V CSK 95/11

Sygn. akt V CSK 95/11

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 22 marca 2012 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Antoni Górski (przewodniczący)

SSN Kazimierz Zawada

SSN Anna Owczarek (sprawozdawca)

w sprawie z powództwa Syndyka masy upadłości "C." spółki jawnej

L. O., A. S. w upadłości

przeciwko Gminie K.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym

w Izbie Cywilnej w dniu 22 marca 2012 r.,

skargi kasacyjnej strony pozwanej

od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 28 października 2010 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę do ponownego

rozpoznania Sądowi Apelacyjnemu, pozostawiając temu sądowi

rozstrzygnięcie o kosztach postępowania kasacyjnego.

2

Uzasadnienie

Pozwana Gmina K. wniosła skargę kasacyjną od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 28 października 2010 r., który zmienił - na skutek apelacji powoda syndyka

masy upadłości C. spółki jawnej - wyrok Sądu Okręgowego w. W. z dnia 10

czerwca 2010 r., oddalający powództwo przeciwko Gminie K. w uwzględnieniu

zarzutu potrącenia, w ten sposób, że zasądził na rzecz powoda kwotę 153.643 zł z

ustawowymi odsetkami od dnia 28 listopada 2007 r. do dnia zapłaty oraz kwotę

3.617 zł tytułem zwrotu kosztów postępowania przed Sądem pierwszej instancji i

kwotę 2.700 zł tytułem zwrotu kosztów postępowania apelacyjnego.

Sąd odwoławczy stwierdził że, wobec wcześniejszego zgłoszenia przez

pozwanego wierzytelności w postępowaniu upadłościowym bez jednoczesnego

potrącenia, nie jest możliwe uwzględnienie potrącenia i zarzutu w tym przedmiocie

zgłoszonego dopiero w procesie.

Sekwencja relewantnych zdarzeń faktycznych i prawnych przedstawia się

następująco:

Gminę K. i C. spółkę jawną łączyła umowa z dnia 15 marca 2006 r. (Sąd

Apelacyjny omyłkowo wskazał datę 6 lutego 2006 r.) o wykonanie inwestycji

polegającej na budowie i montażu systemu kanalizacji w Gminie K. - Etap I. Dnia 6

grudnia 2007 r. spółka wezwała do zapłaty za roboty wykonane w marcu 2007 r.,

objęte fakturą nr 01/09/2007. Gmina odmówiła zapłaty oświadczając, że wstrzymuje

płatność do czasu inwentaryzacji robót, w tym na poczet pokrycia kosztów

zdemontowanych urządzeń, za które wcześniej zapłaciła spółce C. W dniu 30

listopada 2007 r. Gmina złożyła oświadczenie o odstąpieniu od umowy

w niewykonanej części z przyczyn leżących po stronie wykonawcy.

Sąd Rejonowy w S. postanowieniem z dnia 14 lutego 2008 r. ogłosił

upadłość z możliwością zawarcia układu C. spółki jawnej.

Gmina K. w dniu 30 maja 2008 r. zgłosiła w postępowaniu upadłościowym

wierzytelność w kwocie 1.738.215 zł z tytułu kary umownej, nie składając

jednocześnie oświadczenia o jej potrąceniu. Z uzasadnienia pisma zgłaszającego

3

wynika, że między stronami nie dokonano rozliczenia inwestycji i istnieją dalsze

wierzytelności po stronie Gminy (m.in. w kwocie 15.498,84 zł, stanowiącej różnicę

pomiędzy kwotą 169.141,54 zł, odpowiadającej kosztom ponownego wykonania

przez osobę trzecią prac przy zdemontowanych urządzeniach przepompowni, i

kwotą 153.642,70 zł, stanowiącą wynagrodzenie za wykonanie innych robót, objęte

fakturą nr 01/09/2007).

Powód C. spółka jawna w upadłości układowej pozwem z dnia 4 lipca 2008r.,

wszczynającym postępowanie w obecnej sprawie, wniósł o zasądzenie od

pozwanej Gminy K. kwoty 153.642,70 zł z ustawowymi odsetkami od dnia 28

listopada 2007 r. tytułem wynagrodzenia za wykonanie robót, objętego fakturą nr

01/09/2007. W dniu 11 sierpnia 2008 r. wydano w nakaz zapłaty w postępowaniu

upominawczym.

