V CSK 85/11

Sygn. akt V CSK 85/11

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 22 marca 2012 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Antoni Górski (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Kazimierz Zawada

SSN Anna Owczarek

w sprawie z powództwa M.Ś.

przeciwko Skarbowi Państwa - Aresztowi Śledczemu w L. i in. , o odszkodowanie,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym

w Izbie Cywilnej w dniu 22 marca 2012 r.,

skargi kasacyjnej powoda od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 28 września 2010 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o

kosztach postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

2

Wyrokiem z dnia 27 maja 2010 r. Sąd Okręgowy oddalił powództwo M. Ś.

przeciwko Skarbowi Państwa – Aresztowi Śledczemu w L., w Z., Zakładowi

Karnemu w W. i Zakładowi Karnemu w Wo. o odszkodowanie.

Sąd pierwszej instancji ustalił, że powód przebywał w Areszcie Śledczym

w L. w roku 2007 i 2008, w Areszcie Śledczym w Z. G w roku 2008, w Zakładzie

Karnym w W, w latach 2008 i 2009, natomiast w Zakładzie Karnym w Wo. w roku

2009 i przebywa do dnia dzisiejszego. Ustalono, że w

Zakładach Karnych występuje zjawisko przeludnienia toteż powód bywał

umieszczany w celach, w których powierzchnia na jednego osadzonego wynosiła

miej niż 3 m2

. Powód w

Zakładzie Karnym w Wo. odbywał karę pozbawienia wolności w wieloosobowych

celach. Każda cela wyposażona była w wydzielony kącik sanitarny, który był

oddzielnym pomieszczeniem, zamykanym drzwiami. Skazani mieli możliwość

korzystania z ciepłych kąpieli raz w tygodniu, otrzymywali środki higieny oraz środki

chemiczne do utrzymania czystości. Zakład Karny w Wo. na bieżąco przekazuje

Sądowi Okręgowemu informacje dotyczące przeludnienia w celach. Powód opierał

swoje żądanie zadośćuczynienia na podstawie art. 23 k.c. i art. 24 k.c. oraz art. 448

k.c., twierdząc, że nie zapewniono mu odpowiednich warunków bytowych

z powodu przebywania w przeludnionych celach. Sąd pierwszej instancji uznał za

udowodniony fakt przebywania przez powoda w celach, które naruszają dyspozycję

art. 110 k.k.w poprzez niezapewnienie skazanym powierzchni co najmniej 3m2

.

Powód nie udowodnił, aby z tego powodu miał niezaspokojone potrzeby.

Powód argumentował, że nie zapewniono mu odpowiedniej ilości leków, jednak

twierdzenia swojego nie udowodnił. Sąd Okręgowy uznał, że powód oparł swoje

roszczenie na ogólnikowych tezach o przeludnieniu celi więziennych, nie wskazując

jednak jakie konkretne warunki przebywania w takich warunkach stanowiły

naruszenie jego dóbr osobistych. W ocenie Sądu fakt, że jednostki

penitencjarnie nie zapewniły powodowi odpowiednich warunków bytowych,

nie oznacza że - przy uwzględnieniu całokształtu okoliczności faktycznych sprawy -

zachodzą ustawowe przesłanki z art. 448 k.c. do przyznania mu zadośćuczynienia.

Powód nie wykazał cierpień które uzasadniałyby zasądzenie na jego rzecz kwoty

pieniężnej. W ocenie Sądu nie zostało wykazane, ażeby inni więźniowie przebywali

3

w lepszych warunkach od powoda, a tylko wobec niego stosowano tego

rodzaju działania.

Sąd Apelacyjny nie uwzględnił apelacji powoda. Przyjął ustalenia oraz

poglądy prawne Sądu pierwszej instancji za własne. Uznano, że apelacja powoda

nie jest zasadna z uwagi na to, że wady orzeczenia na które się powołał

w rzeczywistości nie istnieją, a inne zarzuty apelacji ograniczają się do polemiki

z prawidłową oceną materiału dowodowego zgromadzonego przez Sąd Okręgowy.

