II UK 166/11

Sygn. akt II UK 166/11

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 19 marca 2012 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Maciej Pacuda (przewodniczący)

SSN Bogusław Cudowski

SSN Beata Gudowska (sprawozdawca)

w sprawie z wniosku I. F.

przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych

o emeryturę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 19 marca 2012 r.,

skargi kasacyjnej organu rentowego od wyroku Sądu Apelacyjnego […]

z dnia 25 lutego 2011 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania z orzeczeniem o

kosztach postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

2

Sąd Okręgowy wyrokiem z dnia 2 lipca 2010 r. oddalił odwołanie I. F. od

decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 2 grudnia 2009 r. w przedmiocie

odmowy przyznania mu prawa do emerytury w związku z wykonywaniem

zatrudnienia w szczególnych warunkach. Ustalił, że ubezpieczony, urodzony w

dniu 10 października 1949 r., pracował w M. S.A. w pełnym wymiarze czasu pracy

na stanowisku ustawiacza maszyn i ustawiacza-brygadzisty, montując i ustawiając

narzędzia do wykonania detali, wskazując i organizując pracę poszczególnych

pracowników oraz zajmując się zgłaszanymi przez nich usterkami. Pracował w

dużym nasileniu hałasu, w hali, w której znajdowało się 60 pras hydraulicznych i

mimośrodowych, wytłaczających obudowy liczników do gazu, obudowy wag,

pochłaniacze kuchenne i inne wyroby ze stali. W ocenie Sądu pierwszej instancji,

tak opisane przez ubezpieczonego czynności pracownicze nie odpowiadały

wskazanym w świadectwie wykonywania pracy w szczególnych warunkach

wystawionym przez A. M. S.A., z których wynikało, że w okresie od dnia 1 czerwca

1976 r. do dnia 1 lutego 1988 r. oraz od dnia 1 marca 1989 r. do dnia 13 września

1996 r. wykonywał pracę wymienioną w wykazie A działu IV (Chemia), pod poz.

17, pkt 16 wykazu-załącznika do rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego

1983 r. w sprawie wieku emerytalnego pracowników zatrudnionych w szczególnych

warunkach lub w szczególnym charakterze (Dz.U. Nr 8, poz. 43) oraz w

zarządzeniu nr 3 Ministra Hutnictwa i Przemysłu Maszynowego z dnia 30 marca

1985 r. w sprawie stanowisk pracy, na których wykonywane są prace w

szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze w zakładach pracy

resortu hutnictwa i przemysłu maszynowego. W zarządzeniu Ministra nie

wymieniono stanowiska ustawiacza lub ustawiacza- brygadzisty, zaś zajmowanie

stanowiska brygadzisty stwarza domniemanie, że ubezpieczony nie pracował w

warunkach szczególnych w pełnym wymiarze czasu pracy, gdyż jego część

przeznaczał na organizowanie pracy innym pracownikom i usuwanie usterek.

Uwzględniając apelację ubezpieczonego, Sąd Apelacyjny wyrokiem z dnia

25 lutego 2011 r. zmienił wyrok Sądu Okręgowego i przyznał ubezpieczonemu

prawo do emerytury od dnia 10 października 2009 r., przed ukończeniem

ustawowego wieku emerytalnego. Stwierdził, że dla oceny, czy pracownik

3

pracował w szczególnych warunkach, nie ma znaczenia nazwa, jaką pracodawca

nadał stanowisku pracy, lecz rodzaj i zakres wykonywanych na tym stanowisku

czynności, zatem choć ubezpieczony nie świadczył pracy na stanowiskach

operatora wtryskarek, formierek, pras lub dmucharek przy formowaniu tworzyw

sztucznych, ujętych w zarządzeniu Ministra Hutnictwa i Przemysłu Maszynowego,

na których w tym resorcie wykonywane są prace wymienione w wykazie A, pod

poz. 17 w dziale IV stanowiącym załącznik do rozporządzenia z dnia 7 lutego

1983 r., „przy produkcji i przetwórstwie żywic i tworzyw sztucznych oraz produkcji

surowców, półproduktów i środków pomocniczych stosowanych do ich produkcji i

przetwórstwa, produkcji wosków i woskoli”, to – w ocenie Sądu drugiej instancji –

w ramach swoich obowiązków stale i w pełnym wymiarze czasu pracy narażony

był na działanie tych samych czynników, na które narażeni byli tamci pracownicy.

Jednocześnie Sąd drugiej instancji wskazał, że stanowisko nastawiacza maszyn i

urządzeń zostało wymienione w zarządzeniu nr 7 z dnia 7 lipca 1987 r. Ministra

Przemysłu Chemicznego i Lekkiego określającym w podległych zakładach

stanowiska pracy w warunkach szczególnych przy przetwórstwie tworzyw

sztucznych. W ocenie Sądu, zróżnicowanie stanowisk pracy w warunkach

szczególnych przy produkcji i przetwórstwie żywic i tworzyw sztucznych ze

względu na dział gospodarki narusza zasadę równości w zakresie uprawnień do

ubezpieczenia społecznego pracowników wykonujących taką samą pracę.