Pozwana Gmina K. w sprzeciwie od nakazu zapłaty, wniesionym w dniu

1 września 2008 r. (mylnie określonym przez Sąd Apelacyjny jako odpowiedź na

pozew), zgłosiła zarzut potrącenia „w związku z posiadanymi wierzytelnościami" w

łącznej kwocie 465.522,45 zł (z uzasadnienia pisma wynika, że obejmuje ona m.in.

wskazaną kwotę 15.498,84 zł).

Sędzia komisarz w postępowaniu upadłościowym postanowieniem

uzupełniającym z dnia 5 listopada 2008 r. zatwierdził listę wierzytelności i odmówił

uznania wierzytelności Gminy K. w kwocie 1.738.215 zł z tytułu kary umownej,

wskazując że nie przysługuje jej prawo potrącenia. Gmina nie wniosła sprzeciwu.

Sąd Rejonowy w S. postanowieniem z dnia 25 marca 2009 r. (mylnie

wskazano datę 25 czerwca 2009 r.) zmienił postanowienie o ogłoszeniu upadłości

z możliwością zawarcia układu C. Spółki jawnej na postanowienie o ogłoszeniu

upadłości obejmującej likwidację majątku upadłego. Syndyk masy upadłości wstąpił

do procesu i popierał powództwo.

W dniu 15 marca 2010 r. pozwana Gmina K. złożyła oświadczenie dotyczące

wierzytelności przysługujących jej wobec powoda, wskazując że koszt wykonania

przepompowni przez osobę trzecią nie był objęty zarzutem potrącenia, tylko

„zarzutem obniżenia wynagrodzenia stosownie do zakresu wykonanych robót, a

takie żądanie nie stanowi wierzytelności do potrącenia w rozumieniu art. 498 k.c.".

4

Sąd Okręgowy wyrokiem z dnia 10 czerwca 2010 r., oddalił powództwo

Syndyka masy upadłości C. Spółki jawnej przeciwko Gminie K. o zapłatę kwoty

153.642,70 zł z ustawowymi odsetkami od dnia 28 listopada 2007 r. dochodzonej

tytułem wynagrodzenia za prace, objęte fakturą nr 01/09/2007. Sąd przyjął, że

powództwo było uzasadnione, ale podlegało oddaleniu wobec skutecznego,

zgłoszonego w sprzeciwie, zarzutu potrącenia. Ograniczył się przy tym do oceny

jednej z wierzytelności, tj. w kwocie 169.141,54 zł brutto, z tytułu odszkodowania

obejmującego wynagrodzenie osoby trzeciej (Rejonowego Przedsiębiorstwa Robót

Melioracyjnych w Ż.) za ponowne wykonanie robót przy przepompowni, na skutek

zdemontowania i zabrania przez innego dostawcę części urządzeń, za które spółka

C. jako wykonawca wcześniej otrzymała zapłatę. Sąd pierwszej instancji uznał że,

jakkolwiek art. 89 ust. 3 prawa upadłościowego i naprawczego (dalej także jako

p.u.n.) wprowadza ograniczenie czasowe potrącenia, uprawnienie to odżywa po

zakończeniu postępowania upadłościowego. Zdaniem Sądu zdarzeniem

kończącym postępowanie upadłościowe jest również zmiana postanowienia

o ogłoszeniu upadłości z możliwością zawarcia układu na postanowienie

o ogłoszeniu upadłości obejmującej likwidację majątku upadłego.

Sąd Apelacyjny, uwzględniając apelację powoda, wyrokiem z dnia

28 października 2010 r. zmienił wyrok Sądu Okręgowego w ten sposób, że zasądził

na jego rzecz kwotę 153.643 zł wraz z ustawowymi odsetkami od dnia 28 listopada

2007 r. do dnia zapłaty oraz zwrot kosztów procesu. Sąd przyjął, że pozwanej

przysługuje wobec upadłej spółki roszczenie odszkodowawcze, gdyż ta „nie

wykonała przyjętego na siebie zobowiązania i ponosi winę za zaprzestanie robót".

Uznał jednak że nie ma to znaczenia dla rozstrzygnięcia sprawy gdyż, niezależnie

od tego czy wierzytelność istnieje i w jakiej wysokości, nie jest możliwe

„uwzględnienie procesowego zarzutu potrącenia w następstwie oświadczenia

o potrąceniu złożonego dopiero w procesie". Odwołując się do poglądów doktryny

prawniczej stwierdził, że potrącenie na podstawie przepisów prawa upadłościowego

jest wkomponowane w tryb dochodzenia w postępowaniu upadłościowym roszczeń

przez wierzycieli od upadłego i poza tym trybem nie istnieje. Zgłoszenie

wierzytelności przez pozwaną nastąpiło w postępowaniu upadłościowym.

