III CSK 231/11

Sygn. akt III CSK 231/11

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 30 marca 2012 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Barbara Myszka (przewodniczący)

SSN Krzysztof Strzelczyk

SSN Anna Owczarek (sprawozdawca)

w sprawie z powództwa Z. S.

przeciwko Spółdzielni Mieszkaniowej "K." w K.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 30 marca 2012 r.,

skargi kasacyjnej powódki

od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 2 marca 2011 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę do ponownego

rozpoznania Sądowi Apelacyjnemu pozostawiając temu Sądowi

rozstrzygnięcie o kosztach postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

2

Powódka Z. S. ostatecznie sprecyzowanym żądaniem pozwu wniosła o

nakazanie pozwanej Spółdzielni Mieszkaniowej „K." w K. wydania lokalu przy ulicy

W. […] w K. lub ustanowienia odrębnego prawa własności innego, podobnego

lokalu, ewentualnie zapłaty kwoty 264.094,48 zł z ustawowymi odsetkami tytułem

odszkodowania odpowiadającego wartości wskazanego lokalu.

Sąd Okręgowy wyrokiem z 21 października 2008 r. oddalił powództwo w

całości. Sąd Apelacyjny wyrokiem z dnia 27 stycznia 2009 r. oddalił apelację

powódki w części zaskarżającej orzeczenie dotyczące wydania wskazanego lokalu

lub ustanowienia odrębnego prawa własności innego lokalu, uchylił wyrok w części

dotyczącej żądania zapłaty przekazując w tym zakresie sprawę Sądowi

Okręgowemu do ponownego rozpoznania.

W trakcie ponownego rozpoznawania sprawy powódka rozszerzyła żądanie

dochodząc dodatkowo zasądzenia kwoty 5.000 zł tytułem odszkodowania,

obejmującego koszty poniesione przez nią w związku z innymi postępowaniami

sądowymi przeciwko Spółdzielni.

Sąd Okręgowy wyrokiem z dnia 30 września 2010 r. zasądził od Spółdzielni

Mieszkaniowej „K." w K. na rzecz Z. S. kwotę 48.246 zł z ustawowymi odsetkami od

dnia 14 maja 2008 r. do dnia zapłaty, oddalił powództwo w pozostałym zakresie.

Sąd Apelacyjny wyrokiem z dnia 2 marca 2011 r. oddalił apelację powódki,

zaskarżającą orzeczenie w części dotyczącej oddalenia powództwa o zapłatę

dalszej kwoty 215.848,49 zł tytułem odszkodowania obejmującego wartość lokalu.

Podstawa faktyczna rozstrzygnięcia była bezsporna. Siostra powódki G. S.,

której przysługiwało spółdzielcze lokatorskie prawo do lokalu mieszkalnego przy

ulicy W. […] w K., znajdującego się w zasobach Spółdzielni Mieszkaniowej „K.",

złożyła w grudniu 1997 r. wniosek o przekształcenie prawa do lokalu na

własnościowe, a w dniu 13 lutego 1998 r. oświadczenie o treści wymaganej przez

Spółdzielnię. Zarząd Spółdzielni uchwałą z dnia 19 marca 1998 r. wyraził zgodę na

przekształcenie prawa do lokalu. G. S. zmarła 27 maja 1998 r. Następcy prawni z

tytułu dziedziczenia - powódka Z. S. i K. S. wobec odmowy przekształcenia prawa

na ich rzecz w dniu 9 sierpnia 2002r. wnieśli pozew o przyjęcie w poczet członków

3

Spółdzielni i przeniesienie prawa własności przedmiotowego lokalu mieszkalnego.

Sąd Okręgowy wyrokiem z dnia 18 listopada 2003 r., sygn. akt I C 1802/02, oddalił

powództwo stwierdzając, że G. S. przysługiwało jedynie niezbywalne i nie

podlegające dziedziczeniu lokatorskie spółdzielcze prawo do lokalu mieszkalnego,

które wygasło w dacie śmierci. W postępowaniu ze skargi o wznowienie

postępowania Sąd Apelacyjny wyrokiem z dnia 5 stycznia 2007 r., sygn. akt I ACa

1624/06, zobowiązał Spółdzielnię Mieszkaniową „K." w K. do złożenia

oświadczenia woli o przyjęciu Z. S. w poczet członków i o ustanowieniu na jej rzecz

spółdzielczego własnościowego prawa do lokalu położonego w K. przy ul. W.[…].

