I CSK 428/11

Sygn. akt I CSK 428/11

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 13 kwietnia 2012 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Józef Frąckowiak (przewodniczący)

SSN Marian Kocon (sprawozdawca)

SSN Marta Romańska

w sprawie z powództwa Prezesa Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów

przeciwko Polskiej Telefonii Cyfrowej S.A. w W. - poprzednio Polskiej Telefonii

Cyfrowej Spółce z o.o. w W.

o uznanie postanowień wzorca umowy za niedozwolone,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 13 kwietnia 2012 r.,

skargi kasacyjnej strony pozwanej

od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 14 lutego 2011 r., ,

oddala skargę kasacyjną, zasądza od pozwanej na rzecz

strony powodowej kwotę 120 zł (sto dwadzieścia) tytułem

kosztów postępowania kasacyjnego.

2

Uzasadnienie

Wyrokiem z dnia 14 lutego 2011 r. Sąd Apelacyjny zmienił w części wyrok

Sądu Okręgowego - Sądu Ochrony Konkurencji i Konsumentów, uwzględniając w

tym zakresie apelację powoda prezesa Urzędu Ochrony Konkurencji i

Konsumentów i jednocześnie oddalił apelację pozwanej Polskiej Telewizji Cyfrowej

spółki z ograniczoną odpowiedzialnością z siedzibą w W., w sprawie o uznanie

postanowień wzorca umowy za niedozwolone.

W skardze kasacyjnej pozwana zarzuciła naruszenie:

1) art. 3851

§ 1 k.c. w zw. z art. 3841

k.c., art. 3852

k.c., art. 361 k.c. w zw. z art.

471 k.c., art. 56 ust. 5 oraz art. 61 ust. 1, 3, 5 ustawy z 16.07.2004 r. Prawo

telekomunikacyjne a także art. 4 ust. 1 Dyrektywy Rady 93/13/EWG

z 5.04.1993 r., przez uznanie za niedozwolone postanowienie wzorca

umowy zastrzegające na rzecz pozwanej prawo dochodzenia odsetek oraz

jednorazowych opłat zgodnie ze stawkami określonymi w cenniku;

2) art. 3851

§ 1 k.c. w zw. z art. 3852

k.c., art. 488 § 2 k.c. i art. 490 § 1 k.c. oraz

art. 3 ust. 1 i art. 4 ust. 1 Dyrektywy Rady 93/13/EWG przez uznanie za

niedozwolone postanowienie wzorca umowy zastrzegające na rzecz

pozwanej prawo zawieszenia części bądź wszelkich usług świadczonych

przez pozwaną w razie opóźnienia abonenta z zapłatą należnych kwot;

3) art. 3851

§ 1 k.c. w zw. z art. 3852

k.c. oraz art. 4 ust. 1 Dyrektywy Rady

93/13/EWG przez uznanie za niedozwolone postanowienie wzorca umowy

zastrzegające na rzecz pozwanej prawo rozwiązania umowy ze skutkiem

natychmiastowym w razie naruszenia przez abonenta postanowień umowy

bądź umów;

4) art. 3851

§ 1 k.c. w zw. z art. 3852

k.c. oraz art. 4 ust. 1 Dyrektywy Rady

93/13/EWG przez uznanie za niedozwolone postanowienie wzorca umowy

zastrzegające na rzecz pozwanej opłatę w związku z pisemną informacją

o zaległych należnościach oraz opłatę za zawieszenie usług;

3

5) art 3851

§ 1 k.c. w zw. z art. 3852

k.c. oraz art. 4 ust. 1 Dyrektywy Rady

93/13/EWG i art. 57 ust. 5 i 7 ustawy z 16.07.2004 r. Prawo

telekomunikacyjne przez uznanie za niedozwolone postanowienie wzorca

umowy zastrzegające na rzecz pozwanej opłatę w związku z usunięciem

blokady;

6) art. 3851

§ 1 k.c. w zw. z art. 3852

k.c., art. 3853

pkt 19 k.c. oraz art. 4 ust. 1

Dyrektywy Rady 93/13/EWG i art. 63 ust. 1, 2 i 3 oraz art. 189 ust. 2

pkt 1a i ust. 2 pkt 3b ustawy z 16.07.2004 r. Prawo telekomunikacyjne

przez uznanie za niedozwolone postanowienie wzorca umowy

stwierdzające, że operator świadczy usługi w zakresie istniejących

możliwości technicznych, zaś mapa zasięgu sieci ma charakter orientacyjny;

7) art. 236 k.p.c. w zw. z art. 354 k.p.c. i art. 382 k.p.c., a także art. 227 k.p.c.

