IV CSK 310/11

Sygn. akt IV CSK 310/11

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 16 marca 2012 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Marta Romańska (przewodniczący)

SSN Krzysztof Pietrzykowski (sprawozdawca)

SSN Maria Szulc

w sprawie z powództwa S. I.

przeciwko Spółdzielni Mieszkaniowej P.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 16 marca 2012 r.,

skargi kasacyjnej Rzecznika Praw Obywatelskich

od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 4 listopada 2010 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania i

rozstrzygnięcia o kosztach postępowania kasacyjnego

2

Uzasadnienie

S. l. wnosił o zasądzenie od pozwanej Spółdzielni Mieszkaniowej kwoty w

wysokości 100 000 zł tytułem odszkodowania z odsetkami ustawowymi. Pozwana

wnosiła o oddalenie powództwa.

Wyrokiem z dnia 20 kwietnia 2010 r. Sąd Okręgowy zasądził od pozwanej na

rzecz powoda kwotę 3 302,18 zł z ustawowymi odsetkami od dnia 1 lipca 2006 r. do

dnia zapłaty, oddalił powództwo w pozostałej części. Ustalił, że powodowi

przysługiwało spółdzielcze lokatorskie prawo do lokalu nr 46 znajdującego się przy

ul. K. w O., o powierzchni użytkowej 35,70 m2

, przydzielonego w 1998 r. (budynek

został wybudowany w 1968 r.). W pozwanej Spółdzielni do dnia wejścia w życie

ustawy o spółdzielniach mieszkaniowych obowiązywała uchwała rady nadzorczej z

dnia 20 grudnia 1996 r. w sprawie ustalenia aktualnej wysokości członkowskiego

kosztu budowy. Koszt budowy 1 m2

powierzchni użytkowej stosowany do

aktualizacji wkładu przy ustaleniu równowartości lokatorskiego lub własnościowego

prawa do lokalu mieszkalnego wynosił 950 zł. W przypadku mieszkań z ciemnymi

kuchniami oraz mieszkań z ogrzewaniem piecowym członkowski koszt budowy był

obniżony o 10%. Uchwałą Rady Nadzorczej z dnia 9 lutego 2001 r. powód został

wykluczony ze Spółdzielni ze względu na nieuiszczanie opłat eksploatacyjnych.

Zawiadomienie o wykluczeniu zostało doręczone powodowi dnia 20 lutego 2001 r.

Powód nie zaskarżył uchwały. Powód po wykluczeniu nadal mieszkał w tym lokalu.

Wyrokiem z dnia 22 marca 2004 r. Sąd Rejonowy nakazał jemu i innym osobom

zajmującym lokal wydanie go pozwanej Spółdzielni. Powód w dniu 30 maja 2006 r.

wydał lokal Spółdzielni. Powód przekazał go w złym stanie wymagającym remontu.

Pozwana przeprowadziła remont lokalu. Wkład mieszkaniowy należny powodowi

został ustalony na dzień ustania członkostwa na kwotę 15 336,20 zł. Spółdzielnia

potrąciła z wkładu mieszkaniowego zaległości z tytułu opłat za lokal (10 142,86 zł)

oraz koszty remontu (5 193,34 zł). Wartość rynkowa lokalu mieszkalnego na dzień

10 kwietnia 2006 r. wynosiła 95 000 zł.

3

Sąd Okręgowy przyjął, że w dniu 20 lutego 2001 r. powstała po stronie

powoda wierzytelność o wypłatę wniesionego wkładu mieszkaniowego,

co uzasadniało rozliczenie jego wysokości według obowiązującego wtedy art. 218

ustawy z dnia 16 września 1982 r. - Prawo spółdzielcze (jedn. tekst: Dz. U. z 1995 r.

Nr 54, poz. 288 ze zm.; dalej „pr. spółdz.”). W razie wygaśnięcia lokatorskiego prawa

do lokalu spółdzielnia zwracała osobie uprawnionej wkład mieszkaniowy (art. 218

§ 4 w związku z art. 229 § 1 pr. spółdz.). Sąd Okręgowy ocenił, że pozwana

prawidłowo rozliczyła wkład mieszkaniowy na dzień wygaśnięcia spółdzielczego

lokatorskiego prawa przysługującego powodowi, a więc według zasad określonych

w przepisach Prawa spółdzielczego. Uznał, że roszczenie o zwrot wkładu

mieszkaniowego powstało wprawdzie w dniu 20 lutego 2001 r., ale stało się

wymagalne w dniu 30 maja 2006 r.