Wcześniej, tj. w dniu 6 marca 2002 r. Spółdzielnia wniosła pozew o eksmisję Z. S.

i jej bratanicy małoletniej K. S., zajmujących wskazany lokal.

Wyrok uwzględniający powództwo, który zapadł w dniu 17 listopada 2004 r. sygn.

akt I C 1520/04, został wykonany w dniu 26 października 2005 r. w postępowaniu

egzekucyjnym. Spółdzielnia, po przeprowadzeniu przetargu, ustanowiła w dniu

16 grudnia 2005 r. na rzecz J. S. spółdzielcze własnościowe prawo

do przedmiotowego lokalu, uzyskując tytułem wkładu mieszkaniowego kwotę

126.600 zł.

Sąd Apelacyjny w wyroku kasatoryjnym z dnia 27 stycznia 2009 r. stwierdził,

że powódce przysługiwało roszczenie o przekształcenie spółdzielczego

lokatorskiego prawa do lokalu, uzyskane w wyniku spadkobrania, a wyrok

nakazujący złożenie oświadczenia woli jedynie je potwierdził i zrealizował.

Uznał że, wobec ustanowienia prawa do lokalu na rzecz osoby trzeciej, powstała

niemożność świadczenia, skutkująca roszczeniem odszkodowawczym, którego

podstawę stanowi art. 471 k.c., a szkoda powódki wyraża się wartością

ekspektatywy roszczenia o ustanowienie spółdzielczego własnościowego prawa do

lokalu, a nie jego wartością rynkową. Sąd Okręgowy ponownie rozpoznając sprawę

przyjął, w oparciu o opinię biegłego, że wartość rynkowa spółdzielczego

własnościowego prawa do lokalu nr 12 przy ul. W.[…], według stanu

w październiku 2005 r. i wyceny w listopadzie 2009 r., wynosi 166.710 zł,

a wartość ekspektatywy roszczenia o ustanowienie takiego prawa odpowiada

stosunkowi wartości uiszczonego wkładu do wartości rynkowej lokalu, tj. kwocie

48.246 zł. Współczynnik ten (28,93%) ustalono jako procentowy udział pierwotnego

4

wkładu, tj. sumy pierwszej wpłaty członka Spółdzielni i wartości spłaconego przez

niego kredytu, zaciągniętego przez Spółdzielnię na budowę lokalu, w wartości

pierwotnej lokalu, przyjętej jako wysokość wkładu mieszkaniowego ustalonego przy

oddaniu budynku do użytku. Sąd stwierdził, że na rynku nieruchomości nie

odnotowano sprzedaży ekspektatyw spółdzielczego własnościowego prawa do

lokalu, a powódka i jej poprzedniczka prawna nie uzupełniły wkładu budowlanego.

Sąd Apelacyjny uznał za prawidłowy sposób oszacowania szkody i ustalenie jej

wysokości. Wskazał, że wartość ekspektatywy odnosi się do wartości rynkowej

przedmiotowego lokalu, ale nie musi być z nią tożsama. Podkreślił, że powódce

przysługiwało jedynie roszczenie do Spółdzielni o przekształcenie lokatorskiego

spółdzielczego prawa do lokalu mieszkalnego, gdyż do jego ustanowienia nie

doszło, ponadto nie uzupełniła ona wkładu budowlanego, który wiązał się z tym

prawem, ani nie wykazała, że jedyną przeszkodą w jego wniesieniu były

działania pozwanej.

