I UK 339/11

Sygn. akt I UK 339/11

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 29 marca 2012 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Józef Iwulski (przewodniczący)

SSN Katarzyna Gonera (sprawozdawca)

SSN Jolanta Strusińska-Żukowska

w sprawie z odwołania W. N.

przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych

o zasiłek chorobowy,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 29 marca 2012 r.,

skargi kasacyjnej ubezpieczonego od wyroku Sądu Okręgowego - Sądu Pracy i

Ubezpieczeń Społecznych

z dnia 28 kwietnia 2011 r.,

oddala skargę kasacyjną.

Uzasadnienie

Zakład Ubezpieczeń Społecznych decyzją z 1 czerwca 2009 r. odmówił W.

N. prawa do zasiłku chorobowego za okresy: od 14 listopada do 2 grudnia 2008 r.,

od 5 grudnia do 12 grudnia 2008 r., od 17 grudnia do 31 grudnia 2008 r. oraz od 14

2

stycznia do 31 marca 2009 r. W uzasadnieniu podano, że na mocy decyzji organu

rentowego z 20 października 2008 r. ubezpieczony został wyłączony z ubezpieczeń

społecznych, a zatem w wymienionych okresach nie podlegał ubezpieczeniu

chorobowemu.

Odwołanie od powyższej decyzji wniósł W. N. (odwołujący się), domagając

się jej zmiany i wypłaty należnych świadczeń chorobowych wraz z ustawowymi

odsetkami za opóźnienie.

Sąd Rejonowy– Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych wyrokiem z 1 lutego

2011 r., oddalił odwołanie.

Sąd Rejonowy ustalił, że od 28 grudnia 1990 r. odwołujący się figuruje w

ewidencji działalności gospodarczej jako przedsiębiorca. Nie złożył wniosku o

wyrejestrowanie tej działalności. Decyzją z 20 października 2008 r. organ rentowy

wyłączył odwołującego się z obowiązkowych ubezpieczeń emerytalnego, rentowych

i wypadkowego oraz z dobrowolnego ubezpieczenia chorobowego, poczynając od

13 stycznia 2004 r., z uwagi na to, że w tym czasie ubezpieczony faktycznie nie

prowadził działalności gospodarczej. Od tej decyzji ubezpieczony odwołał się do

sądu. Prawomocnym wyrokiem z 27 października 2009 r. jego odwołanie zostało

oddalone. Wyrokiem z 24 czerwca 2010 r., Sąd Apelacyjny oddalił także jego

apelację. Sąd Apelacyjny ustalił, że w okresie od 13 stycznia 2004 r. do 18 sierpnia

2008 r. głównym źródłem utrzymania W. N. były zasiłki chorobowe. W krótkich

okresach przerw, pomiędzy licznymi zwolnieniami lekarskimi, odwołujący się

opłacał składki na ubezpieczenie społeczne. W zeznaniu podatkowym za 2008 r.

odwołujący się zadeklarował przychód w kwocie 7.700 zł, który miał osiągnąć w

październiku 2008 r. Od października 2008 r. opłacał w terminie i prawidłowej

wysokości składki na ubezpieczenie społeczne, w tym na dobrowolne

ubezpieczenie chorobowe. Organ rentowy – zarówno w niniejszej sprawie jak i w

wielu innych sprawach dotyczących okresów niezdolności do pracy przypadających

po decyzji z 20 października 2008 r. – odmawia odwołującemu się wypłaty zasiłków

chorobowych, powołując się na wyłączenie go z ubezpieczeń społecznych, w tym z

dobrowolnego ubezpieczenia chorobowego.

3

Sąd pierwszej instancji ustalił ponadto, że od chwili wydania decyzji z 20

października 2008 r. do chwili wydania wyroku z 1 lutego 2011 r. W. N. nie złożył

wniosku o objęcie go dobrowolnym ubezpieczeniem chorobowym.

Sąd Rejonowy uznał, że skoro decyzja z 20 października 2008 r., o

niepodleganiu ubezpieczeniom społecznym poczynając od 13 października 2004 r.,

stała się prawomocna z dniem wydania przez Sąd Apelacyjny wyroku z 24 czerwca

2010 r., to od tego momentu odwołujący się ma pełną świadomość, że w okresie

objętym decyzją nie prowadził działalności gospodarczej, a to zniweczyło jego

wcześniejsze zgłoszenie do ubezpieczeń społecznych. W celu zapewnienia sobie

możliwości ubiegania się o wypłatę zasiłków chorobowych, odwołujący się powinien

był najpierw złożyć wniosek o ponowne objęcie go dobrowolnym ubezpieczeniem

chorobowym. Według Sądu Rejonowego, nie można przyjąć dorozumianego

objęcia dobrowolnym ubezpieczeniem chorobowym.

Sąd pierwszej instancji przyjął ponadto, że po 18 sierpnia 2008 r. (końcowa

data okresu objętego kontrolą organu rentowego, która doprowadziła do wydania

decyzji z 20 października 2008 r.) odwołujący się faktycznie nie prowadził

działalności gospodarczej, gdyż tylko w dniu 14 października 2008 r. osiągnął

przychód w kwocie 7.700 zł, a od 14 stycznia 2009 r. przebywał ponownie na

zwolnieniu lekarskim.

Apelację od powyższego wyroku wniósł W. N., zarzucając: 1) naruszenie

przepisów postępowania: a) art. 4771

§ 1 w związku z art. 325 k.p.c., przez

oddalenie odwołania bez uwzględnienia, że decyzja z 20 października 2008 r.

dotyczyła okresu od 13 stycznia 2004 r. do 18 sierpnia 2008 r., b) art. 365 § 1 w

związku z art. 366 k.p.c., przez nieuwzględnienie kwestii o charakterze

prejudycjalnym, przesądzonej w wyroku Sądu Rejonowego z 2 kwietnia 2010 r.,

który ustalił, że ubezpieczony po 20 października 2008 r. prowadził działalność

gospodarczą; c) sprzeczność ustaleń Sądu ze zgromadzonym materiałem

dowodowym, przez błędne przyjęcie, że ubezpieczony po 18 sierpnia 2008 r. nie

prowadził działalności gospodarczej; 2) naruszenie przepisów prawa materialnego:

a) art. 1 i art. 2 w związku z art. 3 pkt 1 i art. 4 pkt 1 ustawy z dnia 25 czerwca 1999

r. o świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i

macierzyństwa, przez błędne przyjęcie, że po dniu wydania przez Sąd Apelacyjny

4

wyroku z 24 czerwca 2010 r. ubezpieczony powinien zgłosić się do dobrowolnego

ubezpieczenia chorobowego, pomimo że nie zaprzestał prowadzenia działalności

gospodarczej, b) art. 6 ust. 1 i 2 w związku z art. 8 ustawy o świadczeniach

pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa przez

ich niezastosowanie.

Apelujący wniósł o zmianę zaskarżonego wyroku, ewentualnie jego

uchylenie i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania. W uzasadnieniu

apelacji podniósł, że Sąd Rejonowy nie miał podstaw, aby rozciągnąć działanie

prawomocnej decyzji ZUS z 20 października 2008 r. na okres po 18 sierpnia 2008 r.

z uwagi na to, że brak jest jednoznacznego rozstrzygnięcia w tej decyzji o okresie

wyłączenia z ubezpieczenia. W wyroku Sądu Rejonowego z 2 kwietnia 2010 r., w

sprawie V U …/09, zostało prawomocnie ustalone, że ubezpieczony uzyskał

przychody z działalności gospodarczej w październiku, listopadzie i grudniu 2008 r.

oraz w styczniu, lutym i marcu 2009 r. Zdaniem odwołującego się, skoro Sąd

Rejonowy jednoznacznie i prawomocnie stwierdził, że od 20 października 2008 r.

apelujący podlegał ubezpieczeniom społecznym, to Sąd rozstrzygający jego

odwołanie od decyzji z 1 czerwca 2009 r. był tym związany. Według apelującego,

podleganie ubezpieczeniom społecznym, w przypadku osób prowadzących

działalność gospodarczą, następuje z mocy prawa, a nie na skutek wydania decyzji

przez organ rentowy. W apelacji podniesiono również, że odwołujący się regularnie

opłacał składki, także na dobrowolne ubezpieczenie chorobowe, które ZUS

przyjmował i nimi rozporządzał. Korzystanie ze zwolnień lekarskich nie powoduje

przerw w prowadzeniu działalności gospodarczej.