Wskazano, że powód w sporze o ochronę dóbr osobistych miał obowiązek wskazać

w pozwie skonkretyzowane zachowanie pozwanego, które godziłoby w jego dobra

osobiste. Podkreślono, że odpowiedzialność oparta na art. 448 k.c. w zw. z art. 23

k.c. wymaga od powoda udowodnienia, ze określone działanie spowodowało

uszczerbek w jego dobrach osobistych. Tych okoliczności powód nie wykazał.

Nie udowodnił zaniedbań medycznych jakich miał doznać przy pozbawianiu

wolności w ZK, ani faktu zgłaszania przez niego przełożonym o swoich problemach

i doznaniu krzywdy. Wskazano, że sąd nie ma obowiązku zasądzenia

zadośćuczynienia w każdym przypadku naruszenia dóbr osobistych.

Decyzja o zasądzeniu zadośćuczynienia powinna zostać poprzedzona ustaleniem

nasilenia złej woli naruszyciela, celowości zastosowania tego środka, stopniem

winy naruszenia, poczucia pokrzywdzenia poszkodowanego, a także określeniem

rodzaju naruszonego dobra. Sąd uznał, że jednostki karne nie mają możliwości

odmówienia przyjęcia do zakładu skazanego, a swoją gospodarkę finansową

prowadzą w oparciu o Prawo budżetowe, toteż trudno mówić o złej woli

w ich, jeżeli chodzi o zjawisko przeludnienia w nich. W związku z powyższym

uznano, że uwzględnienie roszczenia powoda pozostawałoby w sprzeczności

z powszechnym poczuciem sprawiedliwości, wobec czego oddalono apelację

powoda.

Od powyższego wyroku powód złożył skargę kasacyjną, wnosząc

o uchylenie wyroku w całości i przekazanie sprawy Sądowi Apelacyjnemu

do ponownego rozpoznania. Skarżący zarzucał naruszenie art. 23 i 24 k.c.

w zw. z art.110 § 2 k.k.w., art. 3 Konwencji o ochronie praw człowieka

i podstawowych wolności z 4.12.1950 r. (Dz. U. z 1993 r. Nr 61, poz. 284 ze zm.)

oraz art. 448 k.c. oraz art. 6 w zw. z art. 24 k.c. przez ich nie zastosowanie

4

do roszczenia powoda o zadośćuczynienie za naruszenie dóbr osobistych.

Zarzucono także naruszenie art. 77 Konstytucji RP poprzez niezrealizowanie

prawa do odszkodowania za niezgodne z prawem działania organu władzy

publicznej, tj. administracji zakładu karnego. Podniesiono też naruszenie

przepisów postępowania, które miało istotny wpływ na wynik sprawy, poprzez

nieuwzględnienie apelacji powoda oraz nieuwzględnienie zarzutu naruszenia przez

sąd pierwszej instancji art. 227 § 1 i 230 k.p.c. w zw. z art. 233 k.p.c. przez nie

uznanie za przyznane faktów, dotyczących zaniedbań medycznych, co do których

strona przeciwna nie wypowiedziała się, a także naruszenia art. 228 k.p.c. w zw.

z art. 6 k.c. wskutek uznania, że fakt zaniedbań medycznych oraz naruszenia

godności na skutek przebywania w celach niespełniajacych wymogu zapewnienia

powierzchni 3 m2

wymagał udowodnienia przez powoda.

W odpowiedzi na skargę powoda pozwany wniósł o odmowę przyjęcia skargi

do rozpoznania, a w razie nieuwzględnienia powyższego wniosku o oddalenie

skargi, a w każdym przypadku o zasądzenie od powoda na rzecz Skarbu Państwa -

Prokuratorii Generalnej Skarbu Państwa - kosztów postępowania kasacyjnego

według norm przepisanych.