Zaniechanie złożenia jednoczesnego oświadczenia o potrąceniu i uchybienie

5

terminowi do jego dokonania (art. 89 ust. 3 p.u.n.), oznacza zrzeczenie się prawa

potrącenia, konieczność zaspokojenia przez wierzyciela swojego długu wobec

masy upadłości oraz niedopuszczalność złożenia takiego oświadczenia w procesie

o zapłatę wytoczonym przez syndyka. Sąd odwoławczy stwierdził, że podziela

stanowisko Sądu pierwszej instancji co do tego, że skutki uchybienia terminu,

o którym mowa w art. 89 ust. 3 i art. 96 p.u.n., rozciągają się do czasu zakończenia

postępowania upadłościowego i wówczas potrącenie podlega ogólnej regulacji art.

498 i nast. k.p.c. Uznał je jednak za błędne w części stwierdzającej,

że zakończeniem postępowania upadłościowego jest również zmiana

postanowienia o ogłoszeniu upadłości z możliwością zawarcia układu na

postanowienie o ogłoszeniu upadłości likwidacyjnej. Stwierdził, że wskazana

zmiana jest kontynuacją tego samego postępowania, będącą wynikiem odmowy

zatwierdzenia układu i skutkującą wyłącznie zmianą sposobu jego prowadzenia.

Zakończenie postępowania upadłościowego następuje z uprawomocnieniem

postanowienia o zatwierdzeniu układu (art. 293 ust. 1 p.u.n.), albo postanowienia

wydanego po wykonaniu ostatecznego planu podziału (art. 368 p.u.n.). Sąd

Apelacyjny oceniając, że powód udowodnił roszczenie o zapłatę wynagrodzenia

objętego fakturą nr 01/09/2007, wydał wyrok reformatoryjny.

Wyrok Sądu Apelacyjnego zaskarżyła skargą kasacyjną pozwana Gmina K.

Wskazując jako podstawę naruszenie prawa materialnego, tj. :

- art. 89 ust. 1 i 3 prawa upadłościowego i naprawczego przez błędną

wykładnię polegającą na przyjęciu, że niedopuszczalne jest złożenie w procesie

zarzutu potrącenia wierzytelności z wzajemną wierzytelnością upadłego w wypadku

zmiany postanowienia o ogłoszeniu upadłości z możliwością zawarcia układu na

postanowienie o ogłoszeniu upadłości obejmującej likwidację majątku upadłego

w sytuacji, gdy oświadczenie o potrąceniu nie zostało złożone w terminie

określonym w art. 89 ust. 3,

- art. 89 ust. 1 i 3 oraz art. 98 (oczywista omyłka - art. 96) prawa

upadłościowego i naprawczego przez błędną wykładnię polegającą na przyjęciu,

że skutki uchybienia terminów, których mowa w tych przepisach, rozciągają się do

6

czasu zakończenia postępowania upadłościowego w rozumieniu art. 293 ust. 1

i art. 368,

-art. 118 prawa upadłościowego i naprawczego przez jego niezastosowanie

polegające na tym, że nie zaistniały podstawy do zgłoszenia do potrącenia

wzajemnej wierzytelności upadłego,

-art. 93 ust. 1 i art. 96 prawa upadłościowego i naprawczego przez

niezastosowanie do nie budzącej wątpliwości podstawy faktycznej rozstrzygnięcia

polegającej na tym, że zaistniały przesłanki dokonania potrącenia,

-art. 293 oraz art. 368 prawa upadłościowego i naprawczego przez wadliwe

zastosowanie w ustalonym stanie faktycznym,

-art. 498 § 1 i 499 k.c. przez ich niezastosowanie do nie budzącej

wątpliwości podstawy faktycznej rozstrzygnięcia, że skarżącej przysługuje prawo

potrącenia wzajemnie wierzytelności z wierzytelnością upadłego,

-art. 499 k.c. przez jego niezastosowanie, mimo że skarżący podniósł

skutecznie zarzut potrącenia, który wywołał skutki materialno-prawne

skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonego wyroku i jego zmianę poprzez

oddalenie apelacji i zasądzenie na jej rzecz zwrotu kosztów postępowania

apelacyjnego i kasacyjnego, ewentualnie o przekazanie sprawy do ponownego

rozpoznania Sądowi Apelacyjnemu i rozstrzygnięcia o kosztach postępowania

kasacyjnego.

