I PK 150/11

Sygn. akt I PK 150/11

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 29 marca 2012 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Józef Iwulski (przewodniczący)

SSN Katarzyna Gonera

SSN Jolanta Strusińska-Żukowska (sprawozdawca)

w sprawie z powództwa U. S.

przeciwko I. F. Services Spółce z ograniczoną odpowiedzialnością, A. R. Spółce z

ograniczoną odpowiedzialnością i Wojewódzkiemu Szpitalowi Specjalistycznemu w

O.

o dopuszczenie do pracy,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 29 marca 2012 r.,

skarg kasacyjnych powódki i strony pozwanej A. R. Spółki z o. o.

od wyroku Sądu Okręgowego Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych

z dnia 21 kwietnia 2011 r.,

1) uchyla zaskarżony wyrok w pkt II i IV w całości oraz w pkt

III i VII w zakresie odnoszącym się do uchylonej części wyroku i

przekazuje sprawę Sądowi Okręgowemu w tym zakresie do

ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o kosztach

postępowania kasacyjnego;

2

2) oddala skargę kasacyjną powódki w pozostałej części.

Uzasadnienie

Powodowie U. S. i K. S. wnieśli pozwy o dopuszczenie do pracy przeciwko

A. R. spółce z o.o. (dalej również jako „pozwany 1”), I. F. Services spółce z o.o.

(dalej również jako „pozwany 2”) oraz Wojewódzkiemu Szpitalowi

Specjalistycznemu (dalej również jako „pozwany 3”).

Sąd Rejonowy – Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych wyrokiem z dnia 22

listopada 2010 r. dopuścił powodów do pracy w pozwanej I. F. Services, oddalając

powództwo w pozostałym zakresie. Sąd pierwszej instancji ustalił, że we wrześniu

2004 r. został zlikwidowany w Wojewódzkim Szpitalu Specjalistycznym dział

żywienia, zaś wykonywanie usług w tym zakresie w drodze przetargu powierzono

firmie zewnętrznej G. Group spółce z o.o. (obecnie I.F.Services spółka z o.o.). W

drodze zawieranych z pozwanym 3 umów usługobiorca uzyskał tytuł prawny do

posiadania kuchni i pomieszczeń przynależnych zlokalizowanych w budynku

szpitala, a zajmowanych dotychczas przez dział żywienia. Wykonawca przejął też w

całości wyposażenie kuchni. Stał się również na podstawie art. 231

k.p. pracodawcą

dla pracowników szpitala zatrudnionych w dziale żywienia. Pozwany 2

systematycznie rozszerzał zakres świadczonych usług żywienia szpitalnego,

pozyskując nowych klientów. Bezpośrednio przed zakończeniem współpracy z

pozwanym 3 i zwrotnym przekazaniem mu użytkowanych pomieszczeń wraz z

częścią wyposażenia, tj. w kwietniu 2010 r., spółka I. F. Services na bazie tych

pomieszczeń przygotowywała posiłki dla sześciu podmiotów: Wojewódzkiego

Szpitala Specjalistycznego (55%), Samodzielnego Publicznego Zespołu Gruźlicy i

Chorób Płuc (22%), a także Szpitala Uniwersyteckiego, Szpitala Pomocy

Maltańskiej, KWP, Policyjnej Izby Dziecka i D. Polska spółki z o.o. Zatrudnieni u

pozwanego 2 pracownicy świadczyli pracę bez podziału wykonywania czynności na

poszczególnych usługobiorców, a stan zatrudnienia w tym czasie wynosił 34 osoby.

Spółka I. F. Services świadczyła usługi na rzecz szpitala do 5 maja 2010 r. W

następstwie wygaśnięcia umowy ze szpitalem doszło do zwrotu pozwanemu 3

3

dzierżawionych pomieszczeń kuchni oraz wyposażenia kuchennego przejętego w

2004 r., które następnie w dużej części uległo kasacji. W oddanych

pomieszczeniach szpital przeprowadził zaś prace remontowo – adaptacyjne z

przeznaczeniem na oddziały szpitalne. Poczynając od 6 maja 2010 r. usługi

żywienia szpitalnego na rzecz Samodzielnego Publicznego Zespołu Gruźlicy i

Chorób Płuc oraz pozwanego 3 przejęła A. R. spółka z o.o. W związku z

pozyskaniem tych zleceń pozwany 1 dokonał rozbudowy (postawienia dodatkowych

budynków zaplecza kuchni zlokalizowanej na terenie Wojewódzkiego

Specjalistycznego Szpitala Dziecięcego) oraz zakupu niezbędnego wyposażenia w

postaci zmywarek, kotłów, pieców konwekcyjnych, zamrażarek, itp. W związku z

nowymi zleceniami spółka ta poszukiwała też na rynku olsztyńskim osób na

stanowiska kucharzy i pomocy kuchennych. Ze względu na posiadanie własnego

kierownictwa koordynującego świadczenie usług żywieniowych, powierzenia

rozwożenia posiłków firmie zewnętrznej oraz zlokalizowania centrum dietetycznego

K., brak było natomiast po stronie pozwanego 1 zapotrzebowania na pracowników

na tych stanowiskach (pozwany 2 w kuchni w O. zatrudniał kierownictwo,

kierowców i dietetyków). W maju 2010 r. powodowie zgłosili gotowość do

świadczenia pracy na rzecz I. F. Services oraz Wojewódzkiego Szpitala

Specjalistycznego.

