I CSK 8/12

Wyrok z dnia 4 kwietnia 2012 r., I CSK 8/12

Prawo do nabycia lokalu mieszkalnego na warunkach przewidzianych w

art. 56-58 ustawy z dnia 22 czerwca 1995 r. o zakwaterowaniu Sił Zbrojnych

Rzeczypospolitej Polskiej w brzmieniu obowiązującym do dnia 4 listopada

2010 r. (jedn. tekst: Dz.U. z 2005 r. Nr 41, poz. 398 ze zm.) przysługuje także

rozwiedzionemu małżonkowi żołnierza zawodowego, jeżeli kwatera stała

została przydzielona żołnierzowi w czasie trwania małżeństwa.

Sędzia SN Tadeusz Wiśniewski (przewodniczący)

Sędzia SN Dariusz Dończyk

Sędzia SN Irena Gromska-Szuster (sprawozdawca)

Sąd Najwyższy w sprawie z powództwa Ewy W. przeciwko Borysowi W. i

Wojskowej Agencji Mieszkaniowej o ustalenie, po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie

Cywilnej w dniu 4 kwietnia 2012 r. skargi kasacyjnej powódki od wyroku Sądu

Apelacyjnego w Warszawie z dnia 25 maja 2010 r.

uchylił zaskarżony wyrok i przekazał sprawę Sądowi Apelacyjnemu w

Warszawie do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o kosztach postępowania

kasacyjnego.

Uzasadnienie

Zaskarżonym wyrokiem z dnia 25 maja 2010 r. Sąd Apelacyjny w Warszawie

oddalił apelację powódki Ewy W. od wyroku Sądu pierwszej instancji, oddalającego

powództwo przeciwko Borysowi W. i Wojskowej Agencji Mieszkaniowej w W. o

ustalenie nieważności umowy zawartej przez pozwanych w dniu 5 marca 2008 r. o

ustanowienie odrębnej własności i sprzedaż lokalu nr 8 w W. przy ul. K. nr 66.

Sądy ustaliły, że w czasie trwania małżeństwa powódki z pozwanym Borysem

W., w dniu 10 października 1978 r. została przydzielona pozwanemu Borysowi W. –

żołnierzowi zawodowemu – osobna kwatera stała w W. przy ul. K. nr 66 m. 8. Przy

ustalaniu powierzchni przydzielonej kwatery uwzględniono powódkę jako żonę oraz

syna stron. W 1990 r. pozwany Borys W. przeszedł na emeryturę, a w 1995 r.

wyprowadził się ze wspólnie zajmowanej kwatery, w której pozostała powódka z

synem. Pozwany ponownie wprowadził się do tego lokalu w 2007 r.

W dniu 2 października 1997 r. małżeństwo stron zostało rozwiązane przez

rozwód z wyłącznej winy pozwanego i w wyroku rozwodowym sąd ustalił sposób

korzystania przez byłych małżonków ze spornego lokalu mieszkalnego, a na

wniosek pozwanego Agencja dokonała podziału między byłych małżonków opłat za

korzystanie z mieszkania, jednak z dniem 1 listopada 2007 r. ponownie ustaliła

jedną opłatę.

Ugodą sądową z dnia 6 czerwca 2001 r. Ewa W. i Borys W. dokonali podziału

majątku wspólnego w zakresie wskazanych przez nich składników tego majątku, tj.

trzech złotych pierścionków, obrazu olejnego, pieniędzy zgromadzonych na koncie

bankowym i koncie dewizowym oraz 30 książeczek z wkładami o wartości 100 zł. W

dniu 5 marca 2008 r. pozwani zawarli umowę notarialną ustanowienia odrębnej

własności lokalu nr 8 przy ul. K. nr 66 w W. i sprzedaży przez Agencję na rzecz

pozwanego Borysa W. tego lokalu. Pozwem z dnia 27 maja 2008 r. Borys W. wniósł

o orzeczenie eksmisji Ewy W.

