I CSK 8/12

Sygn. akt I CSK 8/12

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 4 kwietnia 2012 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Tadeusz Wiśniewski (przewodniczący)

SSN Dariusz Dończyk

SSN Irena Gromska-Szuster (sprawozdawca)

w sprawie z powództwa E. W.

przeciwko B. W. i Wojskowej Agencji Mieszkaniowej

o ustalenie,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 4 kwietnia 2012 r.,

skargi kasacyjnej powódki

od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 25 maja 2010 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o

kosztach postępowania kasacyjnego.

2

Uzasadnienie

Zaskarżonym wyrokiem z dnia 25 maja 2010 r. Sąd Apelacyjny oddalił

apelację powódki E. W. od wyroku Sądu pierwszej instancji oddalającego

powództwo przeciwko B. W. i Wojskowej Agencji Mieszkaniowej o ustalenie

nieważności umowy zawartej przez pozwanych w dniu 5 marca 2008 r. o

ustanowienie odrębnej własności i sprzedaż lokalu nr 8 w W. przy ul. K.[...].

Sądy ustaliły, że w czasie trwania małżeństwa powódki z pozwanym B. W.,

w dniu 10 października 1978 r., została przydzielona pozwanemu B. W. -

żołnierzowi zawodowemu - osobna kwatera stała w W. przy ul. K. [...] m. 8. Przy

ustalaniu powierzchni przydzielonej kwatery uwzględniono powódkę jako żonę oraz

syna stron.

W 1990 r. pozwany B. W. przeszedł na emeryturę, a w 1995 r. wyprowadził

się ze wspólnie zajmowanej kwatery, w której pozostała powódka z synem.

Pozwany ponownie wprowadził się do tego lokalu w 2007 r.

W dniu 2 października 1997 r. małżeństwo stron zostało rozwiązane przez

rozwód z wyłącznej winy męża i w wyroku rozwodowym Sąd ustalił sposób

korzystania przez byłych małżonków ze spornego lokalu mieszkalnego, zaś na

wniosek pozwanego B. W. pozwana Agencja dokonała podziału między byłych

małżonków opłat za korzystanie z mieszkania, jednak z dniem 1 listopada 2007 r.

ponownie ustaliła jedną opłatę.

Ugodą sądową z dnia 6 czerwca 2001 r. E. W. i B. W. dokonali podziału

majątku wspólnego w zakresie wskazanych przez nich składników tego majątku:

trzech złotych pierścionków, obrazu olejnego, pieniędzy zgromadzonych na koncie

bankowym i koncie dewizowym oraz 30 książeczek o wartości 100 zł.

W dniu 5 marca 2008 r. pozwani zawarli umowę notarialną ustanowienia

odrębnej własności lokalu nr 8 przy ul. K. [...] w W. i sprzedaży przez Agencję na

rzecz pozwanego B. W. tego lokalu.

Pozwem z dnia 27 maja 2008 r. B. W. wniósł o orzeczenie eksmisji E. W. z

przedmiotowego lokalu.

3

Sądy obu instancji stwierdziły, że powódka ma interes prawny, w rozumieniu

art. 189 k.p.c., w żądaniu ustalenia na podstawie art. 58 k.c. nieważności umowy

sprzedaży lokalu z dnia 5 marca 2008 r., jednak uznały to żądanie za

nieuzasadnione.

W ocenie Sądu pierwszej instancji, powódce na podstawie art. 8 ust. 1 i art.

18 ustawy z dnia 10 maja 1976 r. o zakwaterowaniu sił zbrojnych (jedn. tekst:

Dz. U. z 1992 r. Nr 5, poz. 19 ze zm. - dalej: „u.z.s.z.”) oraz art. 26 i art. 28 ustawy

z dnia 22 czerwca 1995 r. o zakwaterowaniu Sił Zbrojnych Rzeczypospolitej

Polskiej (jedn. tekst Dz. U. z 2010 r. Nr 206, poz. 1367 ze zm. - dalej:

„u.z.S.Z.R.P.”) przysługiwało również po rozwodzie prawo do dalszego

zamieszkiwania w przydzielonej pozwanemu kwaterze. Posiadała ona zatem tytuł

prawny do zamieszkiwania w tym mieszkaniu, a to, zgodnie z art. 56 u.z.S.Z.R.P.,

dawało jej prawo do nabycia lokalu na warunkach określonych w tym przepisie

i w art. 58 ustawy oraz prowadziło do powstania roszczenia o nabycie lokalu.