W ocenie Sądu Rejonowego, powództwa zasługiwały na uwzględnienie w

stosunku do pozwanej spółki I. F. Services. Sąd ten wskazał w szczególności, że

charakter prowadzonej przez pozwane spółki działalności był tego rodzaju, że nie

mogła ona funkcjonować bez zaplecza materialnego (lokale spełniające wymogi

sanitarne, specjalistyczne wyposażenie kuchenne) oraz zorganizowanej struktury

niezbędnej przy takiej działalności (kucharze, pomoce kuchenne, dietetycy,

personel zarządzający, itp.). W tej zaś sytuacji sam fakt, że pozwany 1 przejął od

pozwanego 2 usługę w postaci żywienia pacjentów jest niewystarczający do

stwierdzenia, że doszło do transferu części przedsiębiorstwa w rozumieniu art. 231

§ 1 k.p. Zdaniem Sądu pierwszej instancji, pozwany 3 też nie jest podmiotem, który

należało uznać za przejmującego przedsiębiorstwo w tym rozumieniu. Szpital

odzyskał bowiem jedynie władztwo nad lokalami, w których pozwany 2 prowadził

dotychczas działalność cateringową, zwrócono mu też część wyposażenia

4

użytkowanego przez spółkę I. F. Services. Podmiot ten nie podjął się jednak

prowadzenia działalności identycznej lub podobnej do wykonywanej przez

pozwanego 2.

Wyrok Sądu Rejonowego został zaskarżony apelacją przez powódkę U. S. w

części oddalającej powództwo przeciwko A. R. i Wojewódzkiemu Szpitalowi

Specjalistycznemu, z tym że jak wskazano w uzasadnieniu apelacji, wyłącznie z

ostrożności procesowej, bo wyrok Sądu pierwszej instancji strona powodowa

uznawała za prawidłowy. Apelację od tego orzeczenia w całości wniosła też

pozwana I. F.Services.

Sąd Okręgowy – Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych wyrokiem z dnia 21

kwietnia 2011 r.:

I. zmienił zaskarżony wyrok w pkt V i oddalił powództwo K. S. względem

pozwanej I. F. Services spółki z o.o.;

II. zmienił zaskarżony wyrok w pkt I i oddalił powództwo U. S. skierowane

przeciwko I. F. Services spółce z o.o.;

III. zmienił zaskarżony wyrok w pkt III i nie obciążył powódki U.S. kosztami

procesu na rzecz I. F. Services spółki z o.o.;

IV. zmienił zaskarżony wyrok częściowo w pkt II i dopuścił powódkę U. S. do

pracy u pozwanej A. R. spółki z o.o.;

V. oddalił apelację powódki U. S. w pozostałym zakresie;

VI. odrzucił apelację I. F. Services spółki z o.o. w pozostałym zakresie;

VII. przyjął, że koszty procesu za instancję odwoławczą strony ponoszą we

własnym zakresie.

Sąd odwoławczy wskazał, że przepis art. 231

§ 1 k.p. koncentruje uwagę na

relacji zachodzącej między trzema podmiotami: dotychczasowym pracodawcą,

przejmującym pracodawcą i pracownikiem. W przedmiotowej sprawie w

zachodzących przemianach uczestniczyła większa liczba pracodawców. Spoiwem

między szpitalem a pozostałymi pozwanymi były zadania polegające na

zapewnieniu wyżywienia. Relacja zachodząca między pozwanymi spółkami

polegała zaś na przejęciu tego zadania, przy czym dotychczasowe zaplecze

kuchenne zostało przez I. F. Services zwrócone Wojewódzkiemu Szpitalowi

Specjalistycznemu. W ocenie Sądu drugiej instancji, nie stoi to jednak na

5

przeszkodzie stwierdzeniu, że pomiędzy spółkami doszło do przejścia zakładu

pracy. Zakład pracy stanowi bowiem zorganizowaną całość osobową i rzeczowo –

majątkową, która jest dla pracowników placówką, miejscem świadczenia pracy.

Zakład pracy stanowi zatem zorganizowany zespół środków, na który w typowym

układzie składają się elementy materialne, niematerialne, system organizacyjny i

załoga. Analiza orzeczeń ETS wydanych na gruncie dyrektywy Rady 2001/23/WE z

dnia 12 marca 2001 r. w sprawie zbliżania ustawodawstw Państw Członkowskich

odnoszących się do ochrony praw pracowniczych w przypadku przejęcia

przedsiębiorstw, zakładów lub części przedsiębiorstw lub zakładów (Dz. U. UE L z

dnia 22 marca 2001 r.) prowadzi do wniosku, że kryterium decydującym o uznaniu

za rzeczywiste przeniesienia przedsiębiorstwa lub jego części jest zachowanie

tożsamości jednostki gospodarczej, które wynika przede wszystkim z rzeczywistego

kontynuowania lub przejęcia przez nowego pracodawcę tej samej działalności

gospodarczej lub działalności podobnej. Tożsamość ta wyznaczana jest, między

innymi, czynnikiem majątkowym. Element ten nie ma jednak charakteru

wyłącznego. W orzecznictwie Sądu Najwyższego można bowiem zaobserwować

dyferencjację, której wyznacznikiem jest funkcjonowanie pracodawcy w tzw. strefie

publicznej. W tym wypadku przy wykładni art. 231

§ 1 k.p. podstawowe znaczenie

ma przekazanie (przejęcie) wykonywanych zadań. Aspekt majątkowy traci zaś na

znaczeniu. Podstawą wyróżnienia tej kategorii pracodawców nie jest ich „publiczny”

status. Rzecz bowiem w tym, że pracodawcy ci realizują misję społeczną

(publiczną), która uwypukla czynnik zadaniowy. Nie jest ona ukierunkowana na

osiągnięcie efektu gospodarczego, przez co czynnik majątkowy traci na znaczeniu.

