I PK 155/11

Wyrok z dnia 11 kwietnia 2012 r.

I PK 155/11

Przepis art. 231

k.p. stosuje się przy zlecaniu usług gastronomicznych

wówczas, gdy przejęciu podlega zorganizowana całość, która zachowuje swą

tożsamość jako przedsiębiorstwo w znaczeniu przedmiotowym.

Przewodniczący SSN Małgorzata Gersdorf (sprawozdawca), Sędziowie SN:

Bogusław Cudowski, Małgorzata Wrębiakowska-Marzec.

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 11 kwietnia

2012 r. sprawy z powództwa Małgorzaty R., Teresy T., Teresy V., Bożeny Z. prze-

ciwko A.R. Spółce z o.o. w K., I.F.S. Spółce z o.o. w W., Wojewódzkiemu Szpitalowi

Specjalistycznemu w O. i Samodzielnemu Publicznemu Zespołowi Gruźlicy i Chorób

Płuc w O. o dopuszczenie do pracy, na skutek skarg kasacyjnych powódek i strony

pozwanej A.R. Spółki z o.o. w K. od wyroku Sądu Okręgowego-Sądu Pracy i Ubez-

pieczeń Społecznych w Olsztynie z dnia 21 kwietnia 2011 r. […]

1. u c h y l i ł zaskarżony wyrok w punktach II, III, IV i VII i przekazał sprawę

w tym zakresie Sądowi Okręgowemu-Sądowi Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w

Olsztynie do ponownego rozpoznania i orzeczenia o kosztach postępowania kasa-

cyjnego;

2. o d d a l i ł skargi kasacyjne powódek w pozostałej części;

3. odrzucił skargę kasacyjną A.R. Spółki z o.o. w K. w zakresie punktu II za-

skarżonego wyroku.

U z a s a d n i e n i e

Powódki Małgorzata R., Teresa T., Teresa V. i Bożena Z.k domagały się do-

puszczenia do pracy od pozwanych A.R. Sp. z o.o. w K., I.F.S. Sp. z o.o. w W., Wo-

jewódzkiego Szpitala Specjalistycznego w O. oraz Samodzielnego Publicznego Ze-

społu Gruźlicy i Chorób Płuc w O.

2

Sąd Rejonowy w Olsztynie wyrokiem z dnia 9 listopada 2010 r. […] dopuścił

powódki do pracy w I.F.S. Sp. z o.o. w W., oddalając powództwo w pozostałym za-

kresie na podstawie następujących ustaleń faktycznych.

We wrześniu 2004 r. zlikwidowany został w Wojewódzkim Szpitalu Specja-

listycznym w O. dział żywienia, zaś usługi żywienia powierzono G.G. Sp. z o.o.

(obecnie I.F.S. Sp. z o.o. w W.). Usługodawca uzyskał tytuł do posiadania pomiesz-

czeń zlokalizowanych w budynku szpitala dotychczas zajmowanych przez dział ży-

wienia oraz do całości wyposażenia kuchni. Świadczył on usługi nie tylko na rzecz

Szpitala (ok. 55% zamówień), ale także SPZ Gruźlicy i Chorób Płuc w O. (ok. 22%

zamówień) i innych podmiotów. Pracownicy wykonywali usługi bez podziału pomię-

dzy poszczególnych usługobiorców. W następstwie wygaśnięcia umowy z I.F.S.

doszło do zwrotu dzierżawionych pomieszczeń i wyposażenia, które następnie w du-

żej części uległo kasacji. W oddanych pomieszczeniach szpital przeprowadził prace

adaptacyjne z przeznaczeniem na oddziały szpitalne. Od 6 maja 2010 r. usługi dla

Szpitala przejęła spółka A.-R. Sp. z o.o. w K. Dokonała ona rozbudowy zaplecza

kuchni zlokalizowanej na terenie Wojewódzkiego Specjalistycznego Szpitala Dziecię-

cego w O. W maju 2010 r. powódki zgłosiły gotowość do pracy na rzecz I.F.S. oraz

Wojewódzkiego Szpitala Specjalistycznego.