Sąd Okręgowy– Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych wyrokiem z 28

kwietnia 2011 r., oddalił apelację.

Sąd Okręgowy stwierdził, iż poza sporem pozostaje, że decyzja ZUS z 20

października 2008 r., wyłączająca odwołującego się ze wszystkich ubezpieczeń

społecznych od 13 stycznia 2004 r., jest prawomocna. Postanowieniem z 16 marca

2011 r., I UK 390/10, Sąd Najwyższy odmówił przyjęcia do rozpoznania skargi

kasacyjnej odwołującego się od wyroku Sądu Apelacyjnego z 24 czerwca 2010 r.

Nie podlega zatem dowodzeniu okoliczność, że poczynając od 13 stycznia 2004 r.

5

odwołujący się został wyłączony z ubezpieczeń społecznych z tytułu prowadzenia

działalności gospodarczej.

Osoby prowadzące działalność gospodarczą podlegają obowiązkowym

ubezpieczeniom emerytalnemu, rentowym i wypadkowemu, natomiast

ubezpieczenie chorobowe ma w ich przypadku charakter dobrowolny. O ile osoby

fizyczne prowadzące działalność gospodarczą podlegają obowiązkowym

ubezpieczeniom emerytalnemu, rentowym i wypadkowemu od dnia rozpoczęcia

wykonywania działalności, o tyle objęcie ich ubezpieczeniem chorobowym

następuje od dnia wskazanego we wniosku o objęcie tym ubezpieczeniem, nie

wcześniej niż od dnia, w którym wniosek został zgłoszony (art. 14 ust. 1 ustawy o

systemie ubezpieczeń społecznych). Nawet gdyby przyjąć, że odwołujący się po 20

października 2008 r. faktycznie prowadził działalność gospodarczą w rozumieniu

przepisów ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych, nie oznacza to, że

podlegał z tego tytułu ubezpieczeniu chorobowemu, ponieważ w przypadku osób

prowadzących działalność gospodarczą objęcie ubezpieczeniem chorobowym nie

następuje automatycznie, lecz wymaga złożenia stosownego wniosku. Objęcie

dobrowolnym ubezpieczeniem chorobowym następuje od dnia wskazanego we

wniosku o objęcie tym ubezpieczeniem, nie wcześniej jednak niż od dnia, w którym

wniosek taki został zgłoszony. Dodatkowo, objęcie dobrowolnie ubezpieczeniem

chorobowym następuje od dnia wskazanego we wniosku tylko wówczas, gdy

zgłoszenie do ubezpieczeń emerytalnego i rentowych zostanie dokonane w

terminie określonym w art. 36 ust. 4 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych,

czyli siedmiu dni od dnia powstania obowiązku ubezpieczenia (art. 14 ust. 1a tej

ustawy). Odwołujący się nie złożył wniosku o objęcie go ubezpieczeniem

chorobowym do dnia przedłożenia organowi rentowemu zwolnień lekarskich za

okresy objęte zaskarżoną decyzją z 1 czerwca 2009 r., co wyklucza możliwość

przyjęcia, że był w tych okresach objęty dobrowolnym ubezpieczeniem

chorobowym. Nie ma przy tym znaczenia okoliczność, że złożył taki wniosek w

kwietniu 2011 r., już po wydaniu przez Sąd Najwyższy postanowienia z 16 marca

2011 r., I UK 390/10, odmawiającego przyjęcia do rozpoznania jego skargi

kasacyjnej w sprawie dotyczącej odwołania od decyzji z 20 października 2008 r. Co

prawda, odwołujący się wniósł wówczas o objęcie go ubezpieczeniem od 1

6

października 2008 r., ale zgodnie z art. 14 ust. 1 ustawy o systemie ubezpieczeń

społecznych, objęcie ubezpieczeniem było możliwe najwcześniej od dnia złożenia

wniosku (czyli od kwietnia 2011 r.).

Sąd Okręgowy stwierdził, że osoba prowadząca pozarolniczą działalność

gospodarczą podlega ubezpieczeniu chorobowemu na zasadzie dobrowolności, a

objęcie tym ubezpieczeniem realizuje się poprzez zgłoszenie stosownego wniosku

(art. 11 ust. 2 i art. 36 ust. 5 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych). Nie jest

możliwe przyjęcie dorozumianego objęcia ubezpieczeniem chorobowym, przez sam

fakt opłacania składek na ubezpieczenie społeczne. Odwołujący się został

wyłączony z dobrowolnego ubezpieczenia chorobowego od 13 stycznia 2004 r.

(data wskazana w decyzji organu rentowego z 20 października 2008 r.) do dnia

złożenia wniosku o ponowne objęcie go tym ubezpieczeniem w trybie art. 14

ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych. Skoro odwołujący się został

prawomocnie wyłączony z ubezpieczeń społecznych i nie przystąpił do nich

ponownie, to są to wystarczające okoliczności pozwalające na ustalenie, że zasiłek

chorobowy za sporny okres mu nie przysługuje.

Istotna jest również przyczyna wyłączenia odwołującego się z ubezpieczeń

społecznych decyzją z 20 października 2008 r., którą była fikcyjność (pozorność)

tytułu ubezpieczenia, mimo formalnego przystąpienia przez odwołującego się do

obowiązkowych ubezpieczeń emerytalnego, rentowych i wypadkowego oraz

dobrowolnego ubezpieczenia chorobowego. Z ustaleń Sądu Okręgowego w K.

dokonanych w sprawie zakończonej prawomocnym wyrokiem z 27 października

2009 r., Xl U …/08, wynika, że w okresie objętym decyzją z 20 października 2008 r.

ubezpieczony faktycznie nie prowadził żadnej działalności gospodarczej, rodzącej

obowiązek podlegania ubezpieczeniu społecznemu, a jedynie opłacał składki na

ubezpieczenie społeczne, w krótkich okresach przerw między okresami pobierania

zasiłków chorobowych. Ustalenia tego wyroku pozwalają przyjąć, że podleganie

ubezpieczeniu społecznemu wynika z rzeczywistego, faktycznego prowadzenia

działalności gospodarczej, a nie tylko z formalnego wpisu do ewidencji działalności

gospodarczej. W rezultacie samo przystąpienie do ubezpieczenia społecznego, bez

zamiaru i możliwości prowadzenia działalności gospodarczej, jest czynnością

7

prawną mającą na celu obejście ustawy, a w konsekwencji nieważną z mocy

prawa i niewywołującą żadnych skutków prawnych (art. 58 § 1 k.c.).

Odwołujący się, co najmniej w okresie objętym decyzją organu rentowego

z 20 października 2008 r. (czyli od 13 stycznia 2004 r.), przez kilka lat z krótkimi

przerwami stale korzystał z zasiłków chorobowych na skutek licznych zwolnień

lekarskich. W krótkich okresach przerw między zwolnieniami lekarskimi opłacał

składki na ubezpieczenia społeczne. Podejmował jednorazowe działania, które nie

nosiły cech ani zarobkowości, ani ciągłości lub zorganizowania. Nie można uznać,

że działalność odwołującego się miała charakter zarobkowy, skoro przez cały 2008

r. uzyskał przychód tylko jednego dnia (w październiku 2008 r.), a dochód w 2009 r.

pochodził jedynie z odsetek od lokat bankowych. Również wpisy w księdze

przychodów i rozchodów za 2008 r. nie świadczą o tym, aby ubezpieczony w

sposób ciągły i zorganizowany prowadził działalność gospodarczą. Ujawniona i

opisana jest jedynie kwota przychodu 7.700 zł.