Powód wniósł o oddalenie skargi kasacyjnej i zasądzenie zwrotu kosztów

postępowania kasacyjnego.

Sąd Najwyższy zważył:

1. Sąd Najwyższy rozpoznaje skargę kasacyjną w granicach zaskarżenia

i w granicach podstaw kasacyjnych (art. 39813

§ 1 k.p.c.). Zastosowanie

określonego przepisu prawa materialnego jest pochodną ustaleń faktycznych.

Sąd Najwyższy nie bada trafności tych ustaleń poczynionych przez sąd

odwoławczy, jeżeli skarżący nie zarzucił naruszenia przepisów prawa

procesowego. Oznacza to, że jest związany podstawą faktyczną rozstrzygnięcia

przy ocenie naruszenia prawa materialnego (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia

7

20 kwietnia 2004 r., V CKN 94/04, nie publ., wyrok Sądu Najwyższego z dnia

19 kwietnia 2006 r., V CSK 35/06, nie publ.). Niemniej, jak przyjmuje Sąd

Najwyższy, zastosowanie przepisów prawa materialnego do niedostatecznie

ustalonego stanu faktycznego oznacza wadliwą subsumcję. O prawidłowym

zastosowaniu prawa materialnego można mówić dopiero wówczas, gdy ustalenia

pozwalają na ocenę tego zastosowania. Ich brak uzasadnia zarzut kasacyjny

naruszenia prawa materialnego przez niewłaściwe jego zastosowanie (por. wyrok

Sądu Najwyższego z dnia 11 marca 2003 r., V CKN 1825/00, wyrok Sądu

Najwyższego z dnia 10 marca 2011 r., II PK 241/10).

Problem ten wystąpił w sprawie niniejszej, bowiem pozwany w postępowaniu

upadłościowym i rozpoznawczym zgłaszał szereg wierzytelności, które miały mu

przysługiwać wobec upadłego, dążąc do ich kompensaty z wierzytelnościami

powoda i składał różne oświadczenia w ich przedmiocie. Sąd drugiej instancji

poprzestał na stwierdzeniu, że wierzytelność odszkodowawcza z różnych tytułów

istnieje, ale - przyjmując potrącenie za niedopuszczalne - uznał za nieistotne

i zbędne odniesienie się tych kwestii. Tym samym w podstawie faktycznej

rozstrzygnięcia tego Sądu brak podstawowych ustaleń dotyczących wierzytelności,

którą uwzględnił Sąd Okręgowy stwierdzając umorzenie zobowiązania powoda,

a w podstawie prawnej stwierdzeń i ocen dotyczących oświadczeń pozwanego

o potrąceniu i zarzutu potrącenia. Oznacza to że, w zakresie nieobjętym podstawą

skargi, zagadnienia powyższe nie mogą stanowić przedmiotu bezpośredniej kontroli

kasacyjnej oraz że bezprzedmiotowa jest ocena podstawy kasacyjnej naruszeń

prawa materialnego w części dotyczącej niezastosowania (w powołany przez

skarżącą sposób) art. 93 ust. 1 i art. 96 p.u.n., art. 498 § 1 i 499 k.c.

Rozważania Sądu Najwyższego ograniczyć zatem należy do pozostałych

zarzutów podniesionych w ramach tej podstawy.

Chybione jest odwołanie się do wadliwego zastosowania art. 293 oraz art.

368 prawa upadłościowego i naprawczego, skoro Sąd odwoławczy nie uczynił ich

podstawą rozstrzygnięcia a jedynie, dokonując wykładni pojęcia zakończenie

postępowania upadłościowego, wskazał że jest to pojęcie normatywne,

zdefiniowane we wskazanych przepisach.

8

2. Dla uporządkowania wywodu przypomnieć należy, że (1) ziszczenie się

pozytywnych przesłanek potrącenia, przy braku przesłanek negatywnych, oznacza

powstanie tzw. stanu potrącalności i aktualizuje uprawnienie wierzycieli, (2)

potrącenie ustawowe dokonywane przez jednostronne oświadczenie woli złożone

drugiej stronie ma, co do zasady, charakter konstytutywny i skutkuje umorzeniem

nawzajem obu wierzytelności do wysokości wierzytelności niższej (art. 498 k.c.) ze

skutkiem czasowym wskazanym w art. 499 k.c., (3) jeżeli do potrącenia dojdzie

poza postępowanie sądowym obrona w nim może polegać na podniesieniu zarzutu

nieistnienia roszczenia, określanym także jako zarzut potrącenia. Wyczerpującą

ocenę tej konstrukcji zawiera m.in. uchwała (7) Sądu Najwyższego z dnia

19 października 2007 r., III CZP 58/07, OSNC 2008, nr 5, poz. 44. Na uwagę

zasługuje również stanowisko Sądu Najwyższego, który stwierdził że podniesienie

wskazanego zarzutu stanowi środek obrony a nie formę dochodzenia roszczeń

(wyrok z dnia 13 października 2006r., III CSK 256/06, OSNC 2007, nr 7-8, poz.