Powód wniósł apelację od wyroku Sądu Okręgowego, zaskarżając go

w części oddalającej powództwo.

Sąd Apelacyjny wyrokiem z dnia 4 listopada 2010 r. oddalił apelację i zasądził

od powoda na rzecz pozwanej kwotę 2 700 zł tytułem zwrotu kosztów postępowania

apelacyjnego. Przyjął za własne ustalenia faktyczne Sądu Okręgowego, aprobując

jednocześnie dokonaną przez ten Sąd ocenę prawną. Podkreślił, że według ogólnej

reguły międzyczasowej, dotyczącej stosowania przepisów prawa materialnego, do

oceny stosunków prawnych mają zastosowanie przepisy obowiązujące w chwili ich

powstania (art. XXVI p.w.k.c.). Sąd Apelacyjny nie podzielił poglądu skarżącego, że

skoro opróżnienie lokalu nastąpiło pod rządem ustawy z dnia 15 grudnia 2000 r. o

spółdzielniach mieszkaniowych (jedn. tekst: Dz. U. z 2003 r. Nr 119, poz. 1116 ze

zm.; dalej: „u.s.m.”), należało zastosować art. 11 ust. 2 u.s.m. w obowiązującym

wówczas brzmieniu. Zdaniem Sądu Apelacyjnego, obowiązujący w chwili

wygaśnięcia przysługującego powodowi lokatorskiego prawa do lokalu (w dniu 20

lutego 2001 r.) art. 218 § 4 pr. spółdz. nie uzależniał wypłaty wkładu od spełnienia

jakiegokolwiek warunku. Sąd Apelacyjny podkreślił też, że stan faktyczny w

rozpoznawanej sprawie różni się od stanu faktycznego w sprawie, w której zapadł

wyrok Sądu Najwyższego z dnia 29 czerwca 2010 r., III CSK 295/09. W tamtej

bowiem sprawie prawo do lokalu wygasło po wejściu w życie ustawy o

spółdzielniach mieszkaniowych. Sąd Najwyższy nie zajmował się zatem wykładnią

4

art. 218 pr. spółdz., ale wykładnią przepisów art. 11 u.s.m. w pierwotnym brzmieniu

i w brzmieniu uwzględniającym ich nowelizację dokonaną w 2007 r.

Rzecznik Praw Obywatelskich wniósł skargę kasacyjną, w której zaskarżył

wyrok Sądu Apelacyjnego w całości, zarzucając naruszenie przepisów prawa

materialnego, mianowicie art. 11 ust. 2 u.s.m. w pierwotnym brzmieniu w związku

z art. XXVI p.w.k.c., art. 218 § 4 w związku z art. 229 § 1 pr. spółdz., naruszenie

przepisu prawa procesowego, mianowicie art. 378 § 1 k.p.c. oraz naruszenie art. 2

i art. 64 ust. 1 i 2 Konstytucji.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Nie jest trafny zarzut naruszenia art. 11 ust. 2 u.s.m. w pierwotnym brzmieniu

w związku z art. XXVI p.w.k.c. oraz związany z tym zarzut naruszenia

konstytucyjnych praw człowieka i obywatela, t.j. wynikającej z art. 2 Konstytucji

RP zasady sprawiedliwości społecznej, przez zastosowanie wobec powoda

wykładni przepisów prawa międzyczasowego, które spowodowało rażący

brak ekwiwalentności uzyskanego przez niego świadczenia w zamian za

pozostawienie do dyspozycji pozwanej Spółdzielni opróżnionego mieszkania oraz

określonej w art. 64 ust. 1 i 2 Konstytucji RP zasady ochrony praw majątkowych,

poprzez zastosowanie takiej wykładni przepisów, która usankcjonowała utratę

przez powoda prawa majątkowego (spółdzielczego prawa do lokalu) bez uzyskania

ekwiwalentu pieniężnego odpowiadającego wartości tego prawa. Trzeba zgodzić

się z Sądem Apelacyjnym, że stan faktyczny w niniejszej sprawie jest inny niż stan

faktyczny w sprawie, w której Sąd Najwyższy wydał wyrok dnia 29 czerwca 2010 r.,

III CSK 295/09 (Monitor Spółdzielczy 2010, nr 5, s. 30-31). Sąd Najwyższy

podkreślił w tym wyroku, że zgodnie z art. 11 ust. 2 u.s.m. w pierwotnym brzmieniu,