Zdaniem Sądu Okręgowego, wbrew stanowisku apelującego, w niniejszej

sprawie Sąd nie był związany uzasadnieniem wyroku Sądu Rejonowego z 2

kwietnia 2010 r., wydanym w sprawie V U …/09. W wyroku tym Sąd zmienił decyzję

Zakład Ubezpieczeń Społecznych z 9 lipca 2009 r. w ten sposób, że przyznał

ubezpieczonemu prawo do zasiłku chorobowego za okresy od 6 maja do 11 maja

2009 r. i od 14 maja do 29 czerwca 2009 r. Były to inne okresy niż objęte decyzją

organu rentowego zaskarżoną w niniejsze sprawie. Przedmiotem sporu w sprawie

V U …/09 było prawo ubezpieczonego do zasiłku chorobowego w okresie od 6

maja do 11 maja 2009 r. i od 14 maja 2009 r. do 29 czerwca 2009 r. Powaga rzeczy

osądzonej (art. 365 § 1 i art. 366 k.p.c.) oznacza tyle, że w kolejnych sprawach

sądy orzekające nie mogą przyjąć, że odwołującemu się nie przysługuje zasiłek

chorobowy za okresy wymienione w wyroku z 2 kwietnia 2009 r. Nie oznacza to

jednak, że sądy orzekające po uprawomocnieniu się wyroku z 2 kwietnia 2009 r., V

U …/09, są związane poczynionymi w nim ustaleniami i przyjętą interpretacją

przepisów. Zasadą jest, że powagą rzeczy osądzonej objęta jest sama sentencja

wyroku. W przedmiotowej sprawie nie można rozciągać powagi rzeczy osądzonej

na uzasadnienie wyroku, gdyż sentencja wyroku jest jasna i nie budzi wątpliwości

zarówno co do treści jak i zakresu czasowego. Jak przyjmuje się w orzecznictwie,

8

powaga rzeczy osądzonej rozciąga się również na motywy wyroku, w takich

granicach, w jakich stanowią one konieczne uzupełnienie rozstrzygnięcia,

niezbędne do wyjaśnienia jego zakresu. Kwestia prawa do zasiłku chorobowego, w

okresach objętych wyrokiem z 2 kwietnia 2009 r., nie stanowi kwestii prejudycjalnej

dla rozstrzygnięcia w niniejszej sprawie, w przeciwieństwie do kwestii

niepodlegania ubezpieczeniom społecznym począwszy od 13 stycznia 2004 r.

Skargę kasacyjną od wyroku Sądu Okręgowego wniósł w imieniu

odwołującego się jego pełnomocnik, zaskarżając wyrok ten w całości. Skarga

kasacyjna została oparta na podstawach:

1) naruszenia przepisów postępowania, które miały istotny wpływ na wynik

sprawy, a mianowicie: a) art.47714

§ 2 w związku z art. 325, art. 386 § 1 i art. 391 §

1 k.p.c., co polegało na tym, że Sąd drugiej instancji rozstrzygnął apelację

wniesioną przez skarżącego bez uwzględnienia okoliczności, że decyzja organu

rentowego z 20 października 2008 r., mocą której został wyłączony z ubezpieczeń

społecznych od 13 stycznia 2004 r., dotyczyła wyłącznie okresu objętego kontrolą

organu rentowego, tj. okresu od 13 stycznia 2004 r. do 18 sierpnia 2008 r., oraz że

Sąd Okręgowy nie określił okresu wyłączenia skarżącego z ubezpieczeń

społecznych; b) art. 365 § 1 w związku z art. 366 k.p.c. w wyniku nieuwzględnienia

przez Sąd drugiej instancji kwestii o charakterze prejudycjalnym, przesądzonej w

sprawie wcześniej zakończonej prawomocnym wyrokiem Sądu Rejonowego z 2

kwietnia 2010 r., V U …/09, w którym ustalono, że w okresie po 20 października

2008 r. skarżący prowadził działalność gospodarczą;

2) naruszenia prawa materialnego przez: a) błędną wykładnię art. 1 i art. 2 w

związku z art. 3 pkt 1 i art. 4 ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 25 czerwca 1999 r. o

świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i

macierzyństwa (Dz.U. Nr 60, poz. 636 ze zm.) w związku z błędną wykładnią art. 6

ust. 1 pkt 5, art. 8 ust. 6 pkt 1, art. 11 ust. 2, art. 12 ust. 1, art. 13 pkt 4 i art. 14 ust.

1 i ust. 1a ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń

społecznych (jednolity tekst: Dz.U. z 2009 r. Nr 205, poz. 1585 ze zm.), polegającą

na nieprawidłowym przyjęciu przez Sąd Okręgowy, że skarżący w związku z

wydaniem przez Sąd Apelacyjny wyroku z 24 czerwca 2010 r., mocą którego

prawomocna stała się decyzja z 20 października 2008 r., był zobowiązany

9

ponownie zgłosić się do dobrowolnego ubezpieczenia chorobowego na podstawie

art. 14 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych, pomimo że opłacał, należne

za okresy objęte decyzją z 1 czerwca 2009 r., składki na to ubezpieczenie, jak

również nie zaprzestał ani faktycznie, ani formalnie prowadzenia działalności

gospodarczej, a zwłaszcza że skarżący nie zlikwidował ani nie zawiesił

prowadzonej działalności gospodarczej, b) błędną wykładnię art. 14 ust. 1 i ust. 1a

w związku z art. 36 ust. 1, ust. 3 i ust. 4 ustawy o systemie ubezpieczeń

społecznych przy jednoczesnym pominięciu przez Sąd Okręgowy art. 48b ust. 1 tej

ustawy, polegającą na nieprawidłowym przyjęciu, że przepisy te zobowiązują

ubezpieczonego do ponownego zgłoszenia się do ubezpieczeń społecznych po

wydaniu decyzji wyłączeniowej, nawet w sytuacji, gdy kontrola przeprowadzona

przez ZUS - w wyniku której wydano decyzję z 20 października 2008 r. - dotyczyła

wyłącznie zamkniętego okresu od 13 stycznia 2004 r. do 18 sierpnia 2008 r.; c)

błędną wykładnię art. 2 w związku z art. 4, art. 14 ust. 1 i art. 14a ustawy z dnia 2

lipca 2004 r. o swobodzie działalności gospodarczej (jednolity tekst: Dz.U. z 2007 r.

Nr 155, poz. 1095 ze zm.), polegającą na nieprawidłowym przyjęciu przez Sąd

drugiej instancji, że dla obowiązkowego objęcia skarżącego ubezpieczeniami

emerytalnym i rentowymi oraz wypadkowym, jak również dla objęcia go

dobrowolnym ubezpieczeniem chorobowym, konieczne jest uzyskiwanie przez

ubezpieczonego przychodów z tytułu prowadzonej działalności gospodarczej, a

jeżeli takie przychody nie wystąpiły, to fakt istnienia wpisu tej osoby jako

przedsiębiorcy we właściwej ewidencji działalności gospodarczej oraz wykonywanie

innych czynności wynikających ze statusu przedsiębiorcy nie decyduje o tym, czy

przedsiębiorca podlega tym ubezpieczeniom, czy też nie, w sytuacji gdy

ubezpieczony nie zlikwidował ani też nie zawiesił prowadzonej działalności

gospodarczej; nieprawidłowym przyjęciu, że o rzekomym braku tzw. ciągłości w

prowadzeniu przez skarżącego działalności gospodarczej świadczy pobieranie

przez niego, w określonym czasie, zasiłków chorobowych w określonej wysokości,

a także traktowanie występujących w prowadzeniu działalności gospodarczej

okresów oczekiwania na zlecenia czy niezdolności do pracy z powodu choroby i

leczenia (czyli okresów, w których nie są wykonywane zlecenia) jako przerw w

wykonywaniu działalności gospodarczej, powodujących wyłączenie skarżącego z

10

ubezpieczeń społecznych oraz przyjęcie, że występujące w prowadzeniu

działalności gospodarczej okresy oczekiwania na zlecenia czy też okresy

niezdolności do pracy z powodu choroby i leczenia stanowią przerwy w

wykonywaniu działalności gospodarczej, które uzasadniają wyłączenie skarżącego

z ubezpieczeń społecznych; d) niezastosowanie przez Sąd drugiej instancji art. 6

ust. 2 o swobodzie działalności gospodarczej w związku z art. 2a ust. 1 i 2 ustawy o

systemie ubezpieczeń społecznych w związku z przyjęciem przez Sąd, w

odniesieniu do skarżącego, takich kryteriów i warunków, które nie zostały

przewidziane w obowiązujących przepisach prawa, a których zastosowanie

doprowadziło do tego, że skarżący nie został potraktowany w taki sam sposób jak

inni ubezpieczeni, co jednocześnie doprowadziło do naruszenia art. 32 ust. 1 i art. 2

Konstytucji RP poprzez brak zastosowania tych przepisów; e) błędną wykładnię art.