W konkluzji skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonego wyroku

i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Na wstępie trzeba zauważyć, że postępowanie w sprawach o uznanie

postanowień wzorca umowy za niedozwolone zostało wprowadzone do Kodeksu

postępowania cywilnego ustawą z dnia 2 marca 2000 r. o ochronie niektórych praw

konsumentów oraz o odpowiedzialności za szkodę wyrządzoną przez produkt

niebezpieczny (Dz. U. Nr 22, poz. 271). Celem instytucji kontroli wzorców

umownych jest zapewnienie prawidłowego funkcjonowania mechanizmu

podejmowania decyzji przez słabszą stronę umowy (uczestnika obrotu).

Cel ten realizowany jest poprzez incydentalną i abstrakcyjną kontrolę wzorców

umownych. Kontrola incydentalna wzorców polega na kontroli treści umowy

zaczerpniętej z wzorca. Kontrola abstrakcyjna, o jaką chodzi w sprawie, polega na

kontroli wzorca jako takiego, w oderwaniu od konkretnej umowy, której wzorzec

dotyczy (uchwała z dnia 19 grudnia 2003 r., III CZP 95/03, OSNC 2005 nr 2,

poz. 25). W przypadku kontroli abstrakcyjnej ocenie podlega treść postanowienia

wzorca, a nie sposób jego wykorzystania, czy też powszechność występowania

tego postanowienia w analogicznych wzorcach umowy firm konkurencyjnych.

Ma ona charakter prewencyjnej ochrony sądowej. W ramach kontroli abstrakcyjnej

4

wyłączone jest stosowanie art. 385 § 2 zd. drugie k.c. Te kwestie są wyraźnie

pomijane przez skarżącą, która w odniesieniu do niemal każdego zarzutu powołuje

się na swoją praktykę kontraktową, mającą - w ocenie skarżącej - łagodzić

ewentualny negatywny charakter poszczególnych klauzul wzorca.

Trzeba też zaznaczyć, że praktyka kontraktowa to kategoria płynna.

Jej zmienność jest nieuchwytna z perspektywy kontroli sądowej odnoszącej się do

momentu wyrokowania, z uwzględnieniem art. 3852

k.c. Tak więc nadmierne

uwzględnianie bieżącej praktyki kontraktowej wyłączałoby ochronę konsumenta

w związku ze stosowaniem danego wzorca umowy w przyszłości. Wreszcie, każde

niekorzystne dla konsumenta postanowienie wzorca, nawet nie wykorzystywane

przez profesjonalistę, wpływa negatywnie na sytuację kontraktową konsumenta.

Stanowi element nacisku na konsumenta, skłaniając go do zachowań leżących

w interesie drugiej strony umowy.

Przechodząc do oceny zarzutów z podstawy z art. 3983

§1 pkt 2 k.p.c. należy

zauważyć, iż stosownie do treści tego przepisu skargę kasacyjną strona może

oprzeć na naruszeniu przepisów postępowania, jeżeli uchybienie to mogło mieć

istotny wpływ na wynik sprawy. Istota zarzutów skarżącej oparta na tej podstawie

kasacyjnej sprowadza się do twierdzenia, że Sąd Apelacyjny nie wydał

postanowienia dowodowego w przedmiocie dopuszczenia dowodu z dokumentów

bliżej opisanych w skardze, jak i nie uwzględnił wnioskowanych dowodów.

Skarżąca pomija, że Sąd Apelacyjny w sposób dostatecznie pewny określił

materiał dowodowy mogący stanowić podstawę merytorycznego orzekania.

Tym samym, już z tej przyczyny zarzucane zaniechanie wydania postanowienia

dowodowego nie miało wpływu na rozstrzygnięcie sprawy. Nie jest też trafny zarzut

naruszenia art. 227 k.p.c. Jak wskazano kontrola sądowa wzorców umowy ma

charakter abstrakcyjny, koncentruje się na treści wzorca, zaś postępowanie jego

proponenta, co do zasady nie ma znaczenia dla oceny prawnej. Stąd też wnioski

dowodowe skarżącej opisane w skardze, zmierzające do wykazania tych

okoliczności, nie miały znaczenia dla rozstrzygnięcia sprawy.