Jednostki służby zdrowia (szpitale) należy zaliczyć do tej grupy pracodawców.

Wygaśnięcie umowy o świadczenie usług może oznaczać ponowne przejście

zakładu pracy na podmiot zlecający, pod warunkiem objęcia przez niego

faktycznego władztwa nad zakładem pracy. Jest to faktyczny aspekt przejścia

zakładu pracy na innego pracodawcę, polegający na tym, że zakład (bądź jego

część), stanowiący zorganizowaną całość nastawioną na osiągnięcie określonego

celu technicznego, oddawany jest do dyspozycji innego pracodawcy, który uzyskuje

realną możliwość zarządzania tym zakładem, to jest korzystania z jego majątku i

kierowania zespołem pracowniczym. Nie ma przy ty znaczenia, czy zleceniodawca

6

usługi ma zamiar nadal samodzielnie wykonywać czynności dotychczas

realizowane przez podwykonawcę, czy też zamierza zlecić usługę innemu

podmiotowi. Ważne jest jedynie, czy nowy pracodawca miał rzeczywistą możliwość

zarządzania majątkiem i kierowania pracownikami. Z tego względu, według Sądu

odwoławczego, pogląd Sądu Rejonowego negujący zaistnienie transferu między

spółką I. F. Services a szpitalem był błędny. Skoro bowiem pozwany 2 zwrócił

pozwanemu 3 majątek służący do realizowania funkcji żywieniowej, to należy

przyjąć, że osoby przypisane do tych zadań stały się pracownikami szpitala. Nie

oznacza to jednak, jak wskazał dalej Sąd drugiej instancji, że Wojewódzki Szpital

Specjalistyczny jest ostatecznie adresatem wytoczonych powództw. W dniu 6 maja

2010 r. pozwany 3 dysponował częścią zakładu pracy. Przeszli do niego

pracownicy z I. F. Services, przynależał też do niego majątek umożliwiający

realizację zadań polegających na wyżywieniu pacjentów. Zważywszy na ochronny

charakter automatyzmu prawnego wynikającego z art. 231

§ 1 k.p., wykluczyć

należy stanowisko, zgodnie z którym działanie pracodawcy może zniweczyć skutki

transferu. W rezultacie zawarcie przez szpital umowy z A. R., w której przewidziano

inny niż dotychczas sposób realizacji zadań żywieniowych (cateringowy, czyli

zewnętrzny), a w konsekwencji nieprzekazanie pozwanemu 1 substancji

majątkowej, nie może oznaczać, że nie doszło do transferu pracowników.

Realizowanie przez szpital funkcji w sferze publicznej skłania bowiem do

bagatelizowania czynnika majątkowego. W tym wypadku przy wykładni art. 231

§ 1

k.p. podstawowe znaczenie ma przekazanie (przejęcie) wykonywanych zadań. W

rezultacie, zdaniem Sądu Okręgowego, roszczenia powodów powinny być

uwzględnione wobec A. R., a nie w stosunku do I. F. Services, jak nieprawidłowo

przyjął Sąd pierwszej instancji.

Skargi kasacyjne od wyroku Sądu Okręgowego wywiedli powódka Urszula

Szafrańska oraz pozwana A. R. spółka z o.o. Powódka zaskarżyła wyrok w części,

tj. w pkt II zmieniającym wyrok Sądu pierwszej instancji i oddalającym jej

powództwo przeciwko I. F. Services spółki z o.o. oraz w pkt V oddalającym jej

apelację w pozostałym zakresie, tzn. w stosunku do Wojewódzkiego Szpitala

Specjalistycznego.

7

Skarga powódki została oparta na naruszeniu prawa materialnego, tj. art. 231

k.p. przez jego niewłaściwe zastosowanie polegające na przyjęciu, że w

przedmiotowym stanie faktycznym doszło do równoczesnych transferów

pracowników pomiędzy pozwanym 2 a pozwanym 3 oraz pomiędzy pozwanym 3 a

pozwanym 1, a także przez jego błędną wykładnię, co polegało na przyjęciu, że:

