II KK 211/11

WYROK Z DNIA 28 MARCA 2012 R.

II KK 211/11

Złożenie nieprawdziwego oświadczenia co do tożsamości,

obywatelstwa, zawodu, miejsca zatrudnienia lub zamieszkania, stanowi

wykroczenie określone w art. 65 § 1 k.w.; wykroczenie to dotyczy sprawcy,

który umyślnie za pomocą słowa lub pisma wprowadza w błąd organ

państwowy lub instytucję upoważnioną z mocy ustawy do legitymowania;

można się go również dopuścić przez zatajenie prawdziwego stanu rzeczy.

Przewodniczący: sędzia SN J. Szewczyk (sprawozdawca).

Sędziowie: SN K. Klugiewicz, SA (del. do SN) H. Komisarski.

Prokurator Prokuratury Generalnej: K. Parchimowicz.

Sąd Najwyższy po rozpoznaniu w dniu 28 marca 2012 r. sprawy

Aldony S. i innych oskarżonych z art. 272 k.k. i innych, z powodu kasacji,

wniesionej przez Prokuratora Okręgowego w W. od wyroku Sądu

Okręgowego w P. z dnia 15 kwietnia 2011 r., utrzymującego w mocy wyrok

Sądu Rejonowego w P. z dnia 7 września 2010 r.,

u c h y l i ł zaskarżony wyrok i utrzymany nim w mocy wyrok Sądu

Rejonowego w P. i sprawę p r z e k a z a ł temu Sądowi do ponownego

rozpoznania (...).

2

U Z A S A D N I E N I E

Wyrokiem z dnia 7 września 2010 r., Sąd Rejonowy w P. uniewinnił

Aldonę S. i innych oskarżonych o popełnienie przestępstw z art. 272 k.k.

oraz Annę N. i Urszulę K., które były oskarżone o popełnienie przestępstw z

art. 13 § 1 w zw. z art. 272 k.k., a także Adama K. oskarżonego o

popełnienie przestępstw z art. 272 k.k. oraz z art. 18 § 3 k.k. w zw. z art.

272 k.k.

Wskazany wyrok został zaskarżony przez Prokuratora Okręgowego w

W., który w apelacji wyrokowi Sądu pierwszej instancji zarzucił:

1) obrazę przepisów postępowania mającą wpływ na treść

orzeczenia, tj. art.7 k.p.k., art. 366 § 1 k.p.k., art. 391 § 1 k.p.k., art. 410

k.p.k., art. 424 § 1 k.p.k., a w konsekwencji wydanie orzeczenia na

podstawie niepełnego materiału dowodowego i na podstawie dowolnie

ukształtowanego stanu faktycznego oraz dokonaniu dowolnej oceny

materiału dowodowego z pominięciem zasad prawidłowego rozumowania

oraz wskazań wiedzy i doświadczenia życiowego, poprzez niezaliczenie do

materiału dowodowego zeznań świadka Wioletty J., sporządzenie

uzasadnienia wyroku z pominięciem w jego treści analizy

przeprowadzonych dowodów w postaci potwierdzeń odbioru decyzji

Prezydenta Miasta P. przez oskarżonych, pominięciu w ustalonym stanie

faktycznym okoliczności doręczenia wskazanych decyzji, oparcie się na

fragmentarycznych zeznaniach Izabeli W., Marcina C. i Moniki P.,

ocenionych przez Sąd sprzecznie z ich rzeczywistą treścią i w kierunku

zmierzającym do uniewinnienia oskarżonych,

2) błąd w ustaleniach faktycznych przyjętych za podstawę orzeczenia

i mający wpływ na jego treść, poprzez niesłuszne uznanie przez Sąd, iż

zachowanie oskarżonych nie wyczerpuje znamion zarzucanych im

przestępstw, gdyż wydanie decyzji orzekających o wpisaniu oskarżonych w

3

określonym obwodzie głosowania nie było skutkiem podstępnych działań a

jedynie przedłożenia wniosków zawierających nieprawdziwe dane, co

skutkowało przyjęciem, iż w sprawie zaistniała negatywna przesłanka

procesowa z art. 17 § 1 pkt. 2 k.p.k., a w konsekwencji uniewinnieniem

oskarżonych na podstawie art. 414 § 1 k.p.k., podczas gdy prawidłowa

ocena zgromadzonego materiału dowodowego bezsprzecznie wskazuje, iż

wprowadzenie w błąd funkcjonariuszy publicznych miało charakter

podstępny, a oskarżeni swoim zachowaniem wypełnili wszystkie znamiona

zarzucanych im występków z art. 272 k.k., z art. 18 § 3 k.k. w zw. z art. 272

k.k. oraz z art. 13 § 1 w zw. z art. 272 k.k.