4 ust. 1 pkt 2 ustawy o świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w

razie choroby i macierzyństwa, polegającą na nieprawidłowym przyjęciu przez Sąd

drugiej instancji, że nawet gdyby uznać, że po dniu 18 sierpnia 2008 r. skarżący

podlegał ubezpieczeniom społecznym, to i tak nie nabył prawa do zasiłku za okresy

wskazane w decyzji z 1 czerwca 2009 r., ponieważ okresy zwolnień lekarskich,

objęte zaskarżoną decyzją, wystąpiły przed okresem karencji (odpowiednio okres

180 dni w brzmieniu tego przepisu obowiązującym w 2008 r. lub okres 90 dni w

brzmieniu obowiązującym od dnia 1 stycznia 2009 r.), co jednocześnie

doprowadziło do niewłaściwego zastosowania tego przepisu przez Sąd Okręgowy i

w konsekwencji do braku zastosowania art. 6 ust. 1 i 2 w związku z art. 8 ustawy o

świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i

macierzyństwa; f) niewłaściwe zastosowanie art. 58 k.c. w związku z błędną

wykładnią art. 84 ust. 1 i ust. 8c oraz art. 85 ust. 1 ustawy o systemie ubezpieczeń

społecznych na skutek dowolnego przyjęcia przez Sąd drugiej instancji, że w

odniesieniu do skarżącego: „samo przystąpienie do ubezpieczenia społecznego

bez zamiaru i możliwości prowadzenia działalności gospodarczej jest czynnością

prawną mającą na celu obejście ustawy, a w konsekwencji nieważną z mocy prawa

i nie wywołującą żadnych skutków prawnych (art. 58 § 1 k.c.)”, która to okoliczność,

w ocenie Sądu Okręgowego, wskazuje na fikcyjność tytułu ubezpieczenia

skarżącego.

11

Skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy

Sądowi drugiej instancji do ponownego rozpoznania i orzeczenia o kosztach

postępowania kasacyjnego.

Pełnomocnik skarżącego podniósł, że przeprowadzona przez organ rentowy

kontrola – zakończona wydaniem decyzji wyłączeniowej z 20 października 2008 r. –

dotyczyła okresu od 13 stycznia 2004 r. do 18 sierpnia 2008 r. Jednak

rozstrzygnięcie zawarte w tej decyzji wyłączało skarżącego z ubezpieczeń

społecznych nie za okres kontroli, ale także na przyszłość, na nieograniczony czas,

od 13 stycznia 2004 r. W wyniku takiego rozstrzygnięcia zarówno organ rentowy jak

i większość sądów rozpoznających odwołania składane przez odwołującego się od

kolejnych decyzji odmawiających przyznania mu zasiłków chorobowych przyjmuje,

że skutkiem tej decyzji było wyłączenie skarżącego z ubezpieczeń społecznych

nawet w okresie następującym po 18 sierpnia 2008 r. Takie stanowisko powoduje

dla skarżącego bardzo istotne konsekwencje, ponieważ organ rentowy i sądy,

powołując się na decyzję z 20 października 2008 r., twierdzą, że na skutek tej

decyzji skarżący powinien był ponownie złożyć wniosek o objęcie go

ubezpieczeniami społecznymi (w tym również dobrowolnym ubezpieczeniem

chorobowym) i dopiero po złożeniu takiego wniosku, oraz zaistnieniu przesłanek

określonych w stosownych przepisach ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych

i ustawy o świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie

choroby i macierzyństwa, można rozważać czy skarżącemu przysługują zasiłki

chorobowe za okresy niezdolności do pracy.

Zdaniem skarżącego przytoczone stanowisko budzi istotne wątpliwości z

uwagi na przepisy ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych, określające

zasady wydawania decyzji przez organ rentowy oraz przeprowadzania przez ten

organ kontroli płatników składek na ubezpieczenia społeczne. Uwzględniając

bowiem w szczególności brzmienie art. 80-83 oraz art. 89 ust. 1 pkt 7 tej ustawy,

uzasadniony jest pogląd, że decyzja ZUS o wyłączeniu konkretnego płatnika z

ubezpieczeń społecznych (decyzja wyłączająca) może dotyczyć wyłącznie okresu

objętego kontrolą – po której przeprowadzeniu taka decyzja została wydana – a nie

okresu, którego kontrola nie dotyczy. Gdyby bowiem przyjąć, że organ rentowy

może konkretną osobę wyłączyć z ubezpieczeń społecznych na bliżej nieokreśloną

12

przyszłość, to wówczas ZUS – powołując się na taką decyzję – mógłby odmawiać

takiej osobie wypłacania należnych jej świadczeń za okresy, których decyzja

wyłączeniowa nie dotyczyła, w sytuacji gdy jednocześnie organ rentowy nie

przeprowadził za dalsze okresy kontroli co do istnienia po stronie takiej osoby tytułu

ubezpieczenia społecznego.

Pełnomocnik skarżącego wyraził pogląd, że wydanie przez organ rentowy

decyzji wyłączającej z ubezpieczeń społecznych nie niweluje pierwotnego

zgłoszenia do tych ubezpieczeń, gdyż takiego skutku nie przewidują przepisy

ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych. Skoro z przepisów ustawy o systemie

ubezpieczeń społecznych nie wynika skutek w postaci zniwelowania przez decyzję

ZUS (o wyłączeniu płatnika składek z ubezpieczeń społecznych) pierwotnego

zgłoszenia się do tych ubezpieczeń, to istotne jest ustalenie, czy za okres

następujący po dniu, którego ta decyzja dotyczy, taka osoba jest zobowiązana do

ponownego zgłoszenia się do tych ubezpieczeń, czy też nie. Sąd Okręgowy wyraził

stanowisko, że „ubezpieczony został wyłączony z dobrowolnego ubezpieczenia

społecznego od dnia 13 stycznia 2004 r. do dnia złożenia wniosku o ponowne

objęcie go ubezpieczeniem, w trybie art. 14 ustawy systemowej".

Istnienie sprzecznych w orzecznictwie stanowisk, co do tego, czy po decyzji

organu rentowego o wyłączeniu konkretnej osoby z ubezpieczeń społecznych

konieczne jest złożenie nowego wniosku o objęcie tymi ubezpieczeniami, ma wpływ

na dalsze kwestie związane bezpośrednio z nabyciem przez taką osobę uprawnień

do świadczeń z systemu ubezpieczeń społecznych, w tym zwłaszcza z nabyciem

uprawnień do zasiłków chorobowych. Wybór jednego z tych stanowisk wpływa na

określenie, jaki charakter ma przerwa w ubezpieczeniach społecznych

spowodowana wydaniem takiej decyzji przez ZUS oraz ustalenie możliwości

złożenia skutecznego wniosku o objęcie dobrowolnym ubezpieczeniem

chorobowym po wyłączeniu z ubezpieczeń społecznych na mocy decyzji organu

rentowego.