Jednakże z dniem 1 lipca 2004 r. art. 28 u.z.S.Z.R.P. został uchylony i prawo do

zamieszkiwania w lokalu pozostającym w dyspozycji WAM zostało przyznane

wyłącznie żołnierzowi służby stałej. Na dzień 5 marca 2008 r. jedyną osobą

posiadającą tytuł prawny do zamieszkiwania w spornym lokalu i tym samym do jego

wykupu był pozwany B. W., gdyż nowelizacja z dnia 16 kwietnia 2004 r. pozbawiła

powódkę roszczenia o wykup mieszkania.

Sąd Apelacyjny stwierdził natomiast, że ponieważ art. 56 u.z.S.Z.R.P.

do chwili nowelizacji obowiązującej od dnia 1 lipca 2004 r. przyznawał prawo do

nabycia lokalu mieszkalnego tylko osobom uprawnionym, zajmującym kwaterę na

podstawie decyzji o przydziale lub umowy najmu, a powódka zajmowała kwaterę

nie na podstawie umowy najmu ani decyzji o przydziale, lecz na mocy uprawnień

pochodnych, wynikających z pozostawania w związku małżeńskim z żołnierzem,

który przydział taki otrzymał - powódka już przed rozwodem nie miała uprawnień do

nabycia przedmiotowego lokalu. Zdaniem Sądu drugiej instancji, powódka nigdy nie

nabyła prawa do kupienia tego lokalu gdyż poprzednio obowiązująca ustawa o

zakwaterowaniu sił zbrojnych w ogóle nie przewidywała możliwości wykupu

mieszkań przydzielonych wcześniej jako kwatery dla żołnierzy zawodowych, zaś

4

uregulowania ustawy z dnia 22 czerwca 1995 r. wykluczały powódkę z grona osób

mogących ubiegać się o nabycie takiego lokalu.

W skardze kasacyjnej opartej na pierwszej podstawie, powódka zarzuciła

naruszenie art. 58 § 1 k.c. w zw. z art. 56 w zw. z art. 28 u.z.S.Z.R.P. przez błędną

wykładnię i w jej wyniku przyjęcie, że powódce nie przysługuje tytuł prawny

do zamieszkiwania w przedmiotowym lokalu i nie jest osobą uprawnioną do jego

nabycia; art. 2 w zw. z art. 64 i art. 75 Konstytucji w zw. z art. 58 § 1 k.c. przez

niezastosowanie zasady ochrony praw nabytych; art. 23 ust. 1 i 3 ustawy z dnia

16 kwietnia 2004 r. o zmianie ustawy o zakwaterowaniu Sił Zbrojnych

Rzeczypospolitej Polskiej i niektórych innych ustaw (Dz. U. Nr 116, poz. 1203

ze zm. - dalej: „ustawa nowelizacyjna z 2004 r.”) przez błędną wykładnię

i niezastosowanie oraz art. 33 k.r.o. w zw. z art. 58 k.c. przez błędną wykładnię

i niewłaściwe zastosowanie w wyniku przyjęcia, że prawo do korzystania z kwatery

stałej nie stanowi składnika majątku wspólnego byłych małżonków W. i jedyną

osobą uprawnioną do nabycia lokalu był pozwany B. W.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Z uwagi na to, że zgodnie z art. 39813