116). Nie budzi także wątpliwości, że poprzez potrącenie nie dochodzi do realizacji

zobowiązania, gdyż nie jest ono zapłatą ani surogatem zapłaty, tylko wywołuje

tożsamy skutek w postaci wygaśnięcia zobowiązania.

Co do relacji między kodeksem cywilnym a prawem upadłościowym

i naprawczym Sąd Najwyższy rozpoznający skargę, opowiada się za poglądem,

że mają one charakter komplementarny, a nie odpowiada lex generali - lex

specialis. Potrącenie w upadłości musi odpowiadać wszystkim warunkom

określonym w przepisach kodeksu cywilnego i pociąga przewidziane nim

następstwa. Przepisy prawa upadłościowego i naprawczego przewidują pewne

odstępstwa, niemniej przepisy obu ustaw mają charakter bezwzględnie

obowiązujący (ius cogens). W zakresie objętym wyłączeniami przewidzianymi

prawem upadłościowym i naprawczym zastosowanie ma art. 505 pkt 4 k.p.c.

Niektórzy przedstawiciele nauki prawa wręcz stwierdzają, że potrącenie

przewidziane w p.u.n. jest jedynie odrębnym trybem zaspokojenia wierzytelności.

W tym miejscu zauważyć trzeba, że w zakresie istotnym dla rozpoznawanej sprawy

przepisy p.u.n. nie różnią się od rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej

z dnia 24 października 1934 r. - Prawo upadłościowe (Dz. U. 1991 r., Nr 118, poz.

512 z późn. zm.), stąd zachowało aktualność dotychczasowe orzecznictwo.

9

3. Odnosząc się do zarzutu naruszenia art. 89 ust. 1 i 3 prawa

upadłościowego i naprawczego wskazać należy, że upadłość układowa dotyczyła

okresu od dnia 14 lutego 2008 r. do dnia 24 marca 2009 r., zatem wymieniona

ustawa obowiązywała w brzmieniu tekstu pierwotnego. Ust. 1 przewidywał

niedopuszczalność potrąceń oznaczonych kategorii wierzytelności limitując ją

„czasem trwania postępowania aż do jego umorzenia lub zakończenia albo zmiany

postanowienia o ogłoszeniu upadłości z możliwością zawarcia układu na

postanowienie o ogłoszeniu upadłości obejmującej likwidację majątku upadłego".

Takie sformułowanie trzeba rozumieć jako ograniczenie okresowe, zamykane

jednym ze wskazanych trzech rozstrzygnięć, wywołujących taki sam skutek. Ust. 3

stwierdza, że wierzyciel, który chce skorzystać z potrącenia, składa o tym

oświadczenie nie później niż przy zgłoszeniu wierzytelności. Nie ulega wątpliwości,

że przepis powyższy powinien być wykładany łącznie, co oznacza że oświadczenie

o korzystaniu z potrącenia (ust. 3) winno być złożone w tym terminie, który jest

zastrzeżony w ust. 1 (termin końcowy). Wierzyciela obowiązuje jednocześnie termin

do zgłoszenia wierzytelności wyznaczony postanowieniem sądu o ogłoszeniu

upadłości (art. 51 ust. 1 pkt 4 p.u.n.).

Panuje konsens w orzecznictwie sądowym i nauce prawa co do tego, że

oświadczeniem wskazanym w art. 89 ust. 3 p.u.n., jest także zarzut potrącenia

dokonanego wcześniej. Sąd Najwyższy zgodnie także, poza odosobnionym

poglądem wyrażonym w uchwale Sądu Najwyższego z dnia 21 sierpnia 2003 r.,

III CZP 48/03, OSNC 2004, nr 10, poz. 135), przyjmuje że skuteczne oświadczenie

o potrąceniu złożone przed ogłoszeniem upadłości oznacza, że wierzytelności

uległy umorzeniu i ta, która przysługiwała upadłemu jako "skonsumowana" nie

wchodzi do masy, a podstawę prawną oceny stanowią przepisy art. 498-505 k.c.