Sądy obu instancji stwierdziły, że powódka ma interes prawny, w rozumieniu

art. 189 k.p.c., w żądaniu ustalenia na podstawie art. 58 k.c. nieważności umowy

sprzedaży lokalu jednak uznały to żądanie za nieuzasadnione. W ocenie Sądu

pierwszej instancji, powódce na podstawie art. 8 ust. 1 i art. 18 ustawy z dnia 10

maja 1976 r. o zakwaterowaniu sił zbrojnych (jedn. tekst: Dz.U. z 1992 r. Nr 5, poz.

19 ze zm. – dalej: "u.z.s.z.") oraz art. 26 i art. 28 ustawy z dnia 22 czerwca 1995 r. o

zakwaterowaniu Sił Zbrojnych Rzeczypospolitej Polskiej (jedn. tekst: Dz.U. z 2010 r.

Nr 206, poz. 1367 ze zm. – dalej: "u.z.S.Z.R.P.") przysługiwało również po

rozwodzie prawo do dalszego zamieszkiwania w przydzielonej pozwanemu

kwaterze. Posiadała ona zatem tytuł prawny do zamieszkiwania w tym mieszkaniu,

a to – zgodnie z art. 56 u.z.S.Z.R.P. – dawało jej prawo do nabycia lokalu na

warunkach określonych w tym przepisie i w art. 58 ustawy oraz prowadziło do

powstania roszczenia o nabycie lokalu. Jednakże z dniem 1 lipca 2004 r. przepis

art. 28 u.z.S.Z.R.P. został uchylony i prawo do zamieszkiwania w lokalu

pozostającym w dyspozycji Wojskowej Agencji Mieszkaniowej zostało przyznane

wyłącznie żołnierzowi służby stałej. Na dzień 5 marca 2008 r. jedyną osobą mającą

tytuł prawny do zamieszkiwania w spornym lokalu i tym samym do jego wykupu był

pozwany Borys W., gdyż nowelizacja z dnia 16 kwietnia 2004 r. pozbawiła powódkę

tego prawa.

Sąd Apelacyjny stwierdził natomiast, że ponieważ art. 56 u.z.S.Z.R.P. do

chwili nowelizacji obowiązującej od dnia 1 lipca 2004 r. przyznawał prawo do

nabycia lokalu mieszkalnego tylko osobom uprawnionym, zajmującym kwaterę na

podstawie decyzji o przydziale lub umowy najmu, a powódka zajmowała kwaterę

nie na podstawie umowy najmu ani decyzji o przydziale, lecz na mocy uprawnień

pochodnych, wynikających z pozostawania w związku małżeńskim z żołnierzem,

który przydział taki otrzymał, zatem już przed rozwodem nie miała uprawnień do

nabycia przedmiotowego lokalu. Zdaniem Sądu drugiej instancji, powódka nigdy nie

nabyła prawa do kupienia tego lokalu gdyż poprzednio obowiązująca ustawa o

zakwaterowaniu sił zbrojnych w ogóle nie przewidywała możliwości wykupu

mieszkań przydzielonych wcześniej jako kwatery dla żołnierzy zawodowych, a

uregulowania ustawy z dnia 22 czerwca 1995 r. wykluczały powódkę z grona osób

mogących ubiegać się o nabycie takiego lokalu.

W skardze kasacyjnej powódka zarzuciła naruszenie art. 58 § 1 k.c. w związku

z art. 56 w związku z art. 28 u.z.S.Z.R.P. przez błędną wykładnię i w jej wyniku

przyjęcie, że powódce nie przysługuje tytuł prawny do zamieszkiwania w

przedmiotowym lokalu i nie jest osobą uprawnioną do jego nabycia, art. 2 w

związku z art. 64 i art. 75 Konstytucji w związku z art. 58 § 1 k.c. przez

niezastosowanie zasady ochrony praw nabytych, art. 23 ust. 1 i 3 ustawy z dnia 16

kwietnia 2004 r. o zmianie ustawy o zakwaterowaniu Sił Zbrojnych Rzeczypospolitej