§ 1 k.p.c., Sąd Najwyższy rozpoznając

skargę kasacyjną w granicach zaskarżenia i w granicach podstaw, bierze pod

uwagę z urzędu nieważność postępowania, w pierwszej kolejności wymaga

rozważenia ta kwestia, bowiem w postępowaniu w pierwszej i drugiej instancji jako

strona pozwana występował, obok pozwanego B. W., Skarb Państwa

reprezentowany przez Wojskową Agencję Mieszkaniową, a pełnomocnictwa dla

pełnomocników procesowych tego pozwanego podpisali kolejni Dyrektorzy

Oddziału Regionalnego Wojskowej Agencji Mieszkaniowej w W., na podstawie

udzielonego im przez Prezesa WAM pełnomocnictwa do działania w imieniu i na

rzecz Skarbu Państwa reprezentowanego przez WAM przed sądami i organami

administracyjnymi i udzielania dalszych pełnomocnictw. Tymczasem zgodnie z art.

8 ust. 3 u.z.S.Z.R.P., Wojskowa Agencja Mieszkaniowa jest osobą prawną, a więc

nie jest jednostką organizacyjną Skarbu Państwa i ma samodzielnie zdolność

prawną, zdolność do czynności prawnych oraz zdolność sądową i zdolność

procesową. Stroną pozwaną w rozpoznawanej sprawie jest zatem Wojskowa

5

Agencja Mieszkaniowa, a nie Skarb Państwa reprezentowany przez tą Agencję, co

zostało sprostowane przez Sąd Apelacyjny w komparycji zaskarżonego wyroku.

Pozostała jednak kwestia wadliwie udzielonego pełnomocnictwa

procesowego dla pełnomocników procesowych WAM występujących przed Sądem

pierwszej i drugiej instancji, bowiem oddziały regionalne WAM nie mają osobowości

prawnej, a zatem ich dyrektorzy (będący zgodnie z art. 10 pkt 3 u.z.S.Z.R.P.

jedynie organami Agencji) mogą działać tylko jako organy i w granicach

umocowania, zaś udzielone im pełnomocnictwo przez Prezesa WAM, stanowiące

podstawę udzielonego z kolei przez nich pełnomocnictwa procesowego dla radcy

prawnego i adwokata występujących w sprawie przed Sądami pierwszej i drugiej

instancji, ograniczało się do zastępowania Prezesa WAM jedynie gdy ten działa

w imieniu i na rzecz Skarbu Państwa. W konsekwencji pełnomocnicy procesowi

występowali bez należytego umocowania. Ponieważ jednak ich czynności

procesowe zostały potwierdzone przez prawidłowo umocowanego Dyrektora

Oddziału Regionalnego WAM w W. (k. 268 i 269), nie ma obecnie podstaw do

stwierdzenia nieważności postępowania sądowego (art. 92 k.p.c. w zw. z art. 103 §

1 k.c.).

Przechodząc do oceny podstaw kasacyjnych za uzasadnione i skuteczne

należy uznać zarzuty naruszenia art. 56 u.z.S.Z.R.P. w brzmieniu obowiązującym

przed nowelizacją dokonaną ustawą nowelizacyjną z 2004 r. i w chwili zawarcia

umowy kupna lokalu oraz art. 33 k.r.o., w brzmieniu obowiązującym przed

nowelizacją dokonaną ustawą z dnia 17 czerwca 2004 r. o zmianie ustawy kodeks

rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. Nr 162, poz. 1691 - dalej: „ustawa nowelizacyjna

k.r.o. z dnia 17 czerwca 2004 r.”). Sąd Apelacyjny dokonał bowiem błędnej

wykładni art. 56 u.z.S.Z.R.P. jak również w ogóle nie rozważył kwestii, czy

uzyskane przez pozwanego B. W. prawo do kwatery stałej, weszło w skład majątku

wspólnego małżonków W., co ma decydujące znaczenie dla oceny, czy także

powódce przysługiwało prawo nabycia lokalu w trybie przewidzianym w art. 56-58

u.z.S.Z.R.P. Pozwany B. W. otrzymał przydział przedmiotowej kwatery stałej pod

rządami przepisów u.z.s.z., której art. 8 ust. 1 przewidywał, że kwatera taka jest