 w niniejszej sprawie podstawowe znaczenie ma fakt przekazania zadań, przy

jednoczesnej marginalizacji aspektu majątkowego,

 w danym stanie faktycznym usługi żywienia mają charakter zadań

społecznych, a tym samym nie są ukierunkowane na osiągnięcie efektu

gospodarczego, przez co pryzmat majątkowy traci na znaczeniu,

 okoliczność świadczenia usług przez I. F. Services na rzecz także innych

podmiotów aniżeli pozwany szpital, jak również zawieranie przez tę spółkę

nowych umów z pracownikami w trakcie trwania kontraktu pozostaje bez

znaczenia w niniejszej sprawie,

 bez znaczenia pozostaje fakt, że A. R. nie miała zapotrzebowania na

dotychczasową usługę, uruchamiając kontrakt z pozwanym szpitalem

(realizuje inne usługi na rzecz pozwanego 3 aniżeli poprzednia spółka),

 ocena, czy doszło do „wtórnego” transferu zakładu pracy w niniejszej

sprawie zależy od okoliczności, czy nowy pracodawca miał rzeczywistą

możliwość zarządzania majątkiem i wykonywania własnych celów, w tym

kierowania pracownikami, bez względu na fakt, czy miał on zamiar

samodzielnie wykonywać czynności dotychczas realizowane przez

podwykonawcę, czy też zamierza zlecić tę usługę innemu podmiotowi,

 doszło do „wtórnego” transferu zakładu pracy pomimo faktu likwidacji kuchni

centralnej Wojewódzkiego Szpitala Specjalistycznego, a więc sytuacji, gdy

poprzednia placówka zatrudnienia w sensie przedmiotowym przestała

faktycznie istnieć.

Formułując takie zarzuty, skarżąca wniosła o uchylenie i zmianę wyroku

Sądu Okręgowego w części, tj. w pkt II i V, przez dopuszczenie powódki do pracy w

I. F. Services spółce z o.o., ewentualnie w Wojewódzkim Szpitalu

Specjalistycznym, a także o zasądzenie od pozwanych kosztów postępowania.

Jednocześnie powódka wskazała, że wnosi skargę kasacyjną w odniesieniu do

8

pozwanego szpitala tylko z ostrożności procesowej, bowiem w jej ocenie

prawidłowe było rozstrzygnięcie Sądu Rejonowego, dopuszczające ją do pracy w

pozwanej I. F. Services.

Pozwana A. R. zaskarżyła wyrok Sądu drugiej instancji w części, tj. w

zakresie pkt II (oddalenie powództwa U. S. względem I. F. Services) oraz pkt IV

(dopuszczenie U. S. do pracy w A. R.).

Pozwana oparła skargę na podstawie naruszenia prawa materialnego, tj. art.

231

§ 1 k.p., przez:

 błędną wykładnię i przyjęcie, że samo przejęcie funkcji i zadań poprzedniego

usługodawcy przez nowego usługodawcę skutkuje przejściem zakładu pracy

lub jego części, nawet mimo nieprzejęcia majątku, w sytuacji, gdy

świadczenie usług z uwagi na ich charakter musi być oparte na istotnym

zapleczu majątkowym,

 błędną wykładnię i przyjęcie, że w razie przejęcia funkcji i zadań

poprzedniego usługodawcy przez nowego usługodawcę w sytuacji, gdy

świadczenie usług z uwagi na ich charakter musi być oparte na istotnym

zapleczu majątkowym, dochodzi do zachowania wymaganej przez art. 1

dyrektywy Rady 2001/23 z dnia 21 marca 2001 r. (w sprawie zbliżania

ustawodawstw Państw Członkowskich odnoszących się do ochrony praw

pracowniczych w przypadku przejęcia przedsiębiorstw lub zakładów lub

części przedsiębiorstw lub zakładów) tożsamości przedsiębiorstwa

poprzedniego i nowego usługodawcy nawet mimo nieprzejęcia majątku,

 błędną wykładnię i przyjęcie, że usługi żywienia stanowią zadania o

charakterze „społecznym, politycznym, publicznym”, a wobec tego w ich

wypadku samo przejęcie funkcji i zadań poprzedniego usługodawcy przez

nowego usługodawcę skutkuje przejściem zakładu pracy lub jego części

nawet mimo nieprzejęcia majątku,

 niewłaściwe zastosowanie i przyjęcie, że w niniejszej sprawie – w której

chodzi o usługi oparte na istotnym zapleczu majątkowym – nastąpiło

przejście zakładu pracy lub jego części, mimo że doszło jedynie do przejęcia

funkcji i zadań poprzedniego usługodawcy bez przejęcia majątku,

9

 niewłaściwe zastosowanie i przyjęcie, że w niniejszej sprawie – w której

chodzi o usługi oparte na istotnym zapleczu majątkowym – nastąpiło

zachowanie tożsamości przedsiębiorstw, mimo że doszło jedynie do

przejęcia funkcji i zadań poprzedniego usługodawcy bez przejęcia majątku,

 niewłaściwe zastosowanie i przyjęcie, że usługi żywienia stanowią zadania o

charakterze „społecznym, politycznym, publicznym”, a wobec tego nastąpiło

przejście zakładu pracy lub jego części, mimo że doszło jedynie do przejęcia

funkcji i zadań poprzedniego usługodawcy bez przejęcia majątku.