Polskiej i niektórych innych ustaw (Dz.U. Nr 116, poz. 1203 ze zm. – dalej: "ustawa

z dnia 16 kwietnia 2004 r.") przez błędną wykładnię i niezastosowanie oraz art. 33

k.r.o. w związku z art. 58 k.c. przez błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie w

wyniku przyjęcia, że prawo do korzystania z kwatery stałej nie stanowi składnika

majątku wspólnego byłych małżonków W. i jedyną osobą uprawnioną do nabycia

lokalu był pozwany Borys W.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Ze względu na to, że zgodnie z art. 39813

§ 1 k.p.c. Sąd Najwyższy

rozpoznając skargę kasacyjną w granicach zaskarżenia i w granicach podstaw,

bierze pod uwagę z urzędu nieważność postępowania, w pierwszej kolejności

wymaga rozważenia ta kwestia, gdyż w postępowaniu w pierwszej i drugiej instancji

jako strona pozwana występował, obok pozwanego Borysa W., Skarb Państwa

reprezentowany przez Wojskową Agencję Mieszkaniową, a pełnomocnictwa dla

pełnomocników procesowych tego pozwanego podpisali kolejni Dyrektorzy

Oddziału Regionalnego Wojskowej Agencji Mieszkaniowej w W., na podstawie

udzielonego im przez Prezesa Agencji pełnomocnictwa do działania w imieniu i na

rzecz Skarbu Państwa, reprezentowanego przez Agencję przed sądami i organami

administracyjnymi i udzielania dalszych pełnomocnictw. Tymczasem zgodnie z art.

8 ust. 3 u.z.S.Z.R.P., Wojskowa Agencja Mieszkaniowa jest osobą prawną, a więc

nie jest jednostką organizacyjną Skarbu Państwa i ma samodzielnie zdolność

prawną, zdolność do czynności prawnych oraz zdolność sądową i zdolność

procesową. Stroną pozwaną w rozpoznawanej sprawie jest zatem Wojskowa

Agencja Mieszkaniowa, a nie Skarb Państwa reprezentowany przez tę Agencję, co

zostało sprostowane przez Sąd Apelacyjny w komparycji zaskarżonego wyroku.

Pozostała jednak kwestia wadliwie udzielonego pełnomocnictwa procesowego

dla pełnomocników procesowych Wojskowej Agencji Mieszkaniowej występujących

przed Sądem pierwszej i drugiej instancji, gdyż oddziały regionalne Agencji nie

mają osobowości prawnej, a zatem ich dyrektorzy – będący zgodnie z art. 10 pkt 3

u.z.S.Z.R.P. jedynie organami Agencji – mogą działać tylko jako organy i w

granicach umocowania, a udzielone im pełnomocnictwo przez Prezesa Agencji,

stanowiące podstawę udzielonego z kolei przez nich pełnomocnictwa procesowego

dla radcy prawnego i adwokata występujących w sprawie przed Sądami pierwszej i

drugiej instancji, ograniczało się do zastępowania Prezesa Agencji jedynie wtedy,

gdy ten działa w imieniu i na rzecz Skarbu Państwa. W konsekwencji pełnomocnicy

procesowi występowali bez należytego umocowania, ponieważ jednak ich

czynności procesowe zostały potwierdzone przez prawidłowo umocowanego

Dyrektora Oddziału Regionalnego Agencji w W., nie ma obecnie podstaw do

stwierdzenia nieważności postępowania sądowego (art. 92 w związku z art. 103 § 1

k.c.).

Za uzasadnione i skuteczne należy uznać zarzuty naruszenia art. 56

u.z.S.Z.R.P. w brzmieniu obowiązującym przed nowelizacją dokonaną ustawą z

dnia 16 kwietnia 2004 r. i w chwili zawarcia umowy kupna lokalu oraz art. 33 k.r.o. w

brzmieniu obowiązującym przed nowelizacją dokonaną ustawą z dnia 17 czerwca

2004 r. o zmianie ustawy kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz.U. Nr 162, poz. 1691 –

dalej: "ustawa z dnia 17 czerwca 2004 r."). Sąd Apelacyjny dokonał błędnej

wykładni art. 56 u.z.S.Z.R.P., jak również nie rozważył kwestii, czy uzyskane przez

