II UK 172/11

Sygn. akt II UK 172/11

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 28 marca 2012 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Beata Gudowska (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Roman Kuczyński

SSA Maciej Piankowski

w sprawie z wniosku I. W. i J. W.

przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych

z udziałem zainteresowanych: I. L. i M. L.

o odpowiedzialność z tytułu nieopłaconych składek,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 28 marca 2012 r.,

skargi kasacyjnej organu rentowego od wyroku Sądu Apelacyjnego […]

z dnia 28 lipca 2010 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę do ponownego

rozpoznania Sądowi Apelacyjnemu wraz z orzeczeniem o

kosztach postępowania kasacyjnego.

2

UZASADNIENIE

Wyrokiem z dnia 17 grudnia 2008 r. Sąd Okręgowy, zmieniając dwie decyzje

Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 4 lipca 2006 r., orzekł o zwolnieniu I. W. i

J. W. z odpowiedzialności za nieopłacone przez spółkę jawną „J.I.M.I. I. L. i spółka”

należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne i ubezpieczenie zdrowotne

za okres od grudnia 2001 r. do maja 2004 r., a także na Fundusz Pracy i Fundusz

Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych za okres od listopada 2001 r. do maja

2004 r. Podstawę prawną decyzji stanowił art. 115 § 1 ustawy z dnia z dnia 29

sierpnia 1997 r. – Ordynacja podatkowa (jednolity tekst: Dz.U. z 2005 r. Nr 8, poz.

60 ze zm.), który stanowi, że wspólnik spółki cywilnej, jawnej, partnerskiej oraz

komplementariusz spółki komandytowej albo komandytowo-akcyjnej odpowiada

całym swoim majątkiem solidarnie ze spółką i z pozostałymi wspólnikami za

zaległości podatkowe spółki.

Sąd, uwzględniając ustalenia Sądu Rejonowego, które stanowiły podstawę

jego wyroków – z dnia 23 grudnia 2004 r., uniewinniającego I. W. i J.W., i z dnia 9

września 2005 r., uniewinniającego I. W., J. W. oraz pozostałych wspólników I. L. i

M. L. od popełnienia czynu uporczywego naruszania praw pracowników przez

nieopłacanie składek na ich ubezpieczenie społeczne, iż czyn ten „spowodowany

był błędną decyzją Urzędu Skarbowego, powodującą zablokowanie bieżącej

działalności spółki” aż do czasu ogłoszenia jej upadłości, ustalił, że przyczyną

nieopłacenia składek były trudności finansowe spółki zaistniałe wskutek dokonania

przez Urząd Skarbowy zabezpieczenia należności podatkowych na kwotę

1.506.711,22 zł.

Ten sam pogląd wyraził Sąd Apelacyjny, który wyrokiem z dnia 28 lipca

2010 r. oddalił apelację organu rentowego. Uzupełnił materiał dowodowy;

przesłuchał w charakterze strony I. W., przeprowadził dowód z dokumentów

postępowania upadłościowego, z wyroku Sądu Okręgowego z dnia 10 lutego 2010

r. w przedmiocie rozwiązania spółki i jej ostatecznej likwidacji oraz ustalił kwoty

zadłużenia przypadające na okres po ogłoszeniu upadłości spółki w dniu 16

czerwca 2003 r. W świetle tych dowodów stwierdził rażącą dysproporcję między

kwotą zajęcia wynikającą z postanowienia Naczelnika Urzędu Skarbowego z dnia

27 sierpnia 2001 r. a ostatecznie ustaloną w decyzji z dnia 18 grudnia 2002 r.

3

należnością podatkową za 2000 r., wynoszącą za maj – 1.568 zł, za sierpień –

2.834 zł, za wrzesień – 359 zł, za październik – 39 zł, za listopad – 117 zł i za

grudzień – 1.074 zł, z odsetkami w kwocie 4.500 zł oraz dodatkowym

zobowiązaniem w wysokości 1.809 zł, w związku z czym działania podjęte przez

Urząd uznał za niezgodne z wyrażoną w art. 7 Konstytucji zasadą działania

organów władzy publicznej na podstawie i w granicach prawa oraz zasadą

proporcjonalności (art. 31 ust. 3 Konstytucji). W ocenie Sądu Apelacyjnego,

postępowanie organu podatkowego, nieuwzględniające interesu prywatnego

jednostki, nie mieściło się w granicach prawa i jako takie „implikowało ocenę

działania organu rentowego jako niemogącego uzyskać ochrony prawnej, gdyż

konsekwencjami działań opresyjnych ze strony organów fiskalnych państwa nie

mogą zostać obarczone osoby, które działały w dobrej wierze”.