W razie przyjęcia stanowiska, że decyzja ZUS o wyłączeniu konkretnej

osoby z ubezpieczeń społecznych nie powoduje konieczności złożenia nowego

wniosku o objęcie tymi ubezpieczeniami, należy przyjąć, że ubezpieczony jest

wyłączony z ubezpieczeń jedynie za okres, którego dotyczy taka decyzja. Zaś po

13

tym okresie - z uwagi na fakt, że pierwotny wniosek o objęcie ubezpieczeniami

społecznymi nie został zniwelowany decyzją wyłączającą - konkretna osoba

powinna być traktowana jako osoba ubezpieczona. Odnosząc tę argumentację na

grunt niniejszej sprawy należałoby przyjąć, że skarżący powinien zostać uznany za

wyłączonego z ubezpieczeń społecznych najwyżej za okres od 13 stycznia 2004 r.

do 18 sierpnia 2008 r., a po tym okresie powinien być uznany za objętego tymi

ubezpieczeniami. Po 18 sierpnia 2008 r. ZUS nie przeprowadził już bowiem w

stosunku do skarżącego postępowania, które zostałoby zakończone decyzją

wyłączeniową. Natomiast w razie przyjęcia stanowiska, że po okresie objętym

decyzją wyłączeniową dana osoba powinna złożyć ponowny wniosek o objęcie jej

ubezpieczeniami społecznymi (w tym również dobrowolnym ubezpieczeniem

chorobowym), powstanie kuriozalna sytuacja polegająca na tym, że konkretna

osoba będzie zobowiązana złożyć wniosek o ponowne objęcie tymi

ubezpieczeniami w sytuacji, gdy spełnia warunki danego tytułu ubezpieczenia (np.

prowadzi pozarolniczą działalność gospodarczą) w okresie, którego decyzja

wyłączeniowa nie dotyczy. Gdyby przyjąć, że skarżący powinien jednak złożyć

ponowny wniosek o objęcie go ubezpieczeniami społecznymi, należy zwrócić

uwagę, że kontrola przeprowadzona przez ZUS zakończyła się na 18 sierpnia 2008

r., a decyzja wyłączeniowa została wydana 20 października 2008 r. Tym samym

skarżący objęty kontrolą nie mógłby złożyć wniosku o objęcie go tymi

ubezpieczeniami w terminie siedmiu dni od 18 sierpnia 2008 r., bo wówczas

jeszcze nie wiedział o tym, że zostanie wyłączony z ubezpieczeń społecznych, co

nastąpiło na mocy decyzji z 20 października 2008 r. Przy takim założeniu skarżący

w ogóle nie mógłby złożyć skutecznego wniosku o objęcie go dobrowolnym

ubezpieczeniem chorobowym, gdyż wniosek ten nie mógłby zostać złożony w

terminie siedmiu dni od 18 sierpnia 2008 r., czyli w terminie określonym w art. 14

ust. 1a ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych. Istotna jest także kwestia, czy

taki wniosek można złożyć z datą wsteczną, tj. w innym dniu niż dzień, w którym

powstał tytuł ubezpieczenia społecznego, gdyż Sąd Okręgowy tej kwestii

jednoznacznie nie wyjaśnił.

Skarżący podniósł, że w zaskarżonym wyroku doszło do naruszenia art. 365

§ 1 w związku z art. 366 k.p.c., ponieważ Sąd Okręgowy stwierdził, że nie jest

14

związany prawomocnym wyrokiem innego Sądu w odniesieniu do ustaleń

faktycznych zawartych w takim wyroku. Zdaniem pełnomocnika skarżącego, Sąd

Okręgowy powinien był uwzględnić ustalenia faktyczne zawarte w uzasadnieniu

prawomocnego wyroku Sądu Rejonowego z 2 kwietnia 2010 r., tym bardziej że

wyrok ten dotyczył tego samego przedmiotu (świadczeń z ubezpieczeń

społecznych), a ponadto zapadł pomiędzy tymi samymi stronami.

Pełnomocnik skarżącego wniósł o rozpoznanie skargi kasacyjnej na

rozprawie ze względu na występujące w niej istotne zagadnienia prawne.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Rozpoznawana sprawa jest jedną z wielu spraw, dotyczących świadczeń z

ubezpieczenia chorobowego, wszczętych w wyniku wniesienia przez skarżącego

odwołania od decyzji organu rentowego odmawiającej mu prawa do zasiłku

chorobowego. Spory o prawo do zasiłku chorobowego oraz o jego wypłatę toczą

się między stronami od kilku lat. Sąd Najwyższy miał już możliwość wypowiedzieć

się w tych sprawach – m.in. w wyroku z 7 lutego 2006 r., I UK 191/05

(uwzględniającym skargę kasacyjną odwołującego się od wyroku Sądu

Okręgowego w K. z 25 listopada 2004 r.), w postanowieniu z 13 stycznia 2009 r., I

UK 322/08 (odmawiającym przyjęcia do rozpoznania skargi kasacyjnej

odwołującego się od wyroku Sądu Okręgowego z 25 października 2007 r., X Ua

…/07), w postanowieniu z 16 marca 2011 r., I UK 390/10 (odmawiającym przyjęcia

do rozpoznania skargi kasacyjnej odwołującego się od wyroku Sądu Apelacyjnego

z 24 czerwca 2010 r., III AUa …/10), w wyroku z 20 września 2011 r., I BU 6/11

(oddalającym skargę o stwierdzenie niezgodności z prawem prawomocnego

wyroku Sądu Okręgowego 5 listopada 2010 r., X Ua …/10), w postanowieniu z 7

lutego 2012 r., I UK 340/11 (odmawiającym przyjęcia do rozpoznania skargi

kasacyjnej odwołującego się od wyroku Sądu Okręgowego z 28 kwietnia 2011 r., X

Ua …/11), w postanowieniu z 4 kwietnia 2012 r., I UK 427/11 (odmawiającym

przyjęcia do rozpoznania skargi kasacyjnej odwołującego się od wyroku Sądu

Okręgowego z 21 czerwca 2011 r., X Ua …/11).

15

W rozpoznawanej skardze kasacyjnej szeroko potraktowano kwestię

podlegania skarżącego ubezpieczeniom społecznym – zarówno obowiązkowym

(emerytalnemu, rentowym i wypadkowemu) jak i dobrowolnemu (chorobowemu) – z

tytułu prowadzenia pozarolniczej działalności gospodarczej. Należy jednak

podkreślić, że większość problemów prawnych podniesionych w skardze kasacyjnej

nie może (i nie powinna) być rozstrzygana przez Sąd Najwyższy w rozpoznawanej

sprawie, która dotyczyła tylko i wyłącznie podlegania skarżącego ubezpieczeniu

chorobowemu oraz przysługującego mu prawa do zasiłku chorobowego za okresy:

od 14 listopada do 2 grudnia 2008 r., od 5 grudnia do 12 grudnia 2008 r., od 17

grudnia do 31 grudnia 2008 r. oraz od 14 stycznia do 31 marca 2009 r. i

pojawiającego się w tym kontekście problemu, czy w związku z decyzją organu

rentowego z 20 października 2008 r., „wyłączającą skarżącego z ubezpieczeń

społecznych” - czyli stwierdzającą, że skarżący poczynając od 13 stycznia 2004 r.

nie podlega obowiązkowym ubezpieczeniom emerytalnemu, rentowym i

wypadkowemu oraz dobrowolnemu ubezpieczeniu chorobowemu, ponieważ

faktycznie zaprzestał prowadzenia działalności gospodarczej, wobec czego wygasł

tytuł podlegania ubezpieczeniom społecznym - przysługuje mu zasiłek chorobowy

za okresy będące przedmiotem sporu w niniejszej sprawie, w sytuacji gdy po

wydaniu decyzji stwierdzającej niepodleganie dobrowolnemu ubezpieczeniu

chorobowemu nie zgłosił się ponownie do tego ubezpieczenia – uczynił to dopiero

po wydaniu przez Sąd Najwyższy postanowienia z 16 marca 2011 r., I UK 390/10,

odmawiającego przyjęcia do rozpoznania skargi kasacyjnej w sprawie dotyczącej

odwołania od decyzji z 20 października 2008 r. Wniosek o ponowne objęcie

dobrowolnym ubezpieczeniem chorobowym złożył dopiero w kwietniu 2011 r. i

został objęty tym ubezpieczeniem od tego miesiąca.

Podkreślenie już na wstępie przedmiotu rozpoznawanej sprawy i

ograniczonej w związku z tym kognicji Sądu Najwyższego było konieczne,

ponieważ część przedstawionych przez skarżącego wątpliwości uchyla się spod

ocen w niniejszym postępowaniu, dotyczącym wyłącznie podlegania skarżącego

ubezpieczeniu chorobowemu, które w przypadku osób prowadzących pozarolniczą

działalność gospodarczą jest dobrowolne (art. 11 ust. 2 ustawy o systemie

ubezpieczeń społecznych), co oznacza, że objęcie tym ubezpieczeniem następuje

16

jedynie na wniosek zainteresowanego (art. 14 ust. 1 i 1a tej ustawy).