(por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 15 grudnia 1994 r., I CRN 149/94, OSP

1996, nr 4, poz. 84, wyrok Sądu Najwyższego z dnia 6 lutego 2008 r., II CSK

424/07). I ona musi być jednak zgłoszona celem uwzględnienia przy sporządzaniu

listy wierzytelności. Zwrot "nie później" wyznacza związek czasowy między

oświadczeniami woli (równoczesne materialno-prawne potrącenie) i wiedzy

(zawiadomienie o wcześniejszym potrąceniu) a oświadczeniem o czynieniu użytku

ze swojego uprawnienia, jako swego rodzaju zarzutem procesowym wierzyciela

10

upadłego. Należy go zakwalifikować jako termin zawity procesowy do złożenia

oświadczenia o korzystaniu z potrącenia. Samo oświadczenie jest limitowane

jedynie wskazanym terminem końcowym, gdyż złożenie go wraz ze zgłoszeniem

wierzytelności z przekroczeniem terminu wyznaczonego postanowieniem sądu

o ogłoszeniu upadłości skutkuje sporządzeniem uzupełniającej listy wierzytelności

(art. 262 ust. 1 p.u.n.). Złożenie oświadczenia jest określane w nauce prawa

również jako dodatkowa pozytywna przesłanka potrącenia. Skutek tego zgłoszenia,

jakkolwiek - zgodnie z ogólnymi regułami kodeksu cywilnego - retroaktywny, nie jest

objęty samym oświadczeniem wierzyciela czy syndyka, gdyż wywołuje go dopiero

prawomocne postanowienie sędziego komisarza (postanowienie sądu) co do

umieszczenia z akceptacją potrącenia na liście wierzytelności. W najnowszym

orzecznictwie Sądu Najwyższego, przytoczonym poniżej, za którym opowiada się

skład orzekający, przyjmuje się że czynności sędziego komisarza mają jedynie

charakter kontrolny.

Podkreślenia wymaga brak ustawowego zakazu prowadzenia postępowania

sądowego dotyczącego spornej wierzytelności przeciwko upadłemu

(z uwzględnieniem ograniczeń podmiotowych z art. 51 ust. 1 pkt 3 p.u.n.)

równolegle do toczącego się postępowania upadłościowego po ogłoszeniu

upadłości z możliwością zawarcia układu (art. 137 p.u.n.). Zapadłe w nim

rozstrzygnięcie traktowane jest jako zdarzenie uzasadniające zmianę na liście

(art. 262 ust. 2 p.u.n.), a układem z mocy prawa obejmuje się wszystkie

wierzytelności w stosunku do upadłego powstałe przed dniem ogłoszenia

upadłości, łącznie z wierzytelnościami zabezpieczonymi przez przeniesienie na

zabezpieczenie własności rzeczy, wierzytelności lub innego prawa (art. 272 ust. 1

p.u.n.). Opowiedzieć się zatem należy za, wynikającym z reguły a maiori ad minus,

stanowiskiem że, jeżeli postępowanie takie jest prowadzone z powództwa upadłego

przeciwko osobie, będącej jednocześnie jego wierzycielem możliwe jest dokonanie

w jego toku przez pozwanego potrącenia (z ograniczeniami wynikającymi z układu)

lub powołanie zarzutu wynikającego z wcześniejszego potrącenia i umorzenia

zobowiązania.

Wykładnia powyższa prowadzi do wniosku, że uzasadniony jest zarzut

kasacyjny naruszenia art. 89 ust. 1 i 3 prawa upadłościowego i naprawczego.

11

Opatrzyć go jedynie należy zastrzeżeniem, że w istocie nie chodzi o zarzut

potrącenia, a oświadczenia o skorzystaniu z potrącenia wierzytelności zgłoszonych

w tym postępowaniu (także już umorzonych).

