdy dotychczasowy staż pracy (okres prac) można kwalifikować

jako prace w warunkach szczególnych w rozumieniu dziś obowiązujących przepisów

(art. 3 ust. 1 ustawy) lub o szczególnym charakterze (art. 3 ust. 3 ustawy). Innymi

słowy brak podstaw prawnych do przyznania emerytury pomostowej

ubezpieczonemu, którego dotychczasowy okres pracy w warunkach szczególnych

lub w szczególnym charakterze, dziś nie może być tak kwalifikowany.

W uzasadnieniu wyroku Sądu Najwyższego z dnia 7 lutego 2011 r., I UK

276/11 (niepublikowany) trafnie wskazano, że przy wykładni przepisów, w pierwszym

rzędzie należy brać pod uwagę językowe (gramatyczne) znaczenie tekstu prawnego i

jeżeli jest ono jasne, wówczas - zgodnie z zasadą clara non sunt interpretanda - nie

tylko nie ma potrzeby sięgania po inne, pozajęzykowe metody wykładni, ale jest to

prawnie co najmniej wątpliwe. Sąd Najwyższy wielokrotnie podkreślał, że przepisy

regulujące system zabezpieczenia społecznego ze względu na swoją istotę i kon-

8

strukcję podlegają wykładni ścisłej. Nie powinno się więc stosować do nich wykładni

celowościowej, funkcjonalnej lub aksjologicznej w opozycji do wykładni językowej,

jeżeli ta ostatnia prowadzi do jednoznacznych rezultatów interpretacyjnych (por. np.

wyroki Sądu Najwyższego z dnia: 16 sierpnia 2005 r., I UK 378/04, OSNP 2006 nr

13-14, poz. 218; 23 października 2006 r., I UK 128/06, OSNP 2007 nr 23-24, poz.

359; 29 stycznia 2008 r., I UK 239/07, OSNP 2009 nr 7-8, poz. 103; 4 marca 2008 r.,

II UK 129/07, OSNP 2009 nr 11-12, poz. 155; 19 maja 2009 r., III UK 6/09, LEX nr

509028). Przy tych uwagach, dokonując interpretacji art. 49 ustawy o emeryturach

pomostowych, należy przyjąć, że nie spełnia przesłanki określonej w art. 49 pkt 3

ustawy ubezpieczony, którego dotychczasowy okres pracy nie jest okresem pracy w

warunkach szczególnych lub o szczególnym charakterze w rozumieniu ustawy o

emeryturach pomostowych. W niekwestionowanych okolicznościach faktycznych

rozpoznawanej sprawy, prace wykonywane przez wnioskodawcę we wskazanych

okresach, nie były ani pracami w szczególnych warunkach ani w szczególnym cha-

rakterze w rozumieniu art. 3 ust. 1 i 3 ustawy o emeryturach pomostowych.

Z tych względów, gdy podstawa skargi jest oczywiście uzasadniona, należało

orzec jak w sentencji po myśli art. 39816

k.p.c. O kosztach postępowania orzeczono

po myśli art. 102 k.p.c., mając na względzie charakter sprawy (o prawo do emerytu-

ry).

========================================