W skardze kasacyjnej organu rentowego, zawierającej wniosek o uchylenie

zaskarżonego wyroku, podniesiono, że art. 115 Ordynacji podatkowej nie uzależnia

odpowiedzialności wspólnika spółki jawnej od przyczyn powstania zadłużenia ani

nie przewiduje zwolnienia z tej odpowiedzialności w razie nieopłacenia przez

płatnika składek na skutek wystąpienia szczególnych okoliczności. Oznacza to, że

ustalone przez Sąd Apelacyjny przyczyny powstania zadłużenia spółki,

sprowadzające się do trudności finansowych zapoczątkowanych błędnymi

decyzjami Urzędu Skarbowego, nie mają wpływu na odpowiedzialność jej

wspólników. W związku z tym skarga została oparta na podstawie naruszenia

przepisów postępowania – art. 47714

§ 2 k.p.c. w związku z art. 391 § 1 k.p.c. i w

związku z art. 178 ust. 1 Konstytucji, z zarzutem, że Sąd Apelacyjny nie badał

przesłanek odpowiedzialności wspólników spółki jawnej i pominął normujące je

przepisy art. 115 § 1 i § 2 Ordynacji podatkowej, oraz nie wskazując jakichkolwiek

innych przepisów prawa materialnego, które mogłyby znaleźć zastosowanie w

rozpoznawanej sprawie, nie dał swemu rozstrzygnięciu podstawy prawnej, co

spowodowało naruszenie art. 178 ust. 1 Konstytucji. Skarżący zarzucił również

naruszenie prawa materialnego przez niezastosowanie art. 115 § 1, 2 i 5 Ordynacji

podatkowej w związku z art. 31 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych oraz

niewłaściwe zastosowanie art. 7 Konstytucji przez zwolnienie wspólników spółki

jawnej z odpowiedzialności za zadłużenie spółki, mimo że nakładająca taki

4

obowiązek decyzja wydana została w zakresie ustawowych kompetencji organu

rentowego i nie nosi cech bezprawności.

Ubezpieczeni I. W. i J. W. wnieśli o oddalenie skargi, podnosząc, że Sąd

Apelacyjny nie ograniczył się do prostego niezastosowania art. 115 § 1, 2 i 5

Ordynacji podatkowej, lecz odmówił jego zastosowania po dokonaniu – przez

odwołanie się do aktu prawnego wyższego rzędu – gruntownej analizy stanu

faktycznego i wskazanego przepisu.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Odmowa zastosowania przez sąd – ze względu na naruszenie

konstytucyjnych praw jednostki – przepisu regulującego wiążąco w konkretnej

sprawie stosunek prawny jest dyskusyjna, gdyż pogląd aprobujący taką praktykę

(por. wyroki Sądu Najwyższego z dnia z kwietnia 1998 r., I PKN 90/98, OSNAPiUS

2000 nr 1, poz. 6, z dnia 26 maja 1998 r., III SW 1/98, OSNAPiUS 1998 nr 17, poz.

528, z dnia 26 września 2000 r., III CKN 1089/00, OSNC 2001 nr 3, poz. 37, z dnia

19 stycznia 2006 r., III BP 3/05, OSNP 2006 nr 23-24, poz. 991) został skutecznie i

przekonująco zakwestionowany. Jeżeli zatem sąd poweźmie wątpliwości co do

zgodności przepisu ustawy z Konstytucją, powinien zwrócić się z odpowiednim

pytaniem do Trybunału Konstytucyjnego (por. np. wyroki Sądu Najwyższego z dnia

16 kwietnia 2004 r., I CK 291/03, OSNC 2005 nr 4, poz. 71, z glosą M. Jasińskiego,

Gdańskie Studia Prawnicze – Przegląd Orzecznictwa 2005 nr 4, s. 163 i z dnia 30

października 2002 r., V CKN 1456/00, niepublikowany). Należy jednak zauważyć,

że Sąd Apelacyjny odstąpił od zastosowania art. 115 § 1 ustawy – Ordynacja

podatkowa bez jakichkolwiek wątpliwości co do kolizji treści tego przepisu z

Konstytucją, lecz bez oparcia w prawie, dokonał badania zgodności z Konstytucją

praktyki stosowania prawa.