pozwanego Borysa W. prawo do kwatery stałej weszło w skład majątku wspólnego

małżonków W., co ma decydujące znaczenie dla oceny, czy także powódce

przysługiwało prawo nabycia lokalu w trybie przewidzianym w art. 56-58

u.z.S.Z.R.P. Pozwany Borys W. otrzymał przydział przedmiotowej kwatery stałej

pod rządami przepisów ustawy z dnia 10 maja 1976 r. o zakwaterowaniu sił

zbrojnych, której art. 8 ust. 1 przewidywał, że kwatera taka jest przeznaczona na

zakwaterowanie stałe żołnierza zawodowego i jego rodziny i zgodnie z art. 9 ust. 2,

przy ustalaniu powierzchni kwatery przysługującej żołnierzowi uwzględnia się m.in.

jego stan rodzinny. Podobne regulacje zawierał art. 24 ust. 1 u.z.S.Z.R.P. w

brzmieniu sprzed nowelizacji dokonanej ustawą z dnia 16 kwietnia 2004 r. oraz art.

26 ust. 2 pkt 1, zgodnie z którym członkiem rodziny żołnierza służby stałej, którego

uwzględnia się przy ustalaniu przysługującej powierzchni użytkowej jest m.in.

małżonek. Nie ulega zatem wątpliwości, że przydzielona żołnierzowi kwatera stała

ma zaspokajać potrzeby rodziny żołnierza. Na gruncie obu tych ustaw w doktrynie i

orzecznictwie Sądu Najwyższego stwierdzono, że przydział kwatery stałej jest

prawem podmiotowym żołnierza zawodowego oraz że podmiotem tego prawa jest

również współmałżonek żołnierza, a w konsekwencji prawo do korzystania z takiej

kwatery stanowi składnik majątku wspólnego małżonków (por. uzasadnienie

uchwały z dnia 21 grudnia 2006 r., III CZP 131/06, OSNC 2007, nr 10, poz. 152

oraz postanowienie z dnia 26 listopada 2009 r., III CZP 2009 r., nie publ.).

Stanowisko to należy podzielić, a ponieważ chwilą miarodajną dla oceny, co

wchodzi w skład majątku wspólnego małżonków jest z jednej strony stan prawny

obowiązujący w dacie nabycia przedmiotu w czasie trwania małżeństwa, a z drugiej

strony stan prawny obowiązujący w dniu uprawomocnienia się wyroku

rozwodowego, oceny tej kwestii należy dokonać według stanu prawnego

obowiązującego w październiku 1978 r. (data przydziału kwatery) i w październiku

1997 r. (data rozwodu). Jak wskazano, art. 8 ust. 1 i 9 ust. 2 u.z.s.z. przesądzały, że

kwaterę przydzielano na zaspokojenie potrzeb rodziny żołnierza zawodowego, a

art. 18 ust. 1 i 2 tej ustawy regulował uprawnienia żołnierza i jego byłego

współmałżonka do kwatery po rozwodzie, przyznając byłemu współmałżonkowi

prawo do zamiennego lokalu mieszkalnego. Prawo do zajmowania kwatery

przysługiwało zatem zarówno żołnierzowi, jak i jego małżonkowi również po

rozwodzie do czasu przydzielenia byłemu małżonkowi lokalu zamiennego. Także na

gruncie przepisów ustawy o zakwaterowaniu Sił Zbrojnych Rzeczypospolitej

Polskiej, jak wskazano, prawo do zamieszkiwania w kwaterze przysługiwało

żołnierzowi i współmałżonkowi, który zachowywał je również po rozwodzie, co

potwierdza art. 23 ust. 1 ustawy z dnia 16 kwietnia 2004 r., stanowiący, że osoby,

którym do dnia wejścia w życie tej ustawy, czyli do dnia 1 lipca 2004 r. przydzielono

osobną kwaterę stałą, zachowują nabyte do tego dnia uprawnienia na czas

zajmowania tej kwatery, przy czym przez użyte w tym przepisie określenie „osoby”

należy rozumieć wszystkie osoby brane pod uwagę przy przydziale kwatery, a więc

także małżonka żołnierza (art. 26 ust. 2 u.z.S.Z.R.P.).