warunkiem wypłaty wartości wkładu mieszkaniowego albo jego części było

opróżnienie lokalu. Był to warunek prawny zawieszający (conditio iuris), którego

spełnienie powodowało powstanie roszczenia o wypłatę wkładu mieszkaniowego

(jego części). Jeżeli spełnienie warunku nastąpiło już po nowelizacji ustawy

o spółdzielniach mieszkaniowych dokonanej w 2007 r., to przed tą nowelizacją

nie doszło do powstania rozważanego stosunku prawnego. Powstał on dopiero

później, ponieważ, według art. 11 ust. 24

u.s.m. w obecnie obowiązującym

5

brzmieniu, warunkiem wypłaty, o której mowa w ust. 21

, jest również, tak jak

poprzednio, opróżnienie lokalu. W stanie faktycznym sprawy, w której zapadł

omawiany wyrok, wykluczenie nastąpiło w 2005 r., a więc już w okresie

obowiązywania ustawy o spółdzielniach mieszkaniowych. Tymczasem w niniejszej

sprawie wykluczenie stało się skuteczne ponad 2 miesiące przed wejściem tej

ustawy w życie. Sąd Apelacyjny prawidłowo zastosował art. XXVI p.w.k.c., który

wyraża zasadę dalszego działania ustawy dawnej. Oznacza to, że w niniejszej

sprawie znajduje zastosowanie art. 218 § 4 w związku z art. 229 § 1 pr. spółdz.

Przepisy te nie uzależniały powstania roszczenia o zwrot wkładu mieszkaniowego

(równowartości spółdzielczego własnościowego prawa do lokalu) od wydania

(opróżnienia) lokalu. Z art. 210 § 1 pr. spółdz. wynikał bowiem jedynie,

po wygaśnięciu prawa do lokalu mieszkalnego, obowiązek opróżnienia lokalu przez

członka oraz zamieszkujące w tym lokalu osoby, które prawa swoje od niego

wywodzą.

W związku z podniesionym w skardze kasacyjnej zarzutem naruszenia art. 2

i art. 64 ust. 1 i 2 Konstytucji należy podkreślić, że bezpośrednie stosowanie

Konstytucji (art. 8 ust. 2 Konstytucji) nie może prowadzić do zakwestionowania

przez sąd mocy obowiązującej bezwzględnie obowiązujących przepisów prawa

międzyczasowego prywatnego (tu: art. XXVI p.w.k.c.). Oznaczałoby to bowiem

wkroczenie w konstytucyjne kompetencje Trybunału Konstytucyjnego (art. 188

Konstytucji). Sądy powszechne i Sąd Najwyższy mogą natomiast przedstawić

Trybunałowi Konstytucyjnemu pytanie prawne m.in. co do zgodności

aktu normatywnego z Konstytucją (art. 193 Konstytucji). W okolicznościach

niniejszej sprawy nie ma jednak podstaw do wystąpienia z takim pytaniem.

Po pierwsze, kwestionowanie zgodności z Konstytucją art. XXVI p.w.k.c. byłoby

pomysłem dość absurdalnym. Po drugie, można by wprawdzie rozważyć celowość

zbadania zgodności z Konstytucją przepisów art. 218 § 4 w związku z art. 229 § 1

pr. spółdz. Przepisy te już nie obowiązują, jednakże wydanie orzeczenia w tym

zakresie mogłoby być uznane za konieczne dla ochrony konstytucyjnych wolności

i praw (art. 39 ust. 3 w związku z ust. 1 pkt 3 ustawy z dnia 1 sierpnia 1997 r.

o Trybunale Konstytucyjnym, Dz. U. Nr 102, poz. 643 ze zm.). Należy jednak

zauważyć, że ewentualne orzeczenie o ich niezgodności z Konstytucją musiałoby

6

przybrać postać tzw. wyroku prawotwórczego, który charakteryzuje się tym, że nie

kwestionuje zgodności z Konstytucją konkretnego przepisu ustawy, ale zmierza

do wypełnienia istniejącej luki w prawie. Taki wyrok nie powoduje utraty mocy

obowiązującej zakwestionowanego przepisu, ale sprawia jedynie, że ustawodawca

powinien dokonać stosownej nowelizacji tego przepisu (wyrok Sądu Najwyższego

z dnia 8 lipca 2010 r., II CSK 3/10, OSNC 2011, nr 2, poz. 19). W konsekwencji taki

wyrok nie stanowi podstawy wznowienia postępowania przewidzianej w art. 4011

k.p.c. (zob. uchwała składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 17 grudnia

2009 r., III PZP 2/09, OSNC 2010, nr 7-8, poz. 97 oraz postanowienie Sądu

Najwyższego z dnia 29 kwietnia 2010 r., IV CO 37/09, OSNC 2010, nr 12, poz.