Powódka Z. S. wniosła skargę kasacyjną od powyższego wyroku, opartą na

zarzucie naruszenia przepisów postępowania, tj. art. 365 § 1 k.p.c. poprzez błędną

ocenę zakresu prawomocności wyroku Sądu Apelacyjnego z dnia 5 stycznia 2007

r., sygn. akt I ACa 1624/06, i przyjęcie, że orzeczenie to potwierdza istnienie

roszczenia o ustanowienie spółdzielczego własnościowego prawa do lokalu i

ekspektatywę podczas gdy, zgodnie z treścią art. 64 k.c., prawomocne orzeczenie

sądu stwierdzające obowiązek strony do złożenia oświadczenia woli zastępuje to

oświadczenie. Niewykonanie powyższego wyroku wyrządziło szkodę, której

wyrównania dochodziła powódka w obecnym procesie. W konkluzji wniosła o

uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania

Sądowi Apelacyjnemu.

Sąd Najwyższy zważył co następuje:

Ocena zasadności wskazanej podstawy wymaga w pierwszej kolejności

odniesienia się do konstrukcji prawnych i charakteru prawomocnego wyroku Sądu

Apelacyjnego z dnia 5 stycznia 2007 r., sygn. akt I A Ca 1624/06, zobowiązującego

Spółdzielnię Mieszkaniową „K." w K. do złożenia oświadczenia woli o przyjęciu Z.

5

S. w poczet członków i o ustanowieniu na jej rzecz spółdzielczego własnościowego

prawa do lokalu położonego w K. przy ul. W.[…].

Wniosek poprzedniczki prawnej powódki o dokonanie przekształcenia

przysługującego jej spółdzielczego prawa do lokalu mieszkalnego na własnościowe

prawo do lokalu został złożony w okresie obowiązywania art. 219 § 1 ustawy

z dnia 16 września 1982 r. prawo spółdzielcze, w brzmieniu nadanym ustawą z dnia

7 lipca 1994 r. o zmianie ustawy - Prawo spółdzielcze oraz o zmianie niektórych

ustaw (Dz. U. Nr 90, poz. 419). Wniosek ten miał charakter wiążący w tym

znaczeniu, że pisemne oświadczenie woli członka spółdzielni, zawierające żądanie

przekształcenia prawa do lokalu, po jego dojściu do spółdzielni w taki sposób, aby

mogła zapoznać się z jego treścią (art. 61 § 1 k.c.), spowodowało powstanie

nowego stosunku prawnego, łączącego spółdzielnię z członkiem (por. wyrok Sądu

Najwyższego z dnia 18 maja 2007 r., I CSK 63/07, nie publ.). Z tego stosunku

zaś wynikało prawo podmiotowe w postaci roszczenia o przekształcenie prawa,

będące jednocześnie ekspektatywą spółdzielczego własnościowego prawa do

lokalu mieszkalnego. Roszczenie powyższe podlegało dziedziczeniu, jeżeli nie

było osób uprawnionych na podstawie art. 221 § 1 prawa spółdzielczego, z tą

różnicą że - wobec wygaśnięcia nie podlegającego dziedziczeniu spółdzielczego

lokatorskiego prawa do lokalu - nie było możliwe dochodzenie przekształcenia

(zmiany treści dotychczasowego prawa) tylko ustanowienia nowego prawa

do lokalu (por. uchwała Sądu Najwyższego (7) z dnia 13 lipca 2006 r. III CZP 33/06,

OSNC 2007, nr 1, poz. 1). Roszczenie Z. S., oparte na art. 219 § 1 prawa

spółdzielczego, zostało zrealizowane na skutek uwzględnienia jej powództwa

w sprawie zakończonej prawomocnym wyrokiem Sądu Apelacyjnego z dnia 5

stycznia 2007 r., sygn. akt I A Ca 1624/06.

Orzeczenie to wywołało skutek zarówno materialno-prawny jak i formalno-prawny.