Od chwili wejścia w życie ustawy z dnia 22 czerwca 1995 r. o zakwaterowaniu

Sił Zbrojnych Rzeczypospolitej Polskiej lokale stanowiące kwatery stałe mogły być

zbywane w trybie i na zasadach określonych w art. 56-58 tej ustawy. Zarówno

przed nowelizacją z 2004 r., jak i po tej nowelizacji prawo do nabycia takiej kwatery

przysługiwało m.in. osobom uprawnionym, które zajmują kwaterę na podstawie

decyzji o przydziale (przed nowelizacją z 2004 r.) lub osobom posiadającym tytuł

prawny do zamieszkiwania w tym lokalu mieszkalnym (po nowelizacji z 2004 r.). W

obu wypadkach wykładnia tych pojęć musi uwzględniać regulacje zawarte w art. 58,

który zarówno przed, jak i po nowelizacji z 2004 r. rozróżniał sytuacje sprzedaży

kwatery żołnierzowi zawodowemu i innym osobom uprawnionym, w tym członkom

rodziny i małżonkowi, przewidując różne bonifikaty w każdym wypadku. Nie ulega

zatem wątpliwości, że – wbrew odmiennemu stanowisku Sądu Apelacyjnego – art.

56 zarówno przed, jak i po nowelizacji z 2004 r. przewidywał prawo do nabycia

kwatery na preferencyjnych zasadach również dla małżonka żołnierza

zawodowego, któremu przydzielono kwaterę, małżonek bowiem był „osobą

uprawnioną” zajmującą kwaterę na podstawie decyzji o przydziale (przed

nowelizacją z 2004 r.), jak również był „osobą posiadającą tytuł prawny do

zamieszkiwania w tym lokalu (po nowelizacji z 2004 r.) i w art. 58 przewidziano

sytuację, w której to małżonek był nabywcą lokalu, ustalając wówczas inne ceny niż

wtedy, gdy nabywcą był żołnierz.

Rozważając, czy prawo do kwatery stałej przydzielonej żołnierzowi

zawodowemu w czasie trwania małżeństwa wchodzi do majątku wspólnego trzeba

stwierdzić, że ponieważ żaden z przepisów omawianych ustaw nie przesądza

wprost tej kwestii, mają w tym względzie zastosowanie ogólne zasady przewidziane

w kodeksie rodzinnym i opiekuńczym dotyczące przynależności prawa do majątku

wspólnego lub osobistego (odrębnego). W rozpoznawanej sprawie chodzi o

przepisy kodeksu rodzinnego i opiekuńczego w brzmieniu obowiązującym przed

nowelizacją dokonaną ustawą z dnia 17 czerwca 2004 r., choć trzeba stwierdzić, że

w tym przedmiocie nowelizacja nie wprowadziła istotnych zmian. Wymieniony w

przepisach kodeksu rodzinnego i opiekuńczego katalog składników majątku

odrębnego (obecnie osobistego) jest zamknięty, a zatem wszystkie prawa, które do

niego nie należą wchodzą w skład majątku wspólnego. W tym wypadku nie chodzi o

prawa wskazane w art. 33 pkt 1-5 i 7-8 k.r.o., zatem ocenie podlegać może jedynie

to, czy prawo do kwatery stałej jest prawem niezbywalnym w rozumieniu art. 33 pkt

6 k.r.o., tylko bowiem w tym przypadku stanowiłoby ono odrębny majątek małżonka

będącego żołnierzem i nie wchodziło w skład majątku wspólnego.

W literaturze jednolicie przyjmuje się, że wymienionego przepisu nie można

odnosić do wszystkich praw niezbywalnych i nie są objęte jego hipotezą te prawa

niezbywalne, które ze swej natury mogą być prawem wspólnym obojga małżonków,

np. spółdzielcze lokatorskie prawo do lokalu. Za prawa niezbywalne, w rozumieniu

tego przepisu, należy uznać tylko te prawa, które są ściśle związane z osobą

uprawnionego małżonka i nie wchodzą w skład spadku po nim, np. użytkowanie,

służebność osobista, prawo do alimentacji. Wszystkie inne prawa, też niezbywalne,

ale niegasnące wraz ze śmiercią uprawnionego, mogą wchodzić w skład majątku

wspólnego. Jak wynika z przepisów ustawy o zakwaterowaniu Sił Zbrojnych

Rzeczypospolitej Polskiej dotyczących losu prawa do kwatery stałej, po śmierci

żołnierza, któremu ją przydzielono (np. art. 41 ust. 4), prawo to nie wygasa wraz ze