Opierając skargę na takich podstawach, pozwany 1 wniósł o uchylenie

zaskarżonego wyroku w części, tj. w zakresie pkt II i IV, a następnie przekazanie

sprawy Sądowi Okręgowemu do ponownego rozpoznania, ewentualnie o zmianę

wyroku w tej części i oddalenie powództwa względem A. R. oraz uwzględnienie

powództwa względem I. F. Services, a także o zasądzenie na rzecz skarżącego

kosztów postępowania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zagadnienie przejścia zakładów pracy w prawie europejskim reguluje

dyrektywa Rady 2001/23/WE w sprawie zbliżania ustawodawstw państw

członkowskich w zakresie ochrony praw pracowniczych w razie przejścia

przedsiębiorstw, zakładów pracy lub części przedsiębiorstw lub zakładów pracy. Na

gruncie krajowego porządku prawnego odnosi się do niego natomiast art. 231

k.p.,

który nie zawiera definicji pojęcia przejścia zakładu pracy, normując wyłącznie jego

konsekwencje. Zgodnie z obowiązującą w Unii Europejskiej zasadą dokonywania

proeuropejskiej (prowspólnotowej) wykładni prawa, obowiązkiem sędziego

krajowego jest nadanie regulacji prawa wewnętrznego takiego sensu

normatywnego, który będzie pozostawał w zgodzie z porządkiem prawnym

Wspólnoty. Dotyczy to także orzecznictwa TSUE (poprzednio ETS). Każdy kraj

członkowski ma obowiązek jego respektowania, stanowi ono bowiem istotną część

acquis communautaire, czyli dorobku Wspólnoty (całości przyjętych przepisów i

zasad). Z orzecznictwa ETS wynika generalny wniosek, że kryterium decydującym

o uznaniu za rzeczywiste przeniesienia przedsiębiorstwa lub jego części jest

10

zachowanie tożsamości jednostki gospodarczej, które wynika przede wszystkim z

rzeczywistego kontynuowania lub przejęcia przez nowego pracodawcę tej samej

działalności gospodarczej lub działalności podobnej (por. wyroki z dnia 18 marca

1986 r. w sprawie 24/85, Josef Maria Antonius Spijkers przeciwko Gebroeders

Benedik Abattoir CV and Alfred Benedik en Zonen BV, ECR 1986, s. 1119; z dnia

14 kwietnia 1994 r. w sprawie C-392/92, Christel Schmidt przeciwko Spar und

Leihkasse Der Fruheren Aemter Bordeesholm, Kiel und Cronshagen, ECR 1994, s.

I-1311; z dnia 26 września 2000 r. w sprawie C-175/99, Didier Mayeur przeciwko

Association Promotion de Information Messine (APIM), ECR 2000, s. I-7755). Aby

jednak możliwe było zastosowanie powołanej dyrektywy, przejęcie części zakładu

pracy powinno obejmować jednostkę gospodarczą zorganizowaną w sposób stały,

której działalność nie ogranicza się do wykonania określonego zadania. Dla

stwierdzenia, czy przesłanki przejęcia jednostki gospodarczej zorganizowanej w

sposób stały zostały spełnione, należy wziąć pod rozwagę wszystkie okoliczności

faktyczne, które charakteryzują dane zachowanie, do których zalicza się w

szczególności rodzaj przedsiębiorstwa lub zakładu, o który chodzi, przejęcie lub

brak przejęcia składników majątkowych takich jak budynki i ruchomości, wartość

składników niematerialnych w chwili przejęcia, przejęcie lub brak przejęcia

większości pracowników przez nowego pracodawcę, przejęcie lub brak przejęcia

klientów, a także stopień podobieństwa działalności prowadzonej przed i po

przejęciu oraz czas ewentualnego zawieszenia tej działalności (wyrok ETS z dnia

15 grudnia 2005 r. w sprawie C-232/04 i C-233/04, Nurten Guney-Gorres i Gul

Demir przeciwko Securicor Aviation (Germany) Ltd i Kotter Aviation Security GmbH

& Co. KG, ECR 2005, s. I-11237; Europejski Przegląd Sądowy 2006 nr 8, s. 46, z

glosą I. Twardowskiej-Mędrek oraz wyrok ETS z dnia 13 września 2007 r. w

sprawie C-458/05, Mohamed Jouini i inni przeciwko Princess Personal Service

GmbH (PPS), Monitor Prawa Pracy 2007 nr 1, s. 54).

Analiza poszczególnych spraw pozwala na wniosek, że przedsiębiorstwo

zachowuje tożsamość w sytuacji, gdy przedmiotem zbycia była jednostka

gospodarcza nadal istniejąca, na co wskazywać będzie między innymi to, że nowy

pracodawca kontynuuje działalność swego poprzednika bądź wznawia ją po

określonym czasie. Tezę taką, opierając się na założeniu przyjętym w sprawie

11

Spijkers, postawił Trybunał w sprawie Süzen (wyrok z dnia 11 marca 1997 r. w

sprawie C-13/95 Ayse Süzen v. Zehnacker Gebäudereinigung GmbH

Krankenhausservice, [1997] ECR s. I-1259).