Sąd Okręgowy w P. wyrokiem z dnia 15 kwietnia 2011 r., zaskarżony

wyrok utrzymał w mocy, uznając apelację za oczywiście bezzasadną.

Od wyroku Sądu Okręgowego w P. z dnia 15 kwietnia 2011 r.

kasację wywiódł Prokurator Okręgowy w W., który zaskarżył orzeczenie w

całości na niekorzyść wszystkich uniewinnionych w sprawie.

Oskarżyciel publiczny zarzucił:

1) rażące i mające wpływ na treść wyroku naruszenie przepisów

prawa karnego procesowego, to jest art. 433 § 2 k.p.k. i art. 457 § 3 k.p.k.,

polegające na nietrafnym nieuwzględnieniu – w wyniku dokonania

nienależytej kontroli odwoławczej zaskarżonego orzeczenia – zarzutów z

punktów 1 i 2 apelacji prokuratora dotyczących, mającego wpływ na treść

orzeczenia, naruszenia przepisów art. 7 k.p.k., art. 366 § 1 k.p.k., art. 391 §

1 k.p.k., art. 410 k.p.k., art. 424 § 1 k.p.k. oraz mającego wpływ na treść

orzeczenia błędnego przyjęcia, iż zachowanie oskarżonych nie

wyczerpywało znamion zarzucanych im przestępstw, gdyż wydanie decyzji

orzekających o wpisaniu oskarżonych w określonym obwodzie głosowania

nie było skutkiem podstępnych działań, a jedynie przedłożenia wniosków

zawierających nieprawdziwe dane,

4

2) rażące i mające wpływ na treść wyroku naruszenie przepisów

prawa karnego materialnego, to jest art. 272 k.k., polegające na

niesłusznym uznaniu, iż wprowadzenie w błąd funkcjonariuszy publicznych

przez oskarżonych nie miało charakteru podstępnego, podczas gdy

oskarżeni poza złożeniem wniosku o wpis do rejestru wyborców

podejmowali również inne działania, którym to zachowaniom, prawidłowo

ocenionym, należy przypisać znamię podstępności.

Autor kasacji wniósł o uchylenie wyroku Sądu Okręgowego w P. i

przekazanie sprawy Sądowi pierwszej instancji do ponownego rozpoznania.

Prokurator Prokuratury Generalnej na rozprawie kasacyjnej poparł kasację,

z tym że zmodyfikował wniosek końcowy przez żądanie uchylenia wyroku

Sądu Okręgowego w P. oraz utrzymanego nim w mocy wyroku Sądu

Rejonowego w P. i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi

pierwszej instancji.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje.

Kasacja zasługuje na uwzględnienie.

Trafny jest zarzut rażącej i mającej wpływ na treść wyroku obrazy art.

433 § 2 k.p.k. i art. 457 § 3 k.p.k., polegającej na błędnej kontroli

odwoławczej, skutkującej przyjęciem, iż zachowanie oskarżonych nie

wyczerpało znamion zarzuconych im przestępstw, gdyż wyłudzenie decyzji

administracyjnych o wpisaniu oskarżonych w określonym obwodzie

głosowania nie było skutkiem podstępnego wprowadzenia w błąd

funkcjonariuszy publicznych.

Jak wynika z treści uzasadnienia wyroku, Sąd odwoławczy dostrzegł

pewne uchybienia procesowe ze strony Sądu Rejonowego podniesione w

apelacji Prokuratora, jednakże przyjął, iż nie miały one wpływu na treść

orzeczenia, gdyż z pominiętych przez Sąd pierwszej instancji dowodów w

świetle całości zebranego materiału dowodowego, nie można wyprowadzić

wniosku, by zachowanie oskarżonych cechowało się taką podstępnością w

5

działaniu, która pozwoliłaby na przypisanie im popełnienia przestępstwa z

art. 272 k.k. Sąd odwoławczy uznał, iż wprowadzenie w błąd

funkcjonariuszy publicznych, co do stałego miejsca zamieszkania,

stanowiło formę zwykłego, a nie podstępnego wprowadzenia w błąd, gdyż

w działaniu oskarżonych nie dopatrzył się żadnych dodatkowych zabiegów

mających utwierdzić pracowników Urzędu Miasta P. w mylnym przekonaniu

o faktycznym miejscu zamieszkania oskarżonych. Sądy orzekające w

sprawie oceniły jednoznacznie, iż oskarżeni, wpisując do wniosku o

wydanie decyzji pozwalającej na głosowanie w innym obwodzie fałszywy

adres stałego miejsca zamieszkania, dopuścili się tylko niekaralnej

fałszywej informacji.