Sąd Najwyższy zważył co następuje:

W orzecznictwie przeważa stanowisko, że dla oceny, czy warunki w jakich

przebywają skazani w zakładach karnych mogą naruszać ich dobra osobiste,

należy stosować podejście kumulatywne. Oznacza to, że trzeba uwzględniać nie

tylko czas przebywania w przeludnionych celach, ale także konkretnie panujące

tam warunki, wiek, stan zdrowia, a także płeć. Jeżeli jednak warunki te były

szczególnie trudne, a skazany przebywał w nich dłużej niż tylko epizodycznie, sam

taki pobyt może być wystarczającą przesłanką stwierdzenia naruszenia jego dóbr

osobistych (por. wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 26 maja 2008 r., SK

25/07, OTK - A 2008, nr 4, poz. 62, czy uchwała składu siedmiu sędziów Sądu

Najwyższego z dnia 18 października 2011 r., III CZP 25/11, Bil. SN 2001 r. nr 10,

s. 6 i powołane w tych orzeczeniach inne judykaty, w tym wyroki Europejskiego

Trybunału Praw Człowieka). W polskim systemie penitencjarnym ustalono,

że minimalna norma powierzchni na osobę pozbawioną wolności wynosi 3m2

.

5

W poprzednim stanie prawnym możliwość odstępstwa od tej normy przewidziano

w art. 248 § 1 k.k.w. Przepis ten stanowił, że w szczególnie uzasadnionych

przypadkach dyrektor zakładu karnego lub aresztu śledczego może umieścić

osadzonych, na czas określony, w warunkach, w których powierzchnia w celi

na jedną osobę wynosi mniej niż 3m2

. Przepis ten, jako nieprecyzyjny i dający zbyt

duże uprawnienia dyrektorowi zakładu poprawczego, został uznany za

niekonstytucyjny powołanym wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego w sprawie

SK 25/07, przy czym Trybunał odroczył utratę mocy obowiązującej tego przepisu

na 18 miesięcy, tj. do 6 grudnia 2009 r. Z tym dniem weszła w życie nowelizacja

art. 110 k.k.w., wprowadzona przez art. 1 pkt 1 ustawy z dnia 9 października

2009 r. o zmianie ustawy – Kodeks karny wykonawczy (Dz. U. Nr 190, poz. 1475).

Ustawą tą uchylono też art. 248 k.k.w. Najważniejsze postanowienia

obowiązującego obecnie art. 110 k.k.w. z punktu widzenia rozpoznawanej sprawy

są następujące:

§ 1. Skazanego osadza się w celi mieszkalnej wieloosobowej lub

jednoosobowej.

§ 2. Powierzchnia w celi mieszkalnej, przypadająca na skazanego, wynosi

nie mniej niż 3 m2

. Cele wyposaża się w odpowiedni sprzęt kwaterunkowy

zapewniający skazanemu osobne miejsce do spania, odpowiednie warunki higieny,

dostateczny dopływ powietrza i odpowiednią do pory roku temperaturę,

według norm określonych dla pomieszczeń mieszkalnych, a także oświetlenie

odpowiednie do czytania i wykonywania pracy.

§ 2a. Dyrektor zakładu karnego lub aresztu śledczego może umieścić

skazanego na czas określony, nie dłuższy niż 90 dni, w warunkach, o których

mowa w § 2 zdanie drugie, w celi mieszkalnej, w której powierzchnia przypadająca

na skazanego wynosi poniżej 3 m2

, nie mniej jednak niż 2 m2

, w razie:

1) wprowadzenia stanu wojennego, wyjątkowego lub klęski żywiołowej, lub

w czasie ich obowiązywania,

2) ogłoszenia na terenie położenia zakładu karnego lub aresztu śledczego

stanu zagrożenia epidemiologicznego lub stanu epidemii albo wystąpienia

6

w zakładzie karnym lub areszcie śledczym stanu zagrożenia epidemiologicznego

lub stanu epidemii

- uwzględniając stopień zagrożenia dla życia i zdrowia;

3) konieczności zapobieżenia wystąpieniu innego zdarzenia stanowiącego

bezpośrednie zagrożenie dla bezpieczeństwa skazanego albo bezpieczeństwa

zakładu karnego lub aresztu śledczego albo zapobieżenia skutkom takiego

zdarzenia.