166). W tej sytuacji przedstawienie Trybunałowi Konstytucyjnemu pytania

prawnego w sprawie zgodności z Konstytucją przepisów art. 218 § 4 w związku

z art. 229 § 1 pr. spółdz. nie byłoby celowe. Takie pytanie sprowadzałoby się

bowiem do tego, czy art. 218 § 4 w związku z art. 229 § 1 pr. spółdz. w zakresie,

w jakim nie wiąże powstania roszczenia o zwrot wkładu mieszkaniowego

z opróżnieniem lokalu, jest zgodny z określonymi przepisami Konstytucji, albo

do tego, czy wspomniany przepis w zakresie, w jakim nie odwołuje się do wartości

rynkowej lokalu, jest zgodny z określonymi przepisami Konstytucji.

W obu wypadkach Trybunał Konstytucyjny, udzielając odpowiedzi twierdzącej

na przedstawione mu pytanie, wydawałby wyrok prawotwórczy, który jednak byłby

niewykonalny. Ustawodawca musiałby bowiem albo znowelizować uchylony

przepis, co jest oczywiście niemożliwe, albo uchwalić nowy przepis, który

naruszałby zasadę lex retro non agit, co z kolei jest w zasadzie niedopuszczalne

(art. 2 Konstytucji, art. 3 k.c.).

Trafne są natomiast podniesione w skardze kasacyjnej zarzuty naruszenia

art. 218 § 4 w związku z art. 229 § 1 pr. spółdz. przez niezastosowanie art. 229 § 1

pr. spółdz. do oceny przyjętej przez pozwaną Spółdzielnię zaktualizowanej

wysokości kosztów budowy lokalu, stanowiącej podstawę ustalenia wysokości

należnego do zwrotu wkładu mieszkaniowego, oraz naruszenia art. 378 § 1 k.p.c.

przez zaniechanie zbadania zarzutu naruszenia przez sąd pierwszej instancji art.

218 § 4 w związku z art. 229 § 1 pr. spółdz. Wartość wkładu mieszkaniowego

powinna być ustalona na dzień powstania roszczenia (20 lutego 2001 r.), tj. na

7

dzień, w którym wykluczenie powoda ze Spółdzielni stało się skuteczne,

a spółdzielcze lokatorskie prawo do lokalu w konsekwencji wygasło (wyrok Sądu

Najwyższego z dnia 15 lutego 1988 r., II CR 11/88, OSNCP 1990, nr 4-5, poz. 65).

Z uzasadnienia wyroku Sądu Okręgowego wynika, że podstawę do ustalenia

wartości wkładu mieszkaniowego stanowi uchwała rady nadzorczej z dnia 20

grudnia 1996 r. Sąd Apelacyjny, oddalając apelację, podzielił to stanowisko.

Tymczasem, jak słusznie wskazano w uzasadnieniu podstaw kasacyjnych, jest

oczywiste, że w latach 1996 - 2001 nastąpiła zasadnicza zwyżka kosztów budowy

mieszkań i zwiększyła się wartość zużycia budynku. Określona w art. 229 § 1 pr.

spółdz., do którego odsyła art. 218 § 4 pr. spółdz., równowartość spółdzielczego

własnościowego prawa do lokalu nie jest wprawdzie odpowiednikiem wartości

rynkowej lokalu, jednak celem regulacji zawartej w tym przepisie jest jak największe

zbliżenie obu tych wartości. Wskazuje na to odniesienie waloryzacji wkładu

budowlanego do aktualnych średnich kosztów budowy lokali w danej miejscowości

lub województwie oraz konieczność brania pod uwagę, przy obliczaniu

równowartości prawa, także wszystkich innych okoliczności mających wpływ na

obniżenie lub podwyższenie wartości użytkowej lokalu (wyrok Sądu Najwyższego

z dnia 31 stycznia 2002 r., IV CKN 655/00, niepubl.).

Z przedstawionych powodów Sąd Najwyższy na podstawie art. 39815

§ 1

k.p.c. orzekł, jak w sentencji.

jw