4. Ustawa Prawo upadłościowe i naprawcze połączyła instytucje upadłości

układowej i likwidacyjnej, przewidując po ogłoszeniu upadłości możliwość

dwukierunkowej zmiany postanowień (art. 16 i 17 p.u.n.). Jednocześnie

wprowadziła przepisy regulujące skutki takich zmian. W odniesieniu do zmiany

postanowienia o ogłoszeniu upadłości z możliwością zawarcia układu na

postanowienie o ogłoszeniu upadłości obejmującej likwidację majątku upadłego,

określał je art. 118 p.u.n. w brzmieniu obowiązującym w dacie uprawomocnienia się

postanowienia z dnia 25 marca 2009 r. stanowiący, że skutki ogłoszenia upadłości

wymienione w przepisach niniejszego oddziału powstają z dniem wydania

postanowienia o jego zmianie. W doktrynie prawniczej doszło do rozbieżności

poglądów odnośnie tego, czy upływ terminu z art. 89 ust. 3 p.u.n. wiąże

w postępowaniu upadłościowym likwidacyjnym, czy otwiera się ponownie

na podstawie art. 96 p.u.n. możliwość złożenia przez wierzyciela upadłego, który

chce skorzystać z prawa potrącenia, oświadczenia w tym zakreślonym nim

terminie, tj. nie później niż przy zgłoszeniu wierzytelności. Z jednej strony stwierdza

się, że przepis ten przyznaje nowe uprawnienie, z drugiej - wskazując na fakt

że ogłoszenie upadłości jest jednorazowe i nastąpiło wcześniej na podstawie

postanowienia o ogłoszeniu upadłości z możliwością zawarcia układu, a termin

z art. 89 ust. 3 p.u.n. ma charakter prekluzyjny - odmawia możliwości jego

wykorzystania przez wierzyciela. Zdaniem Sądu Najwyższego możliwe jest

stanowisko kompromisowe. Skoro wymieniony przepis art. 118 p.u.n. wprost

stanowił, że z chwilą zmiany postanowienia powstają skutki wymienione

w przepisach Oddziału 3 Rozdziału 2 p.u.n. bez wyłączeń, a zamieszczony jest

w nich art. 96 p.u.n., nie można odmówić wierzycielowi możliwości zgłoszenia

nowych wierzytelności i stosownego oświadczenia. Brak podstaw aby ograniczać ją

tylko do tych wierzytelności, które ex lege stały się wymagalne (art. 91 ust. 1),

z majątkowych niepieniężnych przekształciły w zobowiązania pieniężne (art. 91 ust.

2) lub wierzytelności nie podlegających układowi. Nie można jednak przyjąć aby

przepis ten sanował skutki upływu terminu prekluzyjnego dla wierzytelności

12

zgłoszonych wcześniej, zatem ponowne ich zgłoszenie lub złożenie co do nich

oświadczenia jest niedopuszczalne. Przemawia za tym także okoliczność, że lista

wierzytelności nadal jest jedna, tylko zaspokojenie wierzycieli następuje w inny

sposób. Nie dochodzi bowiem do restrukturyzacji zobowiązań upadłego, który

zobowiązany jest do świadczenia na rzecz wierzycieli zgodnie z przyjętym

i zatwierdzonym układem, tylko do zaspokojenia wierzycieli w ramach podziału

funduszy masy upadłości na skutek jej likwidacji.

Za stanowiskiem, że zaniechanie złożenia oświadczenia o korzystaniu

z potrącenia w przewidzianym do tego terminie powoduje niemożność jego złożenia

później w tym postępowaniu opowiedział się Sąd Najwyższy (por. postanowienie

z dnia 8 lutego 2000 r., I CKN 398/98, nie publ., wyrok z dnia 29 kwietnia 2005 r.

III PK 1/05). Przedstawiciele nauki prawa rozbieżnie określają ten skutek jako

milczące zrzeczenie się o charakterze czasowym, pozbawienie prawa potrącenia,

czasowe wykluczenie skuteczności. Wskazuje się przy tym na takie cele ustawy jak

zasadę (z wyjątkami) proporcjonalnego zaspokojenia wierzycieli, z tego co może

służyć na spłatę zobowiązań („wspólnota strat"), konieczność ochrony innych

wierzycieli, ograniczenia potrącenia jako odstępstwa od tych reguł, wreszcie na

fakt, że taki wierzyciel nic nie wnosząc do aktywów upadłego ma szansę pełnego

zaspokojenia. Podkreślić jednak należy, że Sąd Najwyższy wskazując na

szczególny charakter postępowania upadłościowego zwracał uwagę, że jego

wszczęcie nie wywołuje skutku zawiśnięcia sporu (lis pendens) a zapadłe

rozstrzygnięcia nie mają znamion powagi rzeczy osądzonej (res iudicata), zatem

możliwe jest równoległe prowadzenie postępowania rozpoznawczego co do

roszczeń obejmujących wierzytelności zgłoszone i objęte zarzutem, ale jeszcze nie

umorzone - por. (uchwała Sądu Najwyższego z dnia 23 stycznia 2007 r., III CZP

15/06, OSN 2007, nr 11, poz.162). Za dopuszczalnością rozpoznawania równolegle

sporów między syndykiem i wierzycielem oraz odpowiednio podnoszeniem

i uwzględnianiem umorzeń zobowiązań w następstwie oświadczenia o potrąceniu

wyraźnie opowiada się również nowsze orzecznictwo Sądu Najwyższego

(por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 10 marca 2011 r., V CSK 311/10, Biul. SN