śmiercią żołnierza. Poza tym, jak wskazano, prawo do zamieszkiwania w kwaterze

przysługuje niewątpliwie obojgu małżonkom, a zatem prawo do kwatery stałej nie

jest prawem niezbywalnym w rozumieniu art. 33 pkt 6 k.r.o., a skoro tak, to zgodnie

z ogólną zasadą przewidzianą w art. 32 § 1 k.r.o., jeżeli zostało nabyte w czasie

trwania wspólności ustawowej, stanowi dorobek małżonków, podobnie jak prawo

najmu czy spółdzielcze lokatorskie prawo do lokalu mieszkalnego, od których nie

różni się w istotny sposób.

Skoro zatem prawo do kwatery zostało przydzielone pozwanemu Borysowi W.

w czasie trwania wspólności ustawowej z powódką, weszło ono do ich majątku

wspólnego i powódka była współuprawniona nie tylko do korzystania z tego prawa,

lecz także do nabycia go na preferencyjnych zasadach przewidzianych w art. 56 i

58 u.z.S.Z.R.P. Dopóki zatem wspólność tego prawa nie została zniesiona w

wyniku podziału majątku wspólnego stron, dopóty oboje byli małżonkowie byli

uprawnieni do korzystania z niego oraz do nabycia go w trybie i na zasadach

przewidzianych w przytoczonych przepisach. Niczego nie zmieniło uchylenie art. 28

u.z.S.Z.R.P. w wyniku nowelizacji z 2004 r., jak bowiem stwierdził Sąd Najwyższy w

uzasadnieniu uchwały z dnia 21 grudnia 2006 r., III CZP 131/06, uchylenie tego

przepisu nie wprowadziło zmian w zakresie uregulowania stosunku prawnego

powstałego w wyniku przydzielenia kwatery i również po uchyleniu go rozwiedziony

małżonek nie może być uznany za osobę zajmującą kwaterę bez tytułu prawnego.

Trzeba dodać, że uchylenie wymienionego przepisu, który regulował sposób

korzystania z kwatery po rozwodzie i w niektórych sytuacjach przewidywał prawo

byłego małżonka do otrzymania lokalu zamiennego albo prawo obojga byłych

małżonków do jednego lokalu zamiennego lub ekwiwalentu pieniężnego, niczego

nie zmieniło w kwestii przynależności do majątku wspólnego przydzielonego prawa

do kwatery stałej. Uchylone zostały jedynie – na okres do kolejnej nowelizacji z

2010 r. – przewidziane dotychczas w ustawie obowiązki Agencji wobec byłych

małżonków w razie rozwodu żołnierza, któremu przydzielono kwaterę stałą, nie

zmieniło natomiast wskazanych regulacji przesądzających wejście w skład majątku

wspólnego małżonków prawa do przydzielonej jednemu z nich w czasie trwania

małżeństwa kwatery stałej wraz z ekspektatywą nabycia tego lokalu na

preferencyjnych warunkach przewidzianych w ustawie.

Ze względu na to, że Sąd Apelacyjny w wyniku błędnej wykładni wskazanych

przepisów ustawy o zakwaterowaniu Sił Zbrojnych Rzeczypospolitej Polskiej, a w

szczególności art. 56, pominął przy ocenie roszczenia powódki jej uprawnienia

wynikające z wejścia do majątku wspólnego przydzielonego pozwanemu Borysowi

W. prawa do kwatery stałej, obejmującego też prawo do preferencyjnego nabycia

tej kwatery w trybie i na zasadach przewidzianych w ustawie, Sąd Najwyższy na

podstawie art. 39815

k.p.c. uchylił zaskarżony wyrok i przekazał sprawę do

ponownego rozpoznania.