Sąd Rejonowy uznał, że powództwo zasługiwało na uwzględnienie w odniesie-

niu do I.F.S. Zdaniem Sądu ani Specjalistycznego Szpitala Wojewódzkiego w O., ani

SPZ Gruźlicy i Chorób Płuc w O. nie można było uznać za podmioty przejmujące

zakład pracy. WSS w O. wprawdzie odzyskał władztwo nad lokalem i częścią wypo-

sażenia, ale nie podjął się on prowadzenia działalności żywieniowej. Z kolei A.-R. Sp.

z o.o. sama wybudowała nowe pomieszczenia i zakupiła wyposażenie w celu reali-

zacji umowy. Samo przejęcie usługi w postaci żywienia pacjentów od I.F.S. Sąd

uznał za niewystarczające.

Pełnomocnik powódek zaskarżył ten wyrok apelacją w zakresie oddalającym

powództwo względem A.-R. Sp. z o.o. w K., WSS w O. i SPZ Gruźlicy i Chorób Płuc

w O. W odniesieniu do powódek Małgorzaty R. i Teresy V. domagał się dopuszcze-

nia do pracy w A.-R. Sp. z o.o. w K. lub WSS w O., ustalenia że pracodawcą Małgo-

rzaty Z. do 31 października 2010 r. był A.-R. Sp. z o.o. w K. lub WSS w O. oraz

ustalenia, że pracodawcą Teresy T. do 31 października 2010 r. była A.-R. Sp. z o.o.

w K. lub SPZ Gruźlicy i Chorób Płuc w O. Wskazał jednak w uzasadnieniu, że apela-

cję złożył z ostrożności procesowej, aby nie dopuścić do uprawomocnienia się wyro-

3

ku względem tych pozwanych do czasu ostatecznego rozstrzygnięcia sprawy, pod-

nosząc, że ocenia orzeczenie Sądu Rejonowego jako prawidłowe. Apelację wniosła

także I.F.S., domagając się zmiany zaskarżonego wyroku.

Wyrokiem z 21 kwietnia 2011 r. […] Sąd Okręgowy w Olsztynie w punkcie II

zmienił zaskarżony wyrok oddalając powództwo Bożeny Z., Małgorzaty R., Teresy T.

i Teresy V. skierowane przeciwko I.F.S., w punkcie IV dopuścił powódki Małgorzatę

R. i Teresę V. do pracy w A.-R. Sp. z o.o. oraz ustalił, że Spółka ta była pracodawcą

powódek Bożeny Z. i Teresy T. od dnia 31 października 2010 r., w punkcie V oddalił

apelacje powódek w pozostałym zakresie.

Sąd Okręgowy ocenił, że w sprawie doszło do wielokrotnego transferu. W

pierwszej kolejności zwrot majątku, wobec zakończenia umowy w maju 2010 r.,

Szpitalowi Specjalistycznemu w O. doprowadził do przejścia zakładu pracy na ten

podmiot (wobec powódki Teresy T. - Samodzielnemu Publicznemu Zespołowi Gruź-

licy i Chorób Płuc w O.). Równocześnie jednak zawarcie umowy przez szpitale o rea-

lizację zadań żywieniowych przez A.-R. Sp. z o.o. spowodowało przejście zakładu

pracy na ten podmiot, mimo iż nie przekazano tej Spółce majątku związanego z pro-

wadzeniem usługi gastronomicznej. A.-R. Sp. z o.o. jedynie od SP Zespołu Gruźli-

czego przejęła w ograniczonym zakresie sprzęt i pomieszczenia. Sąd podkreślił, że w

judykaturze Sądu Najwyższego ukształtowało się stanowisko, w świetle którego w

tzw. sferze publicznej dla przejścia zakładu pracy kluczowe pozostają zadania przy

niewielkiej roli elementu majątkowego. Zdaniem Sądu szpital pełni funkcję w sferze

publicznej, co pozwala na przypisanie kluczowej roli zadań dla potrzeb transferu. Sta-

nowisko to doprowadziło do zmiany zaskarżonego orzeczenia.