Pierwszy polega na wygaśnięciu, na skutek umorzenia, dotychczasowego stosunku

zobowiązaniowego i oznaczeniu nowej normy indywidualno-konkretnej. Norma ta

ma moc wiążącą i w sposób trwały reguluje sporny między stronami stosunek

prawny (res iudicata ius facit inter partes). Istotny jest w omawianym wypadku

charakter konstytutywny prawo-kształtujący, a nie deklaratywny, zapadłego wyroku

i jego skutek wsteczny (ex tunc). Wydanie takiego rozstrzygnięcia jest możliwe w

6

stwierdzeniu obowiązku złożenia oświadczenia woli (art. 64 k.c.). Orzeczenie Sądu

Apelacyjnego uwzględniające w całości żądanie pozwu, które zawierało pośrednio

oświadczenie woli powódki, o treści nakazującej pozwanej Spółdzielni złożenie

oświadczenia woli oznaczonej treści stanowiącego dalszą część składową umowy,

zastąpiło nie tylko to oświadczenie ale, tworząc w zakresie niezbędnych elementów

umowy konsens, zastąpiło ją także (por. uchwała (7), mająca moc zasady prawnej,

Sądu Najwyższego z dnia 7 stycznia 1967 r. III CZP 32/66, OSNC 1968, nr 12,

poz. 199, postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 20 kwietnia 2006 r., III CSK

37/06, OSNC 2007, nr 2, poz. 29). Wyrok Sądu zastępuje również formę

szczególną wymaganą dla danego oświadczenia woli (por. wyrok Sądu

Najwyższego z dnia 5 września 2002 r. II CKN 1035/00). Oznacza to, że powódce

przysługiwała nie ekspektatywa, a spółdzielcze własnościowe prawo do lokalu

położonego w K. przy ul. W.[…]. Udzielona prawomocnym orzeczeniem Sądu

prawna ochrona określonego nim stosunku prawnego jest niewzruszalna, a wyrok

ten wiąże nie tylko strony i sąd, który je wydał, ale również inne sądy (art. 365 § 1

k.p.c.). Związanie treścią wyroku Sądu Apelacyjnego z dnia 5 stycznia 2007r., sygn.

akt I A Ca 1624/06 powoduje, że powinien być on respektowany także w obecnym

postępowaniu, w którym powódka realizuje roszczenie odszkodowawcze.

Naruszenie art. 365 § 1 k.p.c., wobec przyjęcia przez sąd odwoławczy braku

mocy wiążącej wskazanego orzeczenia, miało istotny wpływ na wynik sprawy, stąd

uzasadnia podstawę kasacyjną określoną art. 3983

§ 1 pkt 2 k.p.c. w stopniu

skutkującym koniecznością wydania orzeczenia kasatoryjnego. Na uchybienie

powyższe zapewne miały wpływ nieprawidłowe oceny prawne i wskazania co do

dalszego postępowania, zawarte w uzasadnieniu wcześniejszego wyroku Sądu

Apelacyjnego z dnia 27 stycznia 2009 r., którymi Sądy obu instancji były związane

(art. 386 § 6 k.p.c.). Związanie wytycznymi nie dotyczy jednak Sądu Najwyższego

(por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 6 kwietnia 1998 r., I CKN 595/97, OSNC

1998, nr 12, poz. 211). Uzupełniająco jedynie wskazać należy, że kwestia nie

uzupełnienia wkładu budowlanego przez powódkę i jej poprzedniczkę prawną ma

charakter wtórny względem powstałego własnościowego prawa do lokalu, gdyż

mogła być przedmiotem dalszych rozliczeń i samodzielnego powództwa o zapłatę

(por. uchwała Sądu Najwyższego z dnia 22 maja 1996 r., III CZP 45/96, OSP 1996

7

r., nr 10, poz. 179). Niemniej fakt nie uiszczenia ekwiwalentnego wkładu

budowlanego w pełnej wysokości powinien być uwzględniony przy szacowaniu

szkody powódki, wynikającej z następczej niemożliwości uzyskania przez nią

świadczenia na skutek przeszkody prawnej, spowodowanej ustanowieniem przez

pozwaną tożsamego ograniczonego prawa rzeczowego na rzecz osoby trzeciej.

O kosztach postępowania kasacyjnego postanowiono w oparciu o art. 108 § 2

w zw. z art. 39821

i art. 391 § 1 k.p.c.