Stosownie do § 2b tego przepisu, we wskazanych w nim wypadkach,

dyrektor zakładu karnego lub aresztu śledczego może umieścić skazanego na czas

określony, nie dłuższy niż 14 dni, w warunkach, o których mowa w § 2 zdanie

drugie, w celi mieszkalnej, w której powierzchnia przypadająca na skazanego

wynosi poniżej 3 m2

, nie mniej jednak niż 2 m2

, jeżeli zachodzi konieczność

natychmiastowego umieszczenia w zakładzie karnym lub areszcie śledczym

nieposiadającym wolnych miejsc w celach mieszkalnych. Zgodnie zaś z § 2c,

okres, o którym mowa w § 2b, może być przedłużony tylko za zgodą sędziego

penitencjarnego. Łączny okres umieszczenia skazanego w warunkach określonych

w § 2b nie może przekroczyć 28 dni.

Z przedstawionych regulacji, dotyczących minimalnej normy powierzchni celi

mieszkalnej przypadającej na skazanego, obowiązujących przed i po nowelizacji

wynika, że obecny stan prawny w tym względzie jest o wiele bardziej rygorystyczny

od poprzedniego. Wprawdzie wielkość normy w obu okresach jest taka sama

(3m2

na osobę), ale możliwość odstępstwa od niej jest obecnie bardzo ograniczona

zarówno czasowo, jak i w zakresie przyczyn, które mogą ją usprawiedliwiać.

Zmiana ta jest na tyle istotna, że uzasadnia potraktowanie daty 6 grudnia 2009 r.,

tj. wejścia w życie ustawy nowelizującej art. 110 k.k.w. jako cezury czasowej,

od której należy zmienić podejście do oceny kwestii przeludnienia w polskich

zakładach karnych. Wprawdzie każdy przypadek trzeba rozpatrywać indywidualnie,

ale jako zasadę można przyjąć, że jeżeli obecnie doszło - z uchybieniem art. 110

§ 2 k.k.w. - do naruszenia dopuszczalnej ustawowo normy powierzchniowej na

jednego skazanego, to tym samym mogło to doprowadzić w sposób samoistny do

naruszenia jego dóbr osobistych. W takim zaś razie - co do zasady - nie ma teraz

7

konieczności wykazywania innych czynników, które uwzględniane dopiero

kumulatywnie z faktem przebywania w celi o powierzchni poniżej 3m2

w okresie

jednorazowo ponad 14 dni, a łącznie ponad 28 dni dawały by skazanemu podstawę

do wystąpienia z roszczeniem o ochronę dóbr osobistych. W niniejszej sprawie

ma to istotne znaczenie, gdyż - wbrew zarzutom skargi kasacyjnej – prawidłowe

jest ustalenie, że powód nie wykazał, iż przebywanie w celach przeludnionych

łączyło się z dodatkowymi uciążliwościami, w szczególności z niewłaściwą opieką

lekarską nad nim. Wnioskowanie przez niego w skardze kasacyjnej o zastosowanie

w tej mierze domniemania faktycznego na korzyść jego twierdzeń, albo milczącego

przyznania przez stronę pozwana tego faktu jest prawnie nieusprawiedliwione

(art. 6 k.c.). Oznacza to, że ponownego, bardziej wnikliwego rozpoznania przez

Sąd Apelacyjny wymaga zbadanie warunków przebywania przez powoda

w Zakładzie karnym, w okresie od dnia 6 grudnia 2009 r. Pozwoli to na dokonanie

na tej podstawie oceny, czy w tym czasie nie doszło do uchybień w zakresie

dopuszczalnych warunków osadzenia skazanego, które mogłyby doprowadzić do

na naruszenia jego dóbr osobistych. Dlatego na podstawie art. 39815

w zw. z art.

108 § 2 k.p.c. orzeczono jak w sentencji.

jw