Biorąc to pod uwagę, nie można uznać za trafne stanowiska Sądu

Okręgowego, że doszło do przejścia części zakładu pracy I. F. Services na

Wojewódzki Szpital Specjalistyczny tylko z tej przyczyny, że pozwany 2 zwrócił

pozwanemu 3 użytkowane pomieszczenia i ich wyposażenie, skoro szpital ani nie

kontynuował działalności spółki w zakresie żywienia, ani nie miał zamiaru

wznowienia jej w terminie późniejszym, zlecając usługi w tym zakresie kolejnemu

podwykonawcy. Nie ma zatem możliwości stwierdzenia, że zachowana została

tożsamość gospodarcza, stanowiąca warunek ustalenia, że w danej sytuacji

faktycznej doszło do przejścia zakładu pracy na innego pracodawcę. Taki pogląd

nie stoi przy tym w sprzeczności z dotychczasowym orzecznictwem Sądu

Najwyższego, przyjmującym że zwrot przedmiotu dzierżawy może stanowić

ponowne przejście zakładu pracy na wydzierżawiającego (por. np. uchwałę Sądu

Najwyższego z dnia 7 czerwca 1994 r., I PZP 20/94, OSNP 1994 nr 9, poz. 141,

czy wyrok Sądu Najwyższego z dnia 26 lutego 2003 r., I PK 67/02, OSNP 2004 nr

14, poz. 240), skoro taki skutek ma być uwarunkowany objęciem przez

wydzierżawiającego władztwa nad zakładem pracy, co oznacza, że zakład (bądź

jego część), stanowiący zorganizowaną całość nastawioną na osiągnięcie

określonego celu technicznego, oddawany jest do dyspozycji nowego pracodawcy,

który uzyskuje realną możliwość zarządzania tym zakładem. Nie sposób uznać, że

pomieszczenia kuchenne i ich wyposażenie zwrócone szpitalowi, który ani przez

chwilę nie wykorzystywał ich zgodnie z przeznaczeniem, stanowią część zakładu

pracy w tym rozumieniu, umożliwiającą pracownikom spółki kontynuowanie

zatrudnienia.

W niniejszej sprawie faktycznie doszło bowiem jedynie do zmiany

wykonawcy usługi żywienia pacjentów pozwanego 3. Taka zmiana może zaś

prowadzić do przejścia zakładu pracy (lub jego części) jednego podwykonawcy

bezpośrednio na kolejnego. Jak przyjmuje bowiem ETS, dla zastosowania

dyrektywy 2001/23 nie jest konieczne istnienie bezpośredniego stosunku

umownego pomiędzy przejmującym a przejmowanym: przejście może nastąpić za

12

pośrednictwem strony trzeciej, takiej jak właściciel mienia lub osoba wnosząca

kapitał (por. wyrok z dnia 20 listopada 2003 r. w sprawie C-340/01 Carlito Abler and

Others v. Sodexho MM Catering Gesellschaft mbH, [2003] ECR s. I-14023). Należy

jednak zwrócić uwagę, że jak podkreślił ETS w sprawie Süzen, sam transfer funkcji

na inny podmiot nie wystarczy do zachowania tożsamości i nie może być w sposób

automatyczny uznany za przejście (części) zakładu pracy. W zależności od

okoliczności, tożsamość przedsiębiorstwa mogą kształtować - poza składnikami

materialnymi i niematerialnymi - inne czynniki, takie jak m.in. zachowanie tego

samego personelu zarządzającego, niezmienność sposobu organizacji pracy,

metod funkcjonowania i prowadzenia działalności oraz dostępnych środków.

Wzgląd na ochronę stosunku pracy nie może powodować uznania za przejście

samego przekazania określonego zadania innemu podmiotowi. Istotne znaczenie

ma również typ przedsiębiorstwa. W przypadku, gdy jednostka gospodarcza jest w

stanie funkcjonować bez aktywów materialnych lub niematerialnych, utrzymanie

tożsamości (a tym samym przyjęcie, że miało miejsce przejście zakładu pracy) nie

może zależeć od przejęcia takich aktywów. W niektórych sektorach to pracownicy

(a nie np. maszyny, przyrządy itd.) tworzą jednostkę gospodarczą. Objęcie kontroli

nad taką jednostką skutkuje więc przejściem zakładu pracy. Ostatecznie Trybunał

uznał więc, że dyrektywa 2001/23 nie ma zastosowania do sytuacji, gdy zmieniono

podmiot wykonujący czynności porządkowe, jeśli nie towarzyszyło temu przejście z

jednego przedsiębiorstwa na drugie składników materialnych lub niematerialnych,

ani przejęcie przez nowego pracodawcę wykonujących te zadania pracowników.

Wykorzystując argumentację przyjętą w sprawie Süzen, ETS w sprawie Oy

Liikenne Ab (wyrok z dnia 25 stycznia 2001 r., C – 172/99 Oy Liikenne Ab v. Pekka

Liskojärvi and Pentti Juntunen, [2001] ECR s. I – 0745) również wskazał na

konieczność rozróżnienia między przedsiębiorstwami, których działalność jest

oparta na czynniku ludzkim i takimi, których funkcjonowanie jest oparte na

aktywach materialnych. Trybunał stwierdził w tej sprawie w szczególności, że

kontynuowanie działalności i dodatkowo przejęcie większości wykwalifikowanych

pracowników wyznaczonych do wykonywania określonego zadania pociąga za

sobą przejęcie zorganizowanej jednostki, jednakże pod warunkiem, że

przedsiębiorstwo funkcjonuje uwzględniając czynnik ludzki.