2011, nr 5, wyrok Sądu Najwyższego z dnia 17 stycznia 2007 r., II CSK 315/06,

nie publ., wyrok Sądu Najwyższego z dnia 13 stycznia 2006 r., III CK 360/05,

13

nie publ.), z wyjątkiem stanowiska zajętego w wyroku Sądu Najwyższego z dnia

16 stycznia 2009 r., III CSK 244/08, nie publ. dotyczącego powództwa wszczętego

po ogłoszeniu upadłości likwidacyjnej.

W uchwale Sądu Najwyższego z dnia 5 lipca 2006 r., III CZP 38/06, OSNC

2007, nr 4, poz. 55 w odniesieniu do postępowania upadłościowego z możliwością

zawarcia układu po wydaniu postanowienia o jego zakończeniu (art. 293 ust. 1

p.u.n.) przyjęto, że możliwe jest skuteczne dokonanie przez wierzyciela potrącenia

wierzytelności układowej z wzajemną wierzytelnością upadłego także wtedy, gdy

oświadczenie o potrąceniu nie zostało złożone w terminie wskazanym w art. 89 ust.

3 p.u.n. Zapadła ona jednak w odniesieniu do odmiennej sytuacji prawnej, tj. gdy

zapadło jeszcze postanowienie o wykonaniu układu (art. 297 ust. 1 p.u.n.),

zarządca kontynuował proces przeciwko wierzycielowi masy i istniała wątpliwość

co do znaczenia prawnego tego układu.

Zdaniem Sądu Najwyższego rozpoznającego skargę kasacyjną wszelkie

ograniczenia w dochodzeniu roszczeń przez wierzyciela upadłego oraz

ograniczenia materialno-prawnych skutków oświadczenia woli o potrąceniu, jako

środka obrony w toczącym się przeciwko niemu postępowaniu, muszą wynikać

z wyraźnych przepisów rangi ustawowej. W odniesieniu do postępowania

upadłościowego likwidacyjnego, co do wierzytelności zgłoszonych, odnośnie

których nastąpiła odmowa uznania, przewidziane są one w art. 263 p.u.n.

Brak ustaleń co do tego, aby w przedmiotowej sprawie po zmianie

postanowienia o ogłoszeniu upadłości z możliwością zawarcia układu nastąpiło

zgłoszenie wierzytelności do masy upadłości i (nie później niż ono) oświadczenia

o korzystaniu z potrącenia na podstawie art. 96 p.u.n., zwalnia od potrzeby

odniesienia się do zarzutu skargi w części dotyczącej skutków ewentualnego

uchybienia temu terminowi. Istota problemów prawa procesowego i materialnego,

występujących w niniejszej sprawie, wynikających z faktu wszczęcia postępowania

przez upadłego po ogłoszeniu upadłości układowej, kontynuowania postępowania

sądowego dotyczącego masy upadłości go przez syndyka masy upadłości jako

zastępcę pośredniego upadłego, stanowiska sędziego komisarza i oświadczeń

składanych przez wierzyciela upadłego przed zmianą postanowienia o ogłoszeniu

14

upadłości, nie jest objęta podstawami kasacyjnymi, stąd odnoszenie się do nich –

z uwagi na zakres kognicji Sądu Najwyższego w postępowaniu kasacyjnym - nie

jest możliwe.

Niemniej tak uogólniające stanowisko, co do niedopuszczalności dokonania

potrącenia i obrony zarzutem potrącenia po upływie terminu z art. 89 ust. 3 p.u.n.,

oraz wykładni art. 118 p.u.n., jakie zajął Sąd Apelacyjny, jest nieuprawnione.

Podstawa kasacyjna w tej części jest zatem częściowo uzasadniona.

Nieprawidłowa wykładnia przepisów prawa materialnego, stanowiących

podstawę zaskarżonego orzeczenia, skutkuje wydaniem orzeczenia kasatoryjnego

(art. 39815

§ 1 k.p.c.).

O kosztach postępowania przed Sądem Najwyższym orzeczono w oparciu

o art. 108 § 2 k.p.c. w zw. z art. 39821

k.p.c.

db