Przechodząc z kolei do oceny zarzutów naruszenia prawa materialnego

godzi się nadto zauważyć, że art. 47936

k.p.c. ogranicza się jedynie do wskazania

5

właściwości Sądu Okręgowego - Sądu Ochrony Konkurencji i Konsumentów w

"sprawach o uznanie postanowień wzorca umowy za niedozwolone". W świetle

literalnej wykładni art. 3851

k.c. należy stwierdzić, że nie czynią tego również

przepisy Kodeksu cywilnego. Przepis ten dotyczy bowiem postanowień umowy, a

nie postanowień wzorca (o którym mowa we wcześniejszych przepisach Kodeksu

cywilnego). Konieczna jest zatem rozszerzająca, funkcjonalna wykładnia art. 3851

k.c. w celu sformułowania materialnych kryteriów oceny abuzywności postanowień

wzorca umowy. Nieuzgodnione indywidualnie postanowienie umowy w rozumieniu

art. 3851

k.c. jest bowiem zaczerpnięte przez przedsiębiorcę z wzorca umowy.

Abstrakcyjna ocena abuzywności postanowienia wzorca powinna zatem

uwzględniać dwa kryteria wskazane w art. 3851

k.c. Oznacza to, że za

niedozwolone może być uznane postanowienie wzorca umowy, które kształtuje

prawa i obowiązki konsumenta w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami, rażąco

naruszając jego interesy (niedozwolone postanowienia umowne), co nie dotyczy

postanowień określających główne świadczenia stron, w tym cenę lub

wynagrodzenie, jeżeli zostały sformułowane w sposób jednoznaczny (tak SN w

wyroku z dnia 19 marca 2007 r., III SK 21/06, OSNP 2008, nr 11-12, poz. 181, por.

także wyrok SN z dnia: 6 kwietnia 2004 r., I CK 472/03 nie publ., 6 października

2004 r., I CK 162/04,nie publ., 13 lipca 2005 r., I CK 832/04, nie publ., 3 lutego

2006 r., I CK 297/05, nie publ., 27 października 2006 r., I CSK 173/06, nie publ., 14

kwietnia 2009 r., III SK 37/08, nie publ., 4 marca 2010 r., I CSK 404/09 nie publ.).

W świetle powyższego nie jest trafny zarzut naruszenia przepisów

wskazanych na wstępie pod punktem pierwszym przez uznanie za niedozwolone

postanowienie wzorca umowy zastrzegające na rzecz skarżącej prawo

dochodzenia odsetek oraz jednorazowych opłat zgodnie ze stawkami określonymi

w cenniku. Sąd Apelacyjny zasadnie przyjął, że takie postanowienie może być

interpretowane jako klauzula rozszerzająca odpowiedzialność odszkodowawczą

konsumenta, co rażąco narusza jego interesy. Skarżąca bowiem zastrzega sobie

prawo pobierania dodatkowych opłat bez potrzeby wykazywania szkody

oraz związku przyczynowego między szkodą a niewykonaniem bądź nienależytym

wykonaniem zobowiązania przez konsumenta.

6

Nie jest też trafny zarzut naruszenia przepisów wskazanych na wstępie pod

punktem drugim i trzecim przez uznanie za niedozwolone postanowienia wzorca

umowy zastrzegające na rzecz skarżącej prawo zawieszenia części bądź wszelkich

usług świadczonych na rzecz konsumenta, jak też prawo rozwiązania umowy

ze skutkiem natychmiastowym.

Rację ma skarżąca kiedy twierdzi, że co do zasady ma prawo wprowadzać

do treści wzorca postanowienia umowne, które chronią jej słuszny interes

na wypadek nierzetelnego zachowania klienta. Skarżąca jednakże pomija,

że konstrukcja przez nią zastosowana jest jednostronna, gdyż przerzuca wszystkie

ryzyka kontraktowe na konsumenta i naraża go na dodatkowe, nieuzasadnione

koszty. Prawo do zawieszenia świadczenia usług, a w konsekwencji również prawo

do rozwiązania umowy, jest zastrzeżone w razie przekroczenia przez konsumenta

daty płatności wskazanej na fakturze. Oznacza to, w powiązaniu z innymi

postanowieniami wzorca, że skutek następuje niezależnie od tego czy i kiedy

konsument otrzymał fakturę. Poza tym, z zawieszeniem świadczenia usług

nie zostało powiązane żadne postanowienie umowne dotyczące zmniejszenia

opłaty abonamentowej uiszczanej przez konsumenta, z uwagi na brak świadczenia

pozwanej. Omawiana klauzula nie różnicuje sytuacji prawnej konsumentów z uwagi

na przyczyny, dla których nie uiścili należności w terminie. W szczególności, pomija