W związku z tym, że w wyrażonych w tonie publicystycznym tezach

uzasadnienia zaskarżonego orzeczenia można odnaleźć nawiązanie do konstrukcji

nadużycia prawa, przewidzianej w art. 5 k.c., należy podkreślić, iż w prawie

administracyjnym, jako dziedzinie prawa publicznego, w zasadzie wyłączone jest

sięganie – w drodze analogii lub innych reguł interpretacyjnych – do konstrukcji

5

przyjętych w prawie prywatnym. Dotyczy to w szczególności odwoływania się do

zasad współżycia społecznego lub innych klauzul generalnych ukształtowanych na

użytek stosunków cywilnoprawnych. Z tych względów sąd ubezpieczeń

społecznych nie może kształtować stosunków z zakresu prawa ubezpieczeń

społecznych przy wykorzystaniu stosowanych w prawie prywatnym reguł

słuszności, sprawiedliwości lub zgodności z zasadami współżycia społecznego,

chyba że prawo pozytywne wyraźnie taką możliwość dopuszcza.

Ocena, czy występują okoliczności uzasadniające odstąpienie od orzeczenia

ze względu na zasady współżycia społecznego lub inne ważne względy społeczno-

gospodarcze przewidziana była w poprzednim stanie prawnym. Na podstawie

art. 40 ust. 2 ustawy z dnia 19 grudnia 1980 r. o zobowiązaniach podatkowych

(jednolity tekst: Dz.U. z 1993 r. Nr 108, poz. 486 ze zm.) organ rentowy był

zobowiązany jej dokonać przed wydaniem decyzji orzekającej o odpowiedzialności

osoby trzeciej za zobowiązania podatnika z tytułu składek na ubezpieczenie

społeczne (por. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 16 lutego 1999 r., II UKN 383/98,

OSNAPUS 2000 nr 7, poz. 293, z dnia 7 listopada 1997 r., II UKN 308/97,

OSNAPiUS 1998 nr 16 p. 485 i z dnia 7 listopada 1997 r., II UKN 315/97,

OSNAPiUS 1998 nr 16 p. 490). Obowiązujące wówczas odwołanie do klauzul

generalnych mogło prowadzić do podjęcia przez organ rentowy decyzji o

„zwolnieniu” osoby trzeciej z ponoszenia odpowiedzialności podatkowej za spółkę

osobową. W obecnym stanie prawnym przyczyny powstania zadłużenia spółki nie

mają wpływu na odpowiedzialność jej wspólników; mogą być uwzględnione tylko w

osobnym postępowaniu o umorzenie należności, prowadzonym na zasadach

określonych w art. 28 ust. 3 lub ust. 3a ustawy o systemie ubezpieczeń

społecznych.

Organ rentowy nie ma zatem kompetencji do „zwolnienia” wspólników z

obowiązku pokrycia długu spółki jawnej, a jeżeli stwierdzi brak przesłanek do

przeniesienia na nich odpowiedzialności, nie wydaje decyzji w ogóle. Wydanie

decyzji w przedmiocie stwierdzenia odpowiedzialności wspólników wbrew

przesłankom przewidzianym w art. 115 Ordynacji podatkowej może wprawdzie – w

wyniku rozpoznania odwołania – prowadzić do jej zmiany przez sąd pracy i

ubezpieczeń społecznych, lecz tylko przez stwierdzenie braku obowiązku pokrycia

6

długu składkowego spółki przez wspólnika, a nie przez zwolnienie go z takiego

obowiązku. Zwolnienie wspólników spółki jawnej z obowiązku zapłaty długu spółki

nie jest możliwe na podstawie art. 22 § 2 k.s.h., zgodnie z którym każdy wspólnik