Rozpoznawana sprawa nie dotyczy natomiast kwestii podlegania odwołującego się

po 18 sierpnia 2008 r. obowiązkowym ubezpieczeniom emerytalnemu, rentowym i

wypadkowemu w związku z prowadzoną działalnością gospodarczą.

Decyzja organu rentowego z 20 października 2008 r., stwierdzająca

niepodleganie skarżącego, poczynając od 13 stycznia 2004 r., ubezpieczeniom

społecznym (obowiązkowym emerytalnemu, rentowym i wypadkowemu oraz

dobrowolnemu chorobowemu) miała charakter deklaratoryjny. Ustanie tytułu

podlegania tym ubezpieczeniom nastąpiło z mocy prawa w związku z

zaprzestaniem prowadzenia przez skarżącego działalności gospodarczej. W decyzji

z 20 października 2008 r. organ rentowy stwierdził (ustalił i ocenił), że skarżący w

okresie objętym decyzją, czyli od 13 stycznia 2004 r., nie prowadził pozarolniczej

działalności gospodarczej i dlatego nie podlegał – stosownie do art. 6 ust. 1 pkt 5

ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych – obowiązkowo ubezpieczeniom

emerytalnemu i rentowym (pochodną czego było niepodleganie także

obowiązkowemu ubezpieczeniu wypadkowemu), a także nie zachodziły przesłanki

do objęcia go dobrowolnym ubezpieczeniem chorobowym na podstawie art. 11 ust.

2 tej ustawy. Ustalenia co do nieprowadzenia pozarolniczej działalności

gospodarczej oraz ocenę co do niepodlegania w związku z tym ubezpieczeniom

społecznym z tego tytułu, poczynając od 13 stycznia 2004 r., podzielił Sąd

Apelacyjny w prawomocnym wyroku z 24 czerwca 2010 r., III AUa …/10. Ustalenia

faktyczne i oceny prawne tego wyroku są wiążące dla wszystkich innych organów i

sądów – także Sądu Najwyższego – na podstawie art. 365 § 1 k.p.c. Z decyzji

organu rentowego z 20 października 2008 r. wynikało jednoznacznie, że z dniem 13

stycznia 2004 r. ustało dobrowolne ubezpieczenie chorobowe skarżącego,

ponieważ ustał tytuł ubezpieczenia. Ustało trwale, a nie zostało zawieszone na

czas objęty kontrolą organu rentowego. Ustanie tytułu podlegania dobrowolnemu

ubezpieczeniu chorobowemu wymagało – dla ponownego objęcia skarżącego tym

ubezpieczeniem – zgłoszenia wniosku na podstawie art. 14 ust. 1 i 1a ustawy o

systemie ubezpieczeń społecznych. Samo ewentualne podjęcie (wznowienie)

działalności gospodarczej po wydaniu decyzji stwierdzającej niepodleganie

17

ubezpieczeniu chorobowemu nie mogło oznaczać wznowienia tego ubezpieczenia,

potrzebny był do tego wniosek ubezpieczonego.

Osoby prowadzące pozarolniczą działalność gospodarczą, objęte

obowiązkowo ubezpieczeniami emerytalnym i rentowymi, podlegają na swój

wniosek dobrowolnie ubezpieczeniu chorobowemu (art. 11 ust. 2 w związku z art. 6

ust. 1 pkt 5 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych). Osoby, które są

obejmowane ubezpieczeniami społecznymi na zasadach dobrowolności, zgłaszają

wniosek o objęcie ich ubezpieczeniem w terminie przez siebie wybranym (art. 36

ust. 5 ustawy). Obowiązek zgłoszenia do ubezpieczeń społecznych osób

prowadzących pozarolniczą działalność gospodarczą, o których mowa w art. 6 ust.

1 pkt 5 , należy do tych osób (art. 36 ust. 3 ustawy). Nie może w tej sytuacji ulegać

wątpliwości, że po stwierdzeniu przez organ rentowy (decyzją z 20 października

2008 r.) ustania tytułu podlegania skarżącego ubezpieczeniu chorobowemu

ponowne objęcie go tym ubezpieczeniem wymagało złożenia ponownego wniosku

na podstawie art. 14 ust. 1 i 1a w związku z art. 36 ust. 3 i 5 ustawy o systemie

ubezpieczeń społecznych.

Należy zgodzić się ze skarżącym, gdy podnosi w uzasadnieniu skargi

kasacyjnej, że w orzecznictwie prezentowany jest pogląd, zgodnie z którym

złożenie wniosku o objęcie ubezpieczeniem społecznym nie jest warunkiem

nawiązania stosunku ubezpieczenia społecznego, jeżeli wola podlegania

dobrowolnemu ubezpieczeniu z tytułu prowadzenia działalności gospodarczej

została ujawniona w sposób wyraźny (por. wyrok Sądu Najwyższego z 3 lutego

1989 r., II URN 299/99, niepublikowany, wyrok Sądu Apelacyjnego w Łodzi z 3

listopada 2000 r., III AUa 774/00 , OSA 2001 nr 2, poz. 5, wyrok Sądu Najwyższego

z 16 sierpnia 2005 r., I UK 376/04, OSNP 2006 nr 11-12, poz. 195, OSP 2007 nr 7-

8, poz. 95 z glosą I.Sierockiej). W orzecznictwie prezentowany jest jednak także

pogląd odmienny. W wyroku z 8 sierpnia 2001 r., II UKN 518/00, OSNAPiUS 2003

nr 10, poz. 257, w stanie faktycznym, w którym dobrowolne ubezpieczenie

chorobowe ubezpieczonego ustało z mocy prawa wskutek niedotrzymania

ustawowego terminu zapłaty należnych składek na ten rodzaj ubezpieczenia, Sąd

Najwyższy stwierdził, że ponowne objęcie dobrowolnym ubezpieczeniem

chorobowym wymaga złożenia w tym zakresie ponownego wniosku przez

18

zainteresowanego. Wykładnia językowa art. 11 ust. 2 oraz art.14 ust. 1 i 1a ustawy

o systemie ubezpieczeń społecznych wskazuje na konieczność złożenia przez

ubezpieczonego odpowiedniego wniosku jako warunku objęcia dobrowolnym

ubezpieczeniem chorobowym. Sąd Najwyższy w składzie rozpoznającym niniejszą

skargę kasacyjną podziela ostatnio zaprezentowany pogląd.

Ponadto koncepcja skarżącego o aktualności pierwotnego wniosku o objęcie

dobrowolnym ubezpieczeniem społecznym, jeżeli nie został on cofnięty (podzielona

w uzasadnieniu wyroku Sądu Rejonowego z 2 kwietnia 2010 r., V U …/09) jest

konstrukcyjnie nie do przyjęcia, ponieważ stwierdzenie niepodlegania

dobrowolnemu ubezpieczeniu chorobowemu z powodu zaprzestania prowadzenia

pozarolniczej działalności gospodarczej jest jednoznaczne ze stwierdzeniem

ustania (wygaśnięcia) tytułu podlegania temu ubezpieczeniu. Prowadzi to do

wniosku, że w każdym przypadku ustania tytułu podlegania dobrowolnemu

ubezpieczeniu społecznemu (art. 14 ust. 2 ustawy o systemie ubezpieczeń

społecznych), ponowne objęcie dobrowolnymi ubezpieczeniami społecznymi

wymaga złożenia nowego wniosku przez zainteresowanego, natomiast samo

opłacanie składek na dobrowolne ubezpieczenie społeczne po ustaniu z mocy

prawa dobrowolnego tytułu ubezpieczenia nie powoduje dalszego trwania ochrony

ubezpieczeniowej z wygasłego stosunku ubezpieczenia społecznego. Nie można

przyjąć dorozumianego oświadczenia zainteresowanego o objęcie go dobrowolnym

ubezpieczeniem chorobowym, gdyż brak do tego podstaw. Do stosunków

ubezpieczenia społecznego – jako stosunków regulowanych prawem publicznym –

nie ma zastosowania art. 60 k.c., zgodnie z którym wola osoby dokonującej

czynności prawnej może być wyrażona przez każde zachowanie się tej osoby,

które ujawnia jej wolę w sposób dostateczny. Przepis ten reguluje składanie

oświadczeń woli per facta concludentia w stosunkach cywilnych (regulowanych

prawem prywatnym). Nie ma podstaw do odpowiedniego stosowania przepisów

Kodeksu cywilnego do wniosku o objęcie dobrowolnym ubezpieczeniem

społecznym. Przystąpienie do ubezpieczenia społecznego nie jest czynnością

prawną prawa cywilnego, do której można stosować wymieniony przepis oraz inne

przepisy Kodeksu cywilnego. Nie jest również czynnością prawa pracy, jak np.