sytuację gdy konsument kwestionuje wysokość żądanej opłaty. Wreszcie, jak

trafnie podkreślił Sąd Apelacyjny, kwestionowane postanowienia odwołują się

do „umowy lub umów", a więc uzasadniają realizację opisanych instrumentów

kontraktowych nawet w razie należytego wykonania zobowiązania przez

konsumenta, jeżeli określone zachowanie konsumenta nastąpiło w związku z innym

stosunkiem kontraktowym łączącym strony.

Bezzasadne okazały się zarzuty naruszenia przepisów wskazanych na

wstępie pod punktem czwartym i piątym przez uznanie za niedozwolone

postanowienia wzorca umowy zastrzegające na rzecz skarżącej dodatkowe opłaty,

które ma ponosić konsument. Zarzuty te odnoszą się do materii szczególnie istotnej

z perspektywy sądowej kontroli abuzywności postanowień wzorca.

7

Warto zauważyć, że często podnosi się, co czyni także skarżąca, iż takie

opłaty są „ekwiwalentne", gdyż maja na celu jedynie zwrot kosztów poniesionych

przez profesjonalistę w związku z określoną sytuacją. Taka argumentacja zwykle

nie jest trafna, gdyż żądanie opłat pojawia się w związku z zachowaniami

konsumentów, które powinny być uwzględniane w ramach ogólnej kalkulacji

zysków i strat związanych z danym stosunkiem umownym. Tym samym, koszty

poniesione przez profesjonalistę powinny być uwzględnione w cenie usługi.

Zastrzeganie wówczas dalszych opłat stanowi zatem dodatkowy i nieuzasadniony

zysk dla profesjonalisty.

Na koniec, nie podlegał uwzględnieniu zarzut naruszenia przepisów

wskazanych na wstępie pod punktem szóstym przez uznanie za niedozwolone

postanowienie wzorca umowy stwierdzające, że operator świadczy usługi

w zakresie istniejących możliwości technicznych, zaś mapa zasięgu sieci ma

charakter orientacyjny. Odnosząc się do tego zarzutu należy wskazać,

że dostrzegalne są szczególne właściwości techniczne usług świadczonych

przez skarżącą. Zasadne jest zatem poszukiwanie przez skarżącą instrumentów

kontraktowych chroniących jej słuszny interes przed nadmiernymi

i nieuzasadnionymi oczekiwaniami konsumentów. Jednak stosowanie takich

instrumentów kontraktowych musi respektować potrzebę równej ochrony interesów

stron i tym samym możliwie równomiernie rozkładać ryzyka związane

z charakterem świadczenia. Postanowienie wzorca będące przedmiotem oceny

nie spełnia tego warunku. Skarżąca w zasadzie całość ryzyka związanego

z technicznymi ograniczeniami swojego świadczenia przerzuca na konsumenta.

Sama treść świadczenia została określona w sposób skrajnie nieprecyzyjny,

skoro mapa zasięgu sieci ma charakter orientacyjny, a jednocześnie pozwana

zastrzega sobie prawo do jego modyfikacji. Tym samym konsument nie uzyskuje

rzetelnej informacji o usłudze, zaś skarżąca uzyskuje możliwość każdorazowego

uchylenia się od odpowiedzialności z tytułu niedostarczenia usługi, w dodatku

bez odpowiedniego zmniejszenia świadczenia spełnianego w zamian przez

konsumenta czy też zastrzeżenia na jego rzecz innych adekwatnych instrumentów

kontraktowych. Taka regulacja nie stwarza też impulsu dla pozwanej, skłaniającego

8

ją do poprawy jakości świadczenia, skoro koszt tej sytuacji został przerzucony

na konsumenta.

Z tych przyczyn orzeczono, jak w sentencji (art. 39814

k.p.c.).