Skarga kasacyjna organu rentowego została oparta na podstawie

naruszenia prawa materialnego – art. 184 w związku z art. 32 ustawy o

emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych oraz z przepisami §

3 i § 4 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. przez ich błędną

wykładnię i niewłaściwe zastosowanie. W ocenie skarżącego, zakwalifikowanie

pracy jako wykonywanej w szczególnych warunkach związane jest z

przyporządkowaniem do konkretnego działu gospodarki i pozycji w ramach tego

działu, a ujęcie w przepisach resortowych stanowiska pracy, które nie odpowiada

określeniu danej pracy w załączniku do rozporządzenia z dnia 7 lutego 1983 r. nie

pozwala na uznanie jej za pracę wykonywaną w szczególnych warunkach. Wobec

ustaleń w zakresie charakteru pracy wnioskodawcy, niewłaściwe było

zakwalifikowanie jej do prac opisanych w dziale IV pod poz. 17 wykazu A

4

powołanego rozporządzenia, dotyczącą produkcji i przetwórstwa żywic i tworzyw

sztucznych. Zaświadczenie przedstawione przez ubezpieczonego powinno być

zweryfikowane ze względu na nieumieszczenie w wykazie stanowiska ustawiacza

maszyn oraz spełnienie na stanowisku brygadzisty przesłanki pracy w pełnym

wymiarze w narażeniu na podwyższone ryzyko dla zdrowia. W ocenie skarżącego,

zarządzenia resortowe, które w sposób kazuistyczny wymieniały poszczególne

stanowiska pracy, stanowią tylko pomoc interpretacyjną przy ustalaniu, czy dane

stanowisko pracy może się mieścić w stosownej kategorii rozporządzenia Rady

Ministrów. W tym sensie wskazywanie przez Sąd drugiej instancji na zarządzenie

resortowe Ministra Przemysłu Chemicznego i Lekkiego, wymieniające stanowisko

nastawiacza maszyn i urządzeń, nie może prowadzić do przyznania uprawnień do

emerytury z tytułu pracy w szczególnych warunkach.

Sąd Najwyższy zważył co następuje:

Ustawą z dnia 27 marca 2003 r. o zmianie ustawy o emeryturach i rentach z

Funduszu Ubezpieczeń Społecznych oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. Nr 56,

poz. 498) zmieniono treść art. 32 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i

rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, w związku z czym od dnia 2 maja

2003 r. w celu ustalenia uprawnień, o których mowa w jego ust. 1, za pracowników

zatrudnionych w szczególnych warunkach uważało się pracowników zatrudnionych

przy pracach o znacznej szkodliwości dla zdrowia oraz o znacznym stopniu

uciążliwości lub wymagających wysokiej sprawności psychofizycznej ze względu na

bezpieczeństwo własne lub otoczenia w podmiotach, w których obowiązują wykazy

stanowisk ustalone na podstawie przepisów dotychczasowych. Przepis ten, w

zakresie, w jakim posługiwał się określeniem „w podmiotach, w których obowiązują

wykazy stanowisk ustalone na podstawie przepisów dotychczasowych”, został

wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 14 czerwca 2004 r., P 17/03 (OTK-A

2004 nr 6, poz. 57 i Dz.U. Nr 144, poz. 1530) pozbawiony mocy prawnej. Artykuł 32

ust. 4 ustawy pozostał bez zmian i stanowi, że wiek emerytalny, o którym mowa w

ust. 1, rodzaje prac lub stanowisk oraz warunki, na podstawie których osobom

5

wymienionym w ust. 2 i 3 przysługuje prawo do emerytury, ustala się na podstawie

przepisów dotychczasowych.

Wykładni pojęcia „przepisy dotychczasowe” dokonał Sąd Najwyższy w

uchwale z dnia 13 lutego 2002 r., III ZP 30/01 (OSNP 2002 nr 10, poz. 243),

wskazując na przepisy rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. w

sprawie wieku emerytalnego pracowników zatrudnionych w szczególnych

warunkach, z wyłączeniem tych, które zobowiązywały ministrów, kierowników

urzędów centralnych i centralne związki spółdzielcze do ustalenia wykazu

stanowisk pracy w podległych im zakładach pracy. Stwierdził, że odesłanie do

przepisów dotychczasowych w kwestii wykazów obejmujących świadczenie pracy w

warunkach szczególnych, zawarte w art. 32 ust. 4 ustawy o emeryturach i rentach z

FUS, nie obejmuje przepisów kompetencyjnych § 1 ust. 2-3 rozporządzenia.