odpowiada za zobowiązania spółki jawnej bez ograniczenia, całym swoim

majątkiem, solidarnie z pozostałymi wspólnikami oraz ze spółką. Mimo więc

umiejscowienia art. 115 Ordynacji podatkowej w rozdziale regulującym

odpowiedzialność osób trzecich, odpowiedzialność wspólników spółki jawnej za

zobowiązania podatkowe spółki dotyczy ich wprost. Jedynie egzekucja długu spółki,

w tym należności z tytułu ubezpieczeń społecznych powstałych w związku z

działalnością spółki, może być wobec wspólników prowadzona dopiero wówczas,

gdy egzekucja z majątku spółki okazała się w całości lub w części bezskuteczna

(art. 108 § 4 Ordynacji podatkowej).

W związku z tym, że Sąd drugiej instancji zaaprobował orzeczenie Sądu

pierwszej instancji o „zwolnieniu” wspólników spółki jawnej z odpowiedzialności

majątkowej za zaległości składkowe spółki, należy wskazać, iż stosownie do art. 31

i 32 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych

(jednolity tekst: Dz.U. z 2009 r. Nr 205, poz. 1585 ze zm.), do należności z tytułu

składek na ubezpieczenie społeczne, na Fundusz Pracy, Fundusz

Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych oraz ubezpieczenie zdrowotne stosuje

się odpowiednio m.in. art. 107 § 1 i 2 pkt 2 i 4, art. 108 § 1 i 4 oraz art. 115

Ordynacji podatkowej, regulujące odpowiedzialność podatkową osób trzecich.

Podstawę prawną decyzji organu ubezpieczeń społecznych stanowił art. 115

Ordynacji podatkowej, dotyczący odpowiedzialności wspólników za zaległości

podatkowe spółki osobowej własnym majątkiem solidarnie ze spółką i z pozostałymi

wspólnikami. Na jego podstawie wskazano I. W. i J. W., wspólników spółki jawnej

„J.I.M.I. I. L. i spółka”, jako na solidarnie odpowiedzialnych z własnego majątku za

dług składkowy tej spółki.

Należy podkreślić, że art. 115 Ordynacji podatkowej ustanawia – jako

wyłączne przesłanki odpowiedzialności wspólników – ustalenie istnienia zaległości

podatkowej oraz wskazanego w nim podmiotu (wspólnika spółki jawnej). Nie

zostały w tym przepisie przewidziane jakiekolwiek inne przesłanki przeniesienia

zobowiązania, w szczególności odnoszone do przyczyn powstania zadłużenia

7

usprawiedliwionych wystąpieniem szczególnych okoliczności. Stosowanie tego

przepisu nie pozwala zatem na uwzględnienie przy określaniu odpowiedzialności

jakiegokolwiek elementu uznaniowości lub dyskrecjonalności. Przyczyny powstania

zaległości są nieistotne; stanowią element pozaprawny, którego ustalenie, a

następnie uwzględnienie w procesie decyzyjnym narusza prawo.

Sąd ubezpieczeń społecznych rozpoznający odwołanie dokonuje oceny

decyzji organu rentowego z punktu widzenia jej zgodności z materialnym prawem

administracyjnym zastosowanym w zaskarżonej decyzji, a jego orzeczenie polega

na oddaleniu odwołania lub zmianie decyzji w całości lub w części i orzeczeniu co

do istoty sprawy (art. 47714

§ 1 i 2 k.p.c.). Zmieniając decyzję organu rentowego,

nie może nadawać jej treści, której – ze względu na kompetencje zakreślone w

przepisach prawa materialnego lub normach proceduralno-formalnych – nie mógł

jej nadać ten organ. Należy podkreślić wykluczenie dokonywania oceny

konstytucyjności przepisów w ramach stosowania ich prawa przez organ rentowy.

Z tego względu, z punktu widzenia art. 47714

§ 2 k.p.c., niedopuszczalne jest

zwolnienie osoby trzeciej z odpowiedzialności majątkowej przeniesionej na nią na

podstawie art. 115 § 1 Ordynacji podatkowej.

Sąd Najwyższy uchylił zatem zaskarżony wyrok i przekazał sprawę do

ponownego rozpoznania (art. 39815

§ 1 k.p.c.).