przeznaczona na zakwaterowanie stałe żołnierza zawodowego i jego rodziny i

zgodnie z art. 9 ust. 2, przy ustalaniu powierzchni kwatery przysługującej

6

żołnierzowi uwzględnia się między innymi jego stan rodzinny. Podobne regulacje

zawierał art. 24 ust. 1 u.z.S.Z.R.P. w brzmieniu sprzed nowelizacji dokonanej

ustawą nowelizacyjną z 2004 r. oraz art. 26 ust. 2 pkt 1, zgodnie z którym

członkiem rodziny żołnierza służby stałej, którego uwzględnia się przy ustalaniu

przysługującej powierzchni użytkowej jest między innymi małżonek. Nie ulega

zatem wątpliwości, że przydzielona żołnierzowi kwatera stała ma zaspokajać

potrzeby rodziny żołnierza. Na gruncie obu tych ustaw w doktrynie i orzecznictwie

Sądu Najwyższego stwierdzono, że przydział kwatery stałej jest prawem

podmiotowym żołnierza zawodowego oraz że podmiotem tego prawa jest również

współmałżonek żołnierza, a w konsekwencji prawo do korzystania z takiej kwatery

stanowi składnik majątku wspólnego małżonków (porównaj uzasadnienie uchwały

z dnia 21 grudnia 2006 r. III CZP 131/06, OSNC 2007/10/152 oraz postanowienie

z dnia 26 listopada 2009 r. III CZP 96/09 nie publ.).

Stanowisko to należy podzielić. Ponieważ chwilą miarodajną dla oceny,

co wchodzi w skład majątku wspólnego małżonków jest z jednej strony stan prawny

obowiązujący w dacie nabycia przedmiotu w czasie trwania małżeństwa, a z drugiej

strony stan prawny obowiązujący w dniu uprawomocnienia się wyroku

rozwodowego, oceny tej kwestii należy dokonać według stanu prawnego

obowiązującego w październiku 1978 r. (data przydziału kwatery) i w październiku

1997 r. (data rozwodu). Jak już wskazano, wyżej przepisy art. 8 ust. 1 i 9 ust. 2

u.z.s.z. przesądzały o tym, że kwaterę przydzielano dla zaspokojenia potrzeb

rodziny żołnierza zawodowego, zaś art. 18 ust. 1 i 2 tej ustawy regulował

uprawnienia żołnierza i jego byłego współmałżonka do kwatery po rozwodzie,

przyznając byłemu współmałżonkowi prawo do zamiennego lokalu mieszkalnego.

Prawo do zajmowania kwatery przysługiwało zatem zarówno żołnierzowi jak i jego

małżonkowi, również po rozwodzie do czasu przydzielenia byłemu małżonkowi

lokalu zamiennego. Także na gruncie przepisów u.z.S.Z.R.P., jak wskazano wyżej,

prawo do zamieszkiwania w kwaterze przysługiwało żołnierzowi i współmałżonkowi,

który zachowywał je również po rozwodzie, co potwierdza art. 23 ust. 1 ustawy

nowelizacyjnej z 2004 r. stanowiący, że osoby, którym do dnia wejścia w życie tej

ustawy (do dnia 1 lipca 2004 r.) przydzielono osobną kwaterę stałą, zachowują

nabyte do tego dnia uprawnienia na czas zajmowania tej kwatery, przy czym przez

7

użyte w tym przepisie określenie „osoby”, należy rozumieć wszystkie osoby brane

pod uwagę przy przydziale kwatery, a więc także małżonka żołnierza (art. 26 ust. 2

u.z.S.Z.R.P.).

Od chwili wejścia w życie u.z.S.Z.R.P., lokale stanowiące kwatery stałe

mogły być zbywane w trybie i na zasadach określonych w art. 56-58 tej ustawy.