Odesłanie dotyczy więc tylko wieku emerytalnego, rodzajów prac, stanowisk,

warunków uprawniających do wcześniejszej emerytury. To pozwala na wniosek, że

przepisy dotychczasowe, o których mowa w odesłaniu, to § 2 ust. 1

rozporządzenia, stanowiący, iż okresami pracy uzasadniającymi prawo do

świadczeń na zasadach określonych w rozporządzeniu są okresy, w których praca

w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze jest wykonywana stale i

w pełnym wymiarze czasu pracy obowiązującym na danym stanowisku pracy;

przepisy § 4-8a, określające wiek emerytalny i okres wykonywania pracy w

szczególnych warunkach pracowników wykonujących prace wyszczególnione w

wykazach A i B stanowiących załącznik do rozporządzenia oraz przepisy § 9-15,

dotyczące wieku emerytalnego i warunków przechodzenia na emeryturę osób

zatrudnionych w szczególnym charakterze. Odesłanie do przepisów

dotychczasowych nie dotyczy więc kompetencji do tworzenia wykazów

obejmujących stanowiska, na których świadczy się pracę w szczególnych

warunkach, natomiast obejmuje samą treść tych wykazów i inne okoliczności

wyraźnie wskazane w art. 32 ust. 2 ustawy o emeryturach i rentach z FUS in

principio.

Trzeba w konsekwencji stwierdzić, że określone w art. 93 ust. 2 Konstytucji

akty prawne, niebędące obecnie źródłem prawa, nie mogą być samodzielną

podstawą prawną indywidualnych decyzji. Nie dotyczy jednak sytuacji, w których

6

tego typu akt prawny, mający swoje umocowanie w ustawie i rozporządzeniu Rady

Ministrów, nieodnoszący się do praw podmiotowych obywateli, jest w istocie jedynie

wykazem prac wykonywanych w szczególnych warunkach. Określone skutki

prawne wykonywania takich prac nie są wskazywane przez to zarządzenie, lecz

stanowi o nich ustawa i utrzymane jej przepisami w mocy rozporządzenie Rady

Ministrów (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 24 kwietnia 2004 r., II UK 337/03,

OSNP 2004 nr 22, poz. 392). W uchwale siedmiu sędziów z dnia 13 lutego 2002 r.

(III ZP 30/11, OSNAPiUS 2002 nr 10, poz. 243) Sąd Najwyższy określił przepisy

resortowe jako dyrektywę dla organów zwierzchnich lub nadzorujących zakłady

pracy do prowadzenia wykazów stanowisk wymienionych w załączniku do

rozporządzenia. W późniejszym orzecznictwie przepisy wykazów resortowych

określone zostały jako normy o charakterze informacyjnym, techniczno-

porządkującym, uściślającym, o znaczeniu w sferze dowodowej jako podstawa

domniemań faktycznych (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 25 lutego 2010 r., II

UK 218/09, niepublikowany). Przepisy te, niemające charakteru powszechnego, nie

kształtują praw podmiotowych, dlatego wykonywanie pracy na stanowisku

określonym w zarządzeniu resortowym, której nie wymieniono w wykazach A i B,

stanowiących załącznik do rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r.,

nie uprawnia do uzyskania emerytury na podstawie art. 32 ust. 1 w związku z art.

32 ust. 2 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych

(por. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 20 października 2005 r., I UK 41/05, OSNP

2006 nr 19-20, poz. 306, z dnia 9 maja 2006 r., II UK 183/05, niepublikowany).

Jednocześnie brak w zarządzeniu resortowym stanowiska pracy, na którym

wykonywana jest praca o znacznej szkodliwości dla zdrowia oraz o znacznym

stopniu uciążliwości lub wymagająca wysokiej sprawności psychofizycznej ze

względu na bezpieczeństwo własne lub otoczenia, nie stanowi przeszkody do

stwierdzenia, że praca na takim stanowisku jest pracą w warunkach szczególnych,

pod warunkiem jednak ujęcia jej w wykazach stanowiących załącznik do

rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r.; zgodnie z § 1 ust. 1,

przepisy tego rozporządzenia stosuje się do pracowników wykonujących prace w

szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze, wymienione w § 4-15

oraz w wykazach stanowiących załącznik do rozporządzenia.