Skargi kasacyjne od tego wyroku wywiodły wszystkie powódki w zakresie

punktu II i V a pozwany A.-R. Sp. z o.o. w zakresie punktu II i IV. Wszystkie skargi

kasacyjne zostały oparte na zarzucie błędnej wykładni i niewłaściwego zastosowania

art. 231

k.p., przez przypisanie podstawowego znaczenia przejściu zadań i stwier-

dzenia, że w ten sposób doszło do przejścia zakładu pracy na nowego pracodawcę

A.-R. Sp. z o.o. Powódki w skargach kasacyjnych podkreślały, że ich zdaniem prawi-

dłowej wykładni i rozstrzygnięcia dokonał Sąd pierwszej instancji ustalając, że ich

pracodawcą jest (była) I.F.S. Sp. z o.o.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

4

Skargi kasacyjne okazały się zasadne, a zaskarżony wyrok wymagał uchyle-

nia i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi Okręgowemu w Olsz-

tynie. Kluczowa dla sprawy była analiza stanu faktycznego z punktu widzenia art. 231

§ 1 k.p. i ewentualnie następujących po sobie transferów części zakładu pracy (bazy

gastronomicznej i zadań z tym związanych). Zasadnicze zatem było ustalenie, czy

stan faktyczny rozpoznanego sporu pozwalał na uznanie, iż doszło do wielokrotnego

transferu w rozumieniu art. 231

§ 1 k.p. (Szpitale - I.F.S. Sp. z o.o. - Szpitale - A.-R.

Sp. z o.o.). Sądy obu instancji dokonały odmiennej subsumcji. Sąd pierwszej instancji

ocenił, iż w związku z wyekspirowaniem umowy zawartej z I.F.S. Sp. z o.o. nie do-

szło ani do transferu pracowników do Szpitala, ani nie doszło do transferu do Spółki

A.-R.; Sąd drugiej instancji doszedł do przekonania, iż właśnie ta ostatnia Spółka

przejęła pracowników, bowiem wykonywała dalej zadania gastronomiczne, które

pierwotnie wykonywały same Szpitale, a następnie na mocy umowy Spółka I.F.S..

Szpital zaś prowadzi działalność publiczną i dlatego dla transferu wystarczające jest

przejęcie zadań związanych z tą działalnością. Sąd Okręgowy w Olsztynie oparł się

przy tym w swych rozważaniach na tej linii orzecznictwa Sądu Najwyższego, która

dotyczyła przejmowania zadań o charakterze „społecznym, politycznym, publicznym”.

W takich przypadkach dla zastosowania przepisu art. 231

§ 1 k.p. wystarczyć ma

przekazanie zadań, a kwestia mienia ma znaczenie wtórne (por. np. jeden z pierw-

szych takich wyroków dotyczący nauczania przedszkolnego z dnia 18 lutego 1994 r.,

I PRN 2/94). Zaznaczyć jednak trzeba, że taka konstatacja dokonana została bez

uwzględnienia faktu, iż usługa gastronomiczna prowadzona przez szpitale raczej

pozbawiona jest cechy usługi „społecznej, politycznej, czy publicznej”. Podkreślić

również wypada, że w większości rozpatrywanych przez Sad Najwyższy spraw doty-

czących „przejmowania zadań” dochodziło też - choć nie w pełnym zakresie - do

przejmowania mienia związanego z prowadzonymi czynnościami, a czynnik ludzki

miał dla działalności podmiotu znaczenie bardzo ważne (nauczyciele, kancelaria ko-

mornicza).

W niniejszym sporze powstało zagadnienie, czy przy przejmowaniu przez ko-

lejne podmioty gospodarcze na mocy umów zlecenia zadań z zakresu prowadzenia

żywienia szpitalnego dochodzi do transferu w rozumieniu art. 231

§ 1 k.p., mimo

braku przekazania mienia, w oparciu o które zadania