Zarówno przed nowelizacją z 2004 r., jak i po tej nowelizacji, prawo do nabycia

takiej kwatery przysługiwało między innymi osobom „uprawnionym, które zajmują

kwaterę na podstawie decyzji o przydziale” (przed nowelizacją z 2004 r.) lub

„osobom posiadającym tytuł prawny do zamieszkiwania w tym lokalu mieszkalnym”

(po nowelizacji z 2004 r.). W obu wypadkach wykładnia tych pojęć musi

uwzględniać regulacje zawarte w art. 58, który zarówno przed jak i po nowelizacji

z 2004 r. rozróżniał sytuacje sprzedaży kwatery żołnierzowi zawodowemu i innym

osobom uprawnionym, w tym członkom rodziny i małżonkowi, przewidując różne

bonifikaty w każdym wypadku. Nie ulega zatem wątpliwości, że wbrew

odmiennemu stanowisku Sądu Apelacyjnego, przepis art. 56 zarówno przed, jak i

po nowelizacji z 2004 r. przewidywał prawo do nabycia kwatery na preferencyjnych

zasadach również dla małżonka żołnierza zawodowego, któremu przydzielono

kwaterę. Małżonek był bowiem „osobą uprawnioną” zajmującą kwaterę

na podstawie decyzji o przydziale (przed nowelizacją z 2004 r.), jak również

był „osobą posiadającą tytuł prawny do zamieszkiwania w tym lokalu

(po nowelizacji z 2004 r.) i w art. 58 przewidziano sytuację, gdy to małżonek był

nabywcą lokalu, ustalając wówczas inne ceny niż wtedy, gdy nabywcą był żołnierz.

Rozważając, czy prawo do kwatery stałej przydzielonej żołnierzowi

zawodowemu w czasie trwania małżeństwa wchodzi do majątku wspólnego trzeba

stwierdzić, że ponieważ żaden z przepisów omawianych wyżej ustaw nie przesądza

wprost tej kwestii, mają w tym względzie zastosowanie ogólne zasady przewidziane

w k.r.o. dotyczące przynależności prawa do majątku wspólnego lub osobistego

(odrębnego). W rozpoznawanej sprawie chodzi o przepisy k.r.o. w brzmieniu

obowiązującym przed nowelizacją k.r.o. dokonaną ustawą z 17 czerwca 2004 r.,

choć trzeba stwierdzić, że w tym przedmiocie nowelizacja nie wprowadziła istotnych

zmian. Wymieniony w przepisach k.r.o. katalog składników majątku odrębnego

(obecnie osobistego) jest zamknięty, a zatem wszystkie prawa, które do niego nie

8

należą, wchodzą w skład majątku wspólnego. Ponieważ w tym wypadku nie chodzi

o prawa wskazane w art. 33 pkt 1-5 i 7-8 k.r.o., ocenie podlegać może jedynie to,

czy prawo do kwatery stałej jest prawem niezbywalnym w rozumieniu art. 33 pkt 6

k.r.o. Tylko bowiem w tym przypadku stanowiłoby ono odrębny majątek małżonka

będącego żołnierzem i nie wchodziło w skład majątku wspólnego. W literaturze

jednolicie przyjmuje się, że przepisu tego nie można odnosić do wszystkich praw

niezbywalnych i nie są objęte jego hipotezą te prawa niezbywalne, które ze swej

natury mogą być prawem wspólnym obojga małżonków (np. spółdzielcze

lokatorskie prawo do lokalu). Za prawa niezbywalne, w rozumieniu tego przepisu,

należy uznać tylko te prawa, które są ściśle związane z osobą uprawnionego

małżonka i nie wchodzą w skład spadku po nim (np. użytkowanie, służebność

osobista, prawo do alimentacji). Wszystkie inne prawa, też niezbywalne, ale

niegasnące wraz ze śmiercią uprawnionego, mogą wchodzić w skład majątku

wspólnego. Jak wynika z przepisów u.z.S.Z.R.P. dotyczących losu prawa do

kwatery stałej, po śmierci żołnierza, któremu ją przydzielono (np. art. 41 ust. 4),

prawo to nie wygasa wraz ze śmiercią żołnierza. Poza tym, jak wskazano wyżej,

prawo do zamieszkiwania w kwaterze przysługuje niewątpliwie obojgu małżonkom,

a zatem prawo do kwatery stałej nie jest prawem niezbywalnym, w rozumieniu art.