umowa o pracę, do której można byłoby na podstawie art. 300 k.p. stosować

19

odpowiednio przepisy Kodeksu cywilnego. Wniosek o objęcie dobrowolnym

ubezpieczeniem chorobowym musi być wyraźny i jednoznaczny, nie jest

wystarczające samo opłacanie przez zainteresowanego składek na to

ubezpieczenie oraz przyjmowanie tych składek przez organ rentowy. Osoba

prowadząca pozarolniczą działalność gospodarczą podlega ubezpieczeniu

chorobowemu na zasadzie dobrowolności, a objęcie tym ubezpieczeniem realizuje

się poprzez zgłoszenie stosownego wniosku (art. 11 ust. 2 i art. 36 ust. 5 ustawy o

systemie ubezpieczeń społecznych). Nie oznacza to jednak, że przedmiotowy

wniosek, a konkretnie zawarte w nim oświadczenie o zgłoszeniu do ubezpieczenia

chorobowego, stanowi czynność prawną (zdarzenie prawne) rodzącą i kreującą

stosunek cywilnoprawny (por. wyrok Sądu Najwyższego z 5 grudnia 2007 r., II UK

106/07, LEX nr 346189).

W orzecznictwie Sądu Najwyższego przyjmuje się (np. w odniesieniu do

ubezpieczenia społecznego rolników), że samo faktyczne opłacanie składek na

ubezpieczenie społeczne nie jest wystarczające do objęcia tym ubezpieczeniem

(por. wyrok z 22 lipca 2009 r., I UK 70/09, LEX nr 529763). W wyroku z 28 listopada

2002 r., II UK 93/02, LEX nr 577471, Sąd Najwyższy wyraził pogląd, że sam fakt

opłacania składek na ubezpieczenie społeczne przez osobę wyłączoną z

możliwości objęcia tym ubezpieczeniem nie może rodzić skutków prawnych

odmiennych od wyraźnej regulacji ustawowej. Realizacja zasady demokratycznego

państwa prawnego (art. 2 Konstytucji RP) polega między innymi na tym, aby osoba

nieuprawniona nie otrzymała świadczenia jej nienależnego; zakres i formy

zabezpieczenia społecznego określa ustawa (art. 67 ust. 1 zdanie drugie

Konstytucji).

Powyższe rozważania pozwalają na postawienie tezy, że wyłączenie

odwołującego się z dobrowolnego ubezpieczenie chorobowego dokonane decyzją

organu rentowego z 20 października 2008 r. i potwierdzone prawomocnym

wyrokiem Sądu Apelacyjnego z 24 czerwca 2010 r., III AUa …/10, spowodowało

konieczność ponownego przystąpienia do tego ubezpieczenia, co wiązało się z

koniecznością złożenia stosownego wniosku, ponieważ w szczególności objęcie

dobrowolnym ubezpieczeniem chorobowym mogło w tej sytuacji nastąpić tylko w

ten sposób. Zaskarżony wyrok, oparty na przedstawionej ocenie prawnej, jest

20

zgodny z prawem. Istotna dla rozstrzygnięcia i decydująca o jego treści

argumentacja Sądu Okręgowego odnosiła się bowiem do oceny, czy po 20

października 2008 r. do czasu wydania stanowiącej przedmiot sporu w niniejszej

sprawie decyzji organu rentowego z 1 czerwca 2009 r., odmawiającej skarżącemu

prawa do zasiłku chorobowego za okresy: od 14 listopada do 2 grudnia 2008 r., od

5 grudnia do 12 grudnia 2008 r., od 17 grudnia do 31 grudnia 2008 r. oraz od 14

stycznia do 31 marca 2009 r., przystąpił on do dobrowolnego ubezpieczenia

chorobowego. Skoro nie przystąpił, to nie podlegał temu ubezpieczeniu, a

roszczenie o wypłatę zasiłku chorobowego nie ma podstaw prawnych.

Kasacyjne zarzuty naruszenia prawa materialnego są w tej sytuacji w

większości nietrafne (co dotyczy zwłaszcza zarzutu naruszenia art. 1 i art. 2 w

związku z art. 3 pkt 1 i art. 4 ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 25 czerwca 1999 r. o

świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i

macierzyństwa oraz art. 6 ust. 1 pkt 5, art. 8 ust. 6 pkt 1, art. 11 ust. 2, art. 12 ust. 1,

art. 13 pkt 4 i art. 14 ust. 1 i ust. 1a ustawy z dnia 13 października 1998 r. o

systemie ubezpieczeń społecznych). Sąd Okręgowy prawidłowo przyjął, że

skarżący w związku z wydaniem przez organ rentowy decyzji z 20 października

2008 r. był zobowiązany ponownie zgłosić się do dobrowolnego ubezpieczenia

chorobowego na podstawie art. 14 ust. 1 i 1a ustawy o systemie ubezpieczeń

społecznych. Sam fakt opłacania składek na to ubezpieczenie, także za okresy

objęte decyzją z 1 czerwca 2009 r., nie jest decydujący dla przyznania mu prawa

do świadczeń z ubezpieczenia chorobowego, podobnie jak to, że - według ustaleń

Sądu Rejonowego z 2 kwietnia 2010 r., V U …/09 - po 20 października 2008 r.

prowadził pozarolniczą działalność gospodarczą. Nie ma też decydującego

znaczenia okoliczność, że kontrola przeprowadzona przez ZUS - w wyniku której

wydano decyzję z 20 października 2008 r. - dotyczyła wyłącznie zamkniętego

okresu od 13 stycznia 2004 r. do 18 sierpnia 2008 r. Dlatego nietrafny i

nieskuteczny jest zarzut naruszenia art. 14 ust. 1 i ust. 1a w związku z art. 36 ust.

1, ust. 3 i ust. 4 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych w wyniku pominięcia

przez Sąd Okręgowy art. 48b ust. 1 tej ustawy.

Pozbawione doniosłości są zarzuty naruszenia art. 2 w związku z art. 4, art.

14 ust. 1 i art. 14a ustawy z dnia 2 lipca 2004 r. o swobodzie działalności

21

gospodarczej (jednolity tekst: Dz.U. z 2007 r. Nr 155, poz. 1095 ze zm.). Sam fakt

podjęcia przez skarżącego od października 2008 r. działalności gospodarczej nie

miał znaczenia dla podlegania dobrowolnemu ubezpieczeniu chorobowemu, skoro

nie złożył on z chwilą podjęcia tej działalności formalnego wniosku o ponowne

objęcie go dobrowolnym ubezpieczeniem chorobowym. Prawidłowo i zgodnie z

obowiązującym prawem (art. 11 ust. 2 w związku z art. 14 ust. 1 i 1a ustawy o

systemie ubezpieczeń społecznych) Sąd drugiej instancji przyjął, że dla objęcia

skarżącego dobrowolnym ubezpieczeniem chorobowym konieczne było ponowne

zgłoszenie do tego ubezpieczenia.