7

W tym stanie rzeczy nietrafna jest krytyka stanowiska Sądu Apelacyjnego,

że w ustaleniu faktu wykonywania pracy w szczególnych warunkach znaczenie ma

nie nazwa, jaką pracodawca nadał stanowisku pracy, lecz rodzaj i zakres

wykonywanych czynności. Należy jednak zastrzec, że chodzi tylko o rodzaj pracy

określony w § 4-15 rozporządzenia, zgodnie z przypisaniem jej do działu

przemysłu umieszczonego w wykazie stanowiącym załącznik do rozporządzenia, a

wobec tego negatywnie odnieść się do sięgania przez Sąd Apelacyjny do

obwiązującej w innym resorcie regulacji ustanowionej w zarządzeniu nr 7 z dnia 7

lipca 1987 r. Ministra Przemysłu Chemicznego i Lekkiego, określającym

stanowiska pracy w warunkach szczególnych przy przetwórstwie tworzyw

sztucznych. Nie jest trafne stwierdzenie, że ubezpieczony w ramach swoich

obowiązków stale i w pełnym wymiarze czasu pracy narażony był na działanie tych

samych czynników, na które narażeni byli pracownicy przemysłu chemicznego,

oraz że zróżnicowanie stanowisk pracy w warunkach szczególnych przy produkcji i

przetwórstwie żywic i tworzyw sztucznych ze względu na dział gospodarki narusza

zasadę równości w zakresie uprawnień do ubezpieczenia społecznego

pracowników wykonujących taką samą pracę.

W wyroku z dnia 1 czerwca 2010 r. (II UK 21/10, niepublikowany) Sąd

Najwyższy stwierdził, że przyporządkowanie danego rodzaju pracy do określonej

branży ma istotne znaczenie dla jej kwalifikacji jako pracy w szczególnych

warunkach. Usystematyzowanie prac o znacznej szkodliwości i uciążliwości do

oddzielnych działów oraz poszczególnych stanowisk w ramach gałęzi gospodarki

nie jest przypadkowe, gdyż należy przyjąć, że konkretne stanowisko narażone jest

na ekspozycję na czynniki szkodliwe w stopniu mniejszym lub większym w

zależności od tego, w którym dziale przemysłu jest umiejscowione. Konieczny jest

bezpośredni związek wykonywanej pracy z procesem technologicznym właściwym

dla danego działu gospodarki (por. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 16 czerwca

2009 r., I UK 20/09 i I UK 24/09, niepublikowane).

W judykaturze wskazano także, że wyodrębnienie prac kwalifikujących do

nabycia prawa do emerytury w wieku niższym ma charakter stanowiskowo-

branżowy. Oznacza to, że przynależność pracodawcy do określonej gałęzi

przemysłu ma znaczenie istotne i nie można dowolnie, z naruszeniem postanowień

8

rozporządzenia, wiązać konkretnych stanowisk pracy z branżami, do których nie

zostały przypisane w tym akcie prawnym (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 19

maja 2011 r., III UK 174/10, niepublikowany). To, że obecna definicja pracy w

szczególnych warunkach nie odwołuje się już do wykazów wydanych na podstawie

rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. w sprawie wieku

emerytalnego pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach nie oznacza,

iż za pracę w szczególnych warunkach może być uznana praca określona w

zarządzeniu określającym stanowiska pracy w resorcie, do którego pracodawca

zatrudniający pracownika nie przynależy.

Sąd Najwyższy związany jest ustaleniem Sądów meriti, że ubezpieczony

pracował przy wytłaczaniu wyrobów ze stali w przedsiębiorstwie, w którym

stanowiska pracy w szczególnych warunkach określono w zarządzeniu nr 3

Ministra Hutnictwa i Przemysłu Maszynowego z dnia 30 marca 1985 r. w sprawie

stanowisk pracy, na których wykonywane są prace w szczególnych warunkach lub

w szczególnym charakterze w zakładach pracy resortu hutnictwa i przemysłu

maszynowego. W zarządzeniu obowiązującym w tym resorcie nie uwzględniono

stanowisk ustawiacza maszyn i ustawiacza-brygadzisty, w związku z czym

ustalenia te wymagają konfrontacji z treścią świadectw wykonywania pracy w

szczególnych warunkach wystawionych przez A. M. S.A. wskazujących na

wykonywanie przez ubezpieczonego pracy wymienionej w wykazie A działu IV

pod poz. 17 pkt 16 załącznika do rozporządzenia z dnia 7 lutego 1983 r.,

tyczącego chemii, zwłaszcza że kwalifikacja prawna pracy ubezpieczonego na

stanowisku określonym w świadectwie wystawionym przez pracodawcę, zgodnie z

§ 2 ust. 2 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. w sprawie wieku

emerytalnego pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach lub w

szczególnym charakterze, jako wymienionej w wykazie A – załączniku do tego

rozporządzenia, może być podważona ze względu na okoliczności wskazujące na

inny rodzaj świadczonej przez niego pracy.

Mając to na względzie, Sąd Najwyższy uchylił zaskarżony wyrok i przekazał

sprawę do ponownego rozpoznania (art. 39815

§ 1 k.p.c.).

9