Zaprezentowane rozumowanie nie zostało poparte właściwą analizą

oraz oceną przesłanek trafnego rozumienia pojęcia „podstępne” użytego w

art. 272 k.k.

W doktrynie przyjmuje się, że przez podstępne wprowadzenie w błąd

rozumie się kłamliwe twierdzenia i ich upozorowanie jakimikolwiek środkami

np. pismami, zeznaniami świadków a także własnym zachowaniem (L.

Peiper: Komentarz do Kodeksu karnego, Kraków 1936, s. 405). Samo

złożenie funkcjonariuszowi publicznemu nieprawdziwego oświadczenia, co

do tożsamości, obywatelstwa, zawodu, miejsca zamieszkania, stanowi

wykroczenie z art. 65 § 1 k.w. Wykroczenie to dotyczy sprawcy, który

umyślnie za pomocą słowa lub pisma wprowadza w błąd organ państwowy

lub instytucję upoważnioną z mocy ustawy do legitymowania; może to

nastąpić również przez zatajenie prawdziwego stanu rzeczy. (Wydaje się,

że orzekające w sprawie Sądy przeoczyły przepis art. 65 § 1 k.w. w

kontekście art. 400 § 1 k.p.k.). Samo fałszywe informowanie nie jest więc

podstępem. Podstęp to zachowanie, którego celem jest oszukanie kogoś.

Wskazane wyrażenie określa także specyficzny psychiczny stosunek

sprawcy do swego czynu. Przy czym nie jest tutaj istotna jakość, forma lub

6

ilość fałszowanej informacji. Dla bytu rozważanego przestępstwa w

omawianym zakresie, ważne jest, aby informacja nie była zgodna z prawdą

i aby jako taka wywołała określony skutek. Wprowadzenie w błąd nie musi,

w szczególności opierać się na treści lub metodach, których wykrycie

wymaga uwagi wychodzącej ponad miarę przeciętną, by nie paść ofiarą

błędu (por. R. Zawłocki w: A. Wąsek red.: Komentarz do Kodeksu karnego

– część szczególna, t. II., wyd. IV, Warszawa 2010, s. 815). Podstępne

wprowadzenie w błąd, w rozumieniu art. 272 k.k. polega na celowym

wytworzeniu u wystawcy dokumentu mylnego wyobrażenia o

okolicznościach związanych z wyłudzonym dokumentem (por. R. Zawłocki,

op. cit., s. 817). Chodzi o informację, która stanowiła obiektywną i

bezsporną przesłankę powstania u wystawiającego dokument mylnego

wyobrażenia. Podstępne wprowadzenie w błąd może być zrealizowane np.

poprzez przedstawienie fałszywych świadków lub dokumentów, złożenie

własnych fałszywych oświadczeń itp. (por. R. Zakrzewski: Ochrona

wiarygodności dokumentów w nowym K.K. – Przegląd Ustawodawstwa

Gospodarczego 1999, Nr 7-8, s. 6).

Z poglądami prezentowanymi w piśmiennictwie koresponduje

orzecznictwo sądowe. Wyrażono w nim stanowiska, że podanie

notariuszowi nieprawdziwej okoliczności (np. fałszywego nazwiska lub daty

umowy) dla uzyskania aktu notarialnego potwierdzającego jej prawdziwość

stanowi podstępne wprowadzenie w błąd (por. uchwała Sądu Najwyższego

z 12 czerwca 1975 r., KZP 8/75, OSP 1976, nr 5, poz. 98 oraz

postanowienie Sądu Najwyższego z 4 stycznia 2005 r., II KK 286/04, R-

OSNKW 2005, poz. 5). W wyroku z dnia 25 lutego 1994 r., WR 20/94,

OSNKW 1994, z.5-6, poz. 33, Sąd Najwyższy wyjaśnił, że złożenie w

urzędzie wniosku o wydanie wtórnika prawa jazdy z nieprawdziwym

oświadczeniem o zgubieniu jego oryginału stanowi podstępne

wprowadzenie w błąd. Podobnie Sąd Apelacyjny w Krakowie w wyroku z

7

dnia 8 marca 2001 r., II AKa 33/01, KZS 2001, nr 5, poz. 27 orzekł, iż samo

oświadczenie o uznaniu dziecka, zawierające nieprawdę nie jest karalne.