Rozstrzygnięcie przedstawionych przez skarżącego zagadnień prawnych

było w tej sytuacji zbędne, ponieważ istotna dla rozpoznania sprawy kwestia

prawna sprowadzała się tylko do jednego zagadnienia - czy po stwierdzeniu przez

organ rentowy niepodlegania dobrowolnemu ubezpieczeniu chorobowemu z

powodu zaprzestania wykonywania pozarolniczej działalności gospodarczej i

ustania w związku z tym tytułu podlegania temu ubezpieczeniu skarżący powinien

był ponownie zgłosić wniosek o objęcie go dobrowolnym ubezpieczeniem

chorobowym w celu zapewnienia sobie wypłaty świadczeń chorobowych w okresie

niezdolności do pracy. Wszystkie pozostałe kwestie prawne nie miały

bezpośredniego związku z przedmiotem sprawy. Z tych przyczyn Sąd Najwyższy

przyjął skargę kasacyjną do rozpoznania na posiedzeniu niejawnym i rozpoznał ją

na posiedzeniu niejawnym bez wyznaczania rozprawy.

Z przedstawionych przyczyn skarga kasacyjna nie podlegała uwzględnieniu,

chociaż uzasadniony okazał się zawarty w niej zarzut naruszenia art. 365 § 1 k.p.c.

Zawarty w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku pogląd o braku związania

Sądu Okręgowego uzasadnieniem wyroku Sądu Rejonowego z 2 kwietnia 2010 r.,

V U …/09, jest błędny. Sąd Okręgowy był związany ustaleniem i oceną prawną, że

od października 2008 r. do czerwca 2009 r. skarżący prowadził działalność

gospodarczą. Była to okoliczność prejudycjalna w tym znaczeniu, że jej ustalenie

doprowadziło Sąd Rejonowy do oceny materialnoprawnej, że skarżącemu

przysługuje prawo do zasiłku chorobowego za okresy od 6 maja do 11 maja 2009 r.

i od 14 maja do 29 czerwca 2009 r. z tytułu prowadzenia pozarolniczej działalności

gospodarczej (takie rozstrzygnięcie zostało zawarte w sentencji wyroku Sądu

22

Rejonowego z 2 kwietnia 2010 r., V U …/09). Wyrok ten się uprawomocnił (apelacja

organu rentowego została odrzucona). W uzasadnieniu tego wyroku Sąd Rejonowy

ustalił, że w okresie od października 2008 r. do czerwca 2009 r. skarżący prowadził

działalność gospodarczą w krótkich okresach zdolności do pracy, w tym przyjął w

październiku 2008 r. zlecenie i wykonał usługę doradztwa i reportażu, za którą

pobrał wynagrodzenie w kwocie 7.700 zł. W zeznaniu podatkowym za 2008 r. o

wysokości osiągniętego dochodu skarżący uwzględnił przychody z zasiłków

chorobowych oraz z usługi doradztwa i reportażu na kwotę 7.700 zł. W 2009 r.

osiągnął przychód z odsetek kapitalizowanych na rachunkach firmowych. W okresie

od października 2008 r. do czerwca 2009 r. był także niezdolny do pracy i w

okresach niezdolności do pracy działalności gospodarczej faktycznie nie prowadził.

Nawet poważne wątpliwości co do przedstawionych powyżej ustaleń

faktycznych Sądu Rejonowego, zwłaszcza co do rzeczywistego prowadzenia przez

skarżącego od października 2008 r. do czerwca 2009 r. pozarolniczej działalności

gospodarczej, stanowiącej tytuł ubezpieczenia społecznego (art. 6 ust. 1 pkt 5

ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych), nie pozwalały na zakwestionowanie

tych ustaleń, a zwłaszcza ich oceny prawnej, jako stanowiących kwestię

prejudycjalną dla wydania prawomocnego wyroku przyznającego skarżącemu

świadczenia z ubezpieczenia chorobowego. Ustalenia faktyczne i oceny prawne o

charakterze przesądzającym kwestię prejudycjalną (stanowiącą przesłankę

uwzględnienia roszczeń skarżącego zgłoszonych w tamtej sprawie) były wiążące

dla Sądu Okręgowego w niniejszej sprawie z mocy art. 365 § 1 k.p.c. Związanie

treścią prawomocnego wyroku oznacza nakaz przyjmowania przez podmioty

wymienione w art. 365 § 1 k.p.c., że w objętej orzeczeniem sytuacji faktycznej stan

prawny przedstawia się tak, jak to wynika z sentencji wiążącego orzeczenia.

Błędny pogląd Sądu Okręgowego co do braku związania ustaleniami

prawomocnego wyroku Sądu Rejonowego z 2 kwietnia 2010 r., V U ../09, nie miał

jednak żadnego wpływu na rozstrzygnięcie sprawy. Prawidłowy jest bowiem pogląd

Sądu Okręgowego, że skarżący powinien był po wydaniu decyzji organu rentowego

z 20 października 2008 r. (stwierdzającej wygaśnięcie tytułu podlegania

ubezpieczeniom społecznym, w tym dobrowolnemu ubezpieczeniu chorobowemu)

ponownie zgłosić się do dobrowolnego ubezpieczenia chorobowego. Skoro w

23

czasie objętym roszczeniem zgłoszonym w rozpoznawanej sprawie skarżący nie

zgłosił się do dobrowolnego ubezpieczenia chorobowego (na podstawie art. 36 ust.

3 i 5 w związku z art. 14 ust. 1 i 1a ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych),

bo uczynił to dopiero w kwietniu 2011 r., to nie przysługuje mu zasiłek chorobowy

za okresy objęte rozstrzygnięciem Sądu Okręgowego w niniejszej sprawie. Wyrok

Sądu Rejonowego z 2 kwietnia 2010 r., wiązał Sąd Okręgowy tylko co do

prowadzenia przez skarżącego od października 2008 r. do czerwca 2009 r.

pozarolniczej działalności gospodarczej. Nie wiązał natomiast Sądu Okręgowego w

zakresie błędnego poglądu prawnego o braku konieczności ponownego zgłoszenia

się skarżącego do dobrowolnego ubezpieczenia chorobowego po otrzymaniu

decyzji organu rentowego z 20 października 2008 r. Sąd jest związany wyrokiem

wydanym w innej sprawie (art. 365 § 1 k.p.c.) co do samego rozstrzygnięcia o

roszczeniu strony oraz co do ustaleń faktycznych, które stanowiły podstawę

faktyczną takiego rozstrzygnięcia. Nie jest (i nie może być) związany błędną

interpretacją prawa i w związku z tym błędnymi poglądami prawnymi wyrażonymi w

innym wyroku.

Po decyzji organu rentowego z 20 października 2008 r., stwierdzającej

(deklaratoryjnie) ustanie tytułu podlegania dobrowolnemu ubezpieczeniu

chorobowemu, poczynając od 13 stycznia 2004 r., ponowne objęcie skarżącego

dobrowolnym ubezpieczeniem chorobowym uzależnione było od złożenia przez

niego wniosku na podstawie art. 36 ust. 3 i ust. 5 w związku z art. 14 ust. 1 ustawy

o systemie ubezpieczeń społecznych. Stwierdzenie niepodlegania dobrowolnemu

ubezpieczeniu społecznemu oznaczało, że od dnia wskazanego w decyzji organu

rentowego (13 stycznia 2004 r.) do dnia ponownego złożenia wniosku o objęcie

dobrowolnym ubezpieczeniem chorobowym skarżący nie podlegał ubezpieczeniu

chorobowemu i za okres objęty rozstrzygnięciem w niniejszej sprawie nie

przysługiwał mu zasiłek chorobowy. Należy podzielić pogląd organu rentowego, że

po decyzji z 20 października 2008 r. ponowne nawiązanie stosunku ubezpieczenia

społecznego w zakresie dobrowolnego ubezpieczenia chorobowego wymagało

ponownego złożenia formalnego wniosku o objęcie tym ubezpieczeniem. Pierwotny

wniosek skarżącego o objęcie dobrowolnym ubezpieczeniem chorobowym stracił

znaczenie w związku z wydaniem przez organ rentowy decyzji z 20 października

24

2008 r. stwierdzającej niepodleganie ubezpieczeniu chorobowemu od 13 stycznia

2004 r. z powodu zaprzestania prowadzenia pozarolniczej działalności

gospodarczej.

Mimo opisanych uchybień Sądu Okręgowego, nie było podstaw do uchylenia

zaskarżonego wyroku, ponieważ zawarte w nim rozstrzygnięcie odpowiadało

prawu.

Mając powyższe na uwadze, Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji na

podstawie art. 39814

k.p.c.