33 pkt 6 k.r.o., a skoro tak, to zgodnie z ogólną zasadą przewidzianą w art. 32 § 1

k.r.o., jeżeli zostało nabyte w czasie trwania wspólności ustawowej, stanowi

dorobek małżonków, podobnie jak prawo najmu czy spółdzielcze lokatorskie prawo

do lokalu mieszkalnego, od których nie różni się w istotny sposób.

Skoro zatem prawo do kwatery zostało przydzielone pozwanemu B. W. w czasie

trwania wspólności ustawowej z powódką, weszło ono do ich majątku wspólnego i

powódka była współuprawniona nie tylko do korzystania z tego prawa, lecz także

do nabycia go na preferencyjnych zasadach przewidzianych w art. 56 i 58

u.z.S.Z.R.P. Dopóki zatem wspólność tego prawa nie została zniesiona w

wyniku podziału majątku wspólnego stron, oboje byli

9

małżonkowie byli uprawnieni do korzystania z niego oraz do nabycia go w trybie

i na zasadach przewidzianych w powyższych przepisach. Niczego tu nie zmieniło

uchylenie art. 28 u.z.S.Z.R.P. w wyniku nowelizacji z 2004 r. Jak bowiem stwierdził

Sąd Najwyższy w uzasadnieniu powołanej już uchwały z dnia 21 grudnia 2006 r.

III CZP 131/06, uchylenie tego przepisu nie wprowadziło zmian w zakresie

uregulowania stosunku prawnego powstałego w wyniku przydzielenia kwatery

i również po uchyleniu go rozwiedziony małżonek nie może być uznany za osobę

zajmującą kwaterę bez tytułu prawnego. Dodać trzeba, że uchylenie powyższego

przepisu, który regulował sposób korzystania z kwatery po rozwodzie i w niektórych

sytuacjach przewidywał prawo byłego małżonka do otrzymania lokalu zamiennego

albo prawo obojga byłych małżonków do jednego lokalu zamiennego lub

ekwiwalentu pieniężnego, niczego nie zmieniło w kwestii przynależności do majątku

wspólnego przydzielonego prawa do kwatery stałej. Uchylone zostały jedynie

(na okres do kolejnej nowelizacji z 2010 r.) przewidziane dotychczas w ustawie

obowiązki Agencji wobec byłych małżonków w sytuacji rozwodu żołnierza,

któremu przydzielono kwaterę stałą. Nie zmieniło natomiast wskazanych wyżej

regulacji przesądzających o wejściu w skład majątku wspólnego małżonków prawa

do przydzielonej jednemu z nich w czasie trwania małżeństwa kwatery stałej wraz

z ekspektatywą nabycia tego lokalu na preferencyjnych warunkach

przewidzianych w ustawie.

Z uwagi na to, że Sąd Apelacyjny w wyniku błędnej wykładni wskazanych

wyżej przepisów u.z.S.Z.R.P., w szczególności art. 56 tej ustawy, pominął

przy ocenie roszczenia powódki jej uprawnienia wynikające z wejścia

do majątku wspólnego przydzielonego pozwanemu B. W. prawa do kwatery stałej,

obejmującego też prawo do preferencyjnego nabycia tej kwatery w trybie i na

zasadach przewidzianych w ustawie, Sąd Najwyższy na podstawie art. 39815

k.p.c.

uchylił zaskarżony wyrok i przekazał sprawę Sądowi Apelacyjnemu do ponownego

rozpoznania i rozstrzygnięcia o kosztach postępowania kasacyjnego (art. 108 § 2 w

zw. z art. 391 § 1 i art. 39821

k.p.c.).