13

Takie stanowisko ETS potwierdził w sprawie Abler, podnosząc że artykuł 1

dyrektywy 77/187 w sprawie zbliżania ustawodawstw Państw Członkowskich

odnoszących się do ochrony praw pracowniczych w przypadku przejęcia

przedsiębiorstw, zakładów lub części zakładów należy interpretować jako dotyczący

sytuacji, w której instytucja zamawiająca, która udzieliła zamówienia na

zarządzanie usługami gastronomicznymi w szpitalu jednemu wykonawcy,

unieważnia to zamówienie i zawiera umowę na świadczenie tych samych usług z

drugim wykonawcą, i gdy drugi wykonawca korzysta ze znacznej części środków

trwałych uprzednio wykorzystywanych przez pierwszego wykonawcę, a następnie

udostępnionych przez instytucję zamawiającą, nawet jeżeli drugi wykonawca

wyraził zamiar niezatrudniania pracowników pierwszego wykonawcy. W stanie

faktycznym doszło do zmiany podmiotu świadczącego usługi cateringowe na rzecz

szpitala. Środki niezbędne do ich wykonywania były własnością szpitala, który

przekazywał je kolejno poszczególnym usługodawcom. Poprzedni i nowy

wykonawca realizowali zatem usługę na rzecz zamawiającego w oparciu o tę samą

kuchnię szpitalną. Zdaniem Trybunału, dla oceny, czy nastąpiło przejście zakładu

pracy nie był istotny fakt, że właścicielem udostępnianych pomieszczeń i sprzętu

nie był poprzedni kontrahent. Co więcej, dla zastosowania dyrektywy 2001/23 nie

jest konieczne istnienie bezpośredniego stosunku umownego pomiędzy

przejmującym a przejmowanym: przejście może nastąpić za pośrednictwem strony

trzeciej, takiej jak właściciel mienia lub osoba wnosząca kapitał. Trybunał ponownie

podkreślił, że uznanie, czy nastąpiło przejście zakładu pracy, zależy od okoliczności

konkretnego przypadku. Waga poszczególnych kryteriów jest różna, w zależności

od rodzaju prowadzonej działalności. Kryterium tożsamości należy rozumieć inaczej

przy przejściu przedsiębiorstw, które funkcjonują na podstawie określonych

środków materialnych np. pomieszczeń czy urządzeń (tu istotny jest transfer takich

składników materialnych), a odmiennie w odniesieniu do jednostek, których

działalność opiera się na wykwalifikowanej sile roboczej, tj. na czynniku ludzkim.

Wykonywanie usług gastronomicznych wymaga zaś zaplecza materialnego, stąd

zmiana wykonawcy takich usług prowadzi do przejścia zakładu pracy na nowego

wykonawcę, jeżeli korzysta on ze znacznej części środków trwałych

14

wykorzystywanych przez poprzednika, a następnie udostępnionych przez

zamawiającego.

Z powyższego wynika, że w nowszym orzecznictwie ETS zmienił stanowisko

zaprezentowane w wyroku z dnia 14 kwietnia 1994 r. w sprawie C-392/92, Christel

Schmidt przeciwko Spar und Leihkasse Der Fruheren Aemter Bordeesholm, Kiel

und Cronshagen, według którego art. 1 ust. 1 dyrektywy Rady 77/187/EWG z dnia

14 lutego 1977 r. w sprawie zbliżania ustawodawstw Państw Członkowskich

odnoszących się do ochrony praw pracowniczych w przypadku przejęcia

przedsiębiorstw, zakładów lub części zakładów należy interpretować następująco:

sytuacja opisana w postanowieniu o odesłaniu prejudycjalnym, w której

przedsiębiorca powierza innemu przedsiębiorcy, w drodze umowy,

odpowiedzialność za wykonywanie prac związanych ze sprzątaniem realizowanych

wcześniej bezpośrednio, jest objęta zakresem stosowania dyrektywy, nawet jeśli

prace te były wykonywane przed przeniesieniem przez jednego pracownika. Wyrok

ten dotyczy stanu faktycznego, w którym za transfer przedsiębiorstwa (części

zakładu pracy) uznano powierzenie wyspecjalizowanemu podmiotowi sprzątania

pomieszczeń zajmowanych przez placówkę bankową, przy czym zadanie to

wykonywała do tej pory jedna osoba, zatrudniona przez bank, a jednocześnie nie

doszło do przejścia jakichkolwiek składników mienia, które byłyby związane z

wykonywaniem tego zadania. Wyrok ten jednak (jak podnosi się w literaturze - A.

Tomanek: Przejście zakładu pracy na innego pracodawcę, Wrocław 2002, s. 39) był

poddany krytyce, która wpłynęła na zmianę stanowiska ETS. W późniejszym

orzecznictwie stwierdzono, że pojęcie transferu odnosi się „do stabilnej całości

gospodarczej, której działalność nie jest ograniczona do wykonywania jednego,

szczególnego zadania roboczego".

Podsumowując, należy stwierdzić, że w najnowszym orzecznictwie

Trybunału wyrażany jest pogląd, iż przy ocenie, czy doszło do zachowania

tożsamości przez przedsiębiorstwo, należy mieć na uwadze wszystkie okoliczności,

które charakteryzują dany przypadek. Waga poszczególnych kryteriów będzie się

różnić w zależności od rodzaju prowadzonej działalności. Odmiennie oceniana

będzie więc sytuacja, w której funkcjonowanie przedsiębiorstwa jest oparte na

określonych środkach materialnych w postaci pomieszczeń czy urządzeń, od tej, w

15

której opiera się w zasadniczej części na wykwalifikowanej sile roboczej. Przy

ustalaniu, czy mamy do czynienia z przejściem przedsiębiorstwa, to właśnie te

przesłanki powinny być brane w szczególności pod uwagę. Jeżeli działalność

przedsiębiorstwa opiera się w znaczącej mierze na jego elementach materialnych,

zastosowanie dyrektywy będzie uzależnione od przejęcia tych elementów (w tym

również ich wykorzystywania), niezależnie od tego, czy były własnością

poprzedniego kontrahenta. Natomiast, jeżeli przedsiębiorstwo bazuje w głównej

mierze na czynnościach wykonywanych przez pracowników, dyrektywa będzie

miała zastosowanie w przypadku przejęcia większej ich części.