Jednakże, gdy oświadczenie takie zostało złożone po to, by na jego

podstawie został sporządzony akt urodzenia dziecka, to zachodzi sytuacja

wskazana w art. 272 k.k.

Oczywiście o tym, czy wprowadzenie w błąd funkcjonariusza

publicznego nastąpiło „podstępnie”, czy też nie, rozstrzygać można

wyłącznie w realiach konkretnej sprawy.

W omawianej sprawie, zdaniem Sądu Najwyższego, istotą

podstępnego wprowadzenia w błąd w rozumieniu art. 272 k.k. było złożenie

na podstawie stosownego przepisu Ordynacji wyborczej wniosku o

wpisanie do rejestru wyborców w innym niż właściwy ze względu na stałe

miejsce zamieszkania obwodzie, na podstawie fałszywego adresu

zamieszkania w celu wyłudzenia decyzji administracyjnej poświadczającej

nieprawdę o prawie do głosowania w określonym obwodzie. Myli się Sąd

odwoławczy, wywodząc w ślad za Sądem pierwszej instancji, że

zachowanie oskarżonych stanowiło tylko fałszywe poinformowanie organu,

co do stałego miejsca zamieszkania. Wprowadzenie do treści wniosku jego

podstawy prawnej w postaci art. 12 ust. 4 ustawy z dnia 12 kwietnia 2001 r.

– Ordynacja wyborcza do Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej i do Senatu

Rzeczypospolitej Polskiej (Dz. U. Nr 46, poz. 499 ze zm.) oraz żądania

wpisania do rejestru wyborców na podstawie nieprawdziwego adresu

zamieszkania, stanowiło element decydujący dla wyłudzenia decyzji

poświadczającej (nieprawdę) o prawie do głosowania w innym niż właściwy

obwodzie wyborczym. W ten sposób, a nie tylko przez podanie fałszywego

adresu, oskarżeni wyłudzili lub usiłowali wyłudzić takie poświadczenie

nieprawdy. Następnie niektórzy korzystając z wyłudzonych decyzji naruszyli

prawo wyborcze i wypaczyli wyniki wyborów.

8

Ponadto ma rację oskarżyciel publiczny, że działania poszczególnych

oskarżonych nie były odosobnione i komponowały się z działaniami innych

osób. O takim porozumieniu świadczą wyjaśnienia niektórych oskarżonych i

świadków oraz okoliczności odbioru decyzji administracyjnych

umożliwiających oskarżonym głosowanie w innych obwodach głosowania,

niż powinni zgodnie z faktycznym miejscem stałego zamieszkania.

Szereg podstępnych zabiegów zauważył Sąd Okręgowy w P., niestety

ocenił je błędnie, podnosząc że „w żaden sposób nie można wyprowadzić

wniosku by działanie oskarżonych cechowało się taką podstępnością w

działaniu, która pozwalałaby przypisać oskarżonym popełnienie

przestępstwa z art. 272 k.k.”

Jak już wspomniano, dla bytu rozważanego przestępstwa w

omawianym zakresie, ważne jest, aby informacja nie była zgodna z prawdą

i aby wywołała pożądany przez sprawcę oszukańczy skutek.

Z uwagi na brak prawnych możliwości merytorycznej zmiany wyroków

Sądów pierwszej i drugiej instancji w postępowaniu kasacyjnym, uchylono

zaskarżony wyrok i utrzymany nim w mocy wyrok Sądu Rejonowego w P. i

przekazano sprawę temu Sądowi do ponownego rozpoznania. W toku

ponownego rozpoznania sprawy Sąd będzie związany przedstawionymi

wyżej zapatrywaniami prawnymi (art. 442 § 3 k.p.k. w zw. z art. 518 k.p.k.),

powinien także pamiętać o treści art. 413 § 2 pkt 1 k.p.k.