W podobnym kierunku zmierza też najnowsze orzecznictwo Sądu

Najwyższego, jeśli wziąć pod uwagę, że zarówno w wyroku z dnia 18 września

2008 r., II PK 18/08, OSNP 2010 nr 3 – 4, poz. 40, jak i w wyroku z dnia 4 lutego

2010 r., III PK 49/09, LEX nr 578145 (w sprawie doszło do zmiany wykonawcy

usługi sprzątania bez przejęcia majątku wykorzystywanego przez poprzednika)

przyjęto, iż przepis art. 231

k.p. ma zastosowanie w razie zmiany przez

przedsiębiorcę wykonawcy usługi, jeżeli nowy wykonawca przejmuje istotne

składniki mienia związane z wykonywaniem usługi przez jego poprzednika.

Kluczem do rozróżnienia usług, w których dla wystąpienia skutku z art. 231

k.p. wystarczające jest przejęcie zadań jest zatem ustalenie, co decyduje o

tożsamości przedsiębiorstwa, czyli na czym oparta jest możliwość wykonywania

usługi – na czynniku ludzkim, czy też majątkowym. W stanie faktycznym niniejszej

sprawy nie budzi wątpliwości, że jak trafnie zauważył Sąd Okręgowy, rodzaj usług

wykonywanych na rzecz Wojewódzkiego Szpitala Specjalistycznego przez I. F.

Services, a następnie przez A. R. „nie pozwala na przyjęcie, że zapewnienie

wyżywienia mogło odbywać się z pominięciem infrastruktury mającej majątkowy

charakter”. W takiej zaś sytuacji, jak wskazano wyżej, sam transfer zadań nie jest

wystarczający do stwierdzenia zachowania tożsamości przedsiębiorstwa, będącego

warunkiem przejścia zakładu pracy. Konieczne jest także przejęcie składników

majątkowych służących ich wykonywaniu. Z ustaleń faktycznych poczynionych w tej

sprawie wynika zaś, że A. R. nie dzierżawi żadnych powierzchni od Wojewódzkiego

Szpitala Zespolonego (inaczej niż jej poprzednik), ani nie przejęła jakiegokolwiek

majątku tak od pozwanego 2, jak i od pozwanego 3. Pozwany 1 działa bowiem w

16

oparciu o własną kuchnię centralną, o własne centrum dietetyczne zlokalizowane w

Krakowie i własną strukturę osobową (w tym kierowniczą). Skoro więc A. R. nie

wykorzystuje żadnych składników mienia związanych z wykonywaniem usługi

żywienia pacjentów szpitala przez jej poprzednika, to w świetle powyższych

rozważań nie ma możliwości stwierdzenia, że doszło do przejścia na tego

pracodawcę części zakładu pracy I. F. Services. Dodać do tego można, że w

świetle orzecznictwa ETS, dla stwierdzenia, czy doszło do przejścia zakładu pracy

na skutek przekazania samych zadań nie jest istotne, czy są to zadania o

charakterze publicznym, czy też prywatnoprawnym. Decyduje bowiem to, czy

działalność przedsiębiorstwa opiera się w znaczącej mierze na jego elementach

materialnych, czy też przedsiębiorstwo bazuje w głównej mierze na czynnościach

wykonywanych przez pracowników. Niezależnie jednak od tego, przyznać należy

rację skarżącemu pozwanemu, że zadania w zakresie żywienia pacjentów szpitala

przez firmę zewnętrzną nie mogą być traktowane jak usługi o charakterze

„społecznym, politycznym, czy publicznym”. Takie usługi mają bowiem zawsze

charakter gospodarczy, nastawiony na osiągnięcie zysku, nawet wtedy, gdy

wykonywane są na rzecz pracodawców realizujących misje społeczne.

Z tych względów, uznając za usprawiedliwiony zarzut skargi kasacyjnej

powódki naruszenia art. 231

§ 1 k.p. przez oddalenie jej powództwa o dopuszczenie

do pracy w I. F. Services, Sąd Najwyższy na podstawie art. 39815

§ 1 k.p.c. orzekł o

uchyleniu zaskarżonego wyroku w pkt II (pkt 1 sentencji). Skarga kasacyjna

powódki okazała się zaś nieuzasadniona w stosunku do pozwanego

Wojewódzkiego Szpitala Specjalistycznego, wobec czego w tym zakresie na

podstawie art. 39814

k.p.c. ją oddalono (pkt 2 sentencji).

Odnośnie zaś do skargi pozwanej A. R., należało ją uwzględnić w tym

zakresie, w jakim dotyczy naruszenia art. 231

§ 1 k.p. przez dopuszczenie powódki

U. S. do pracy u skarżącej, wobec czego Sąd Najwyższy na podstawie art. 39815

§

1 k.p.c. orzekł o uchyleniu zaskarżonego wyroku w pkt IV (pkt 1 sentencji).

W związku z uchyleniem zaskarżonego wyroku w pkt II i IV, uchyleniu

podlegał zaskarżony wyrok również w dotyczących kosztów procesu pkt III i VII w

zakresie odnoszącym się do uchylonej części orzeczenia (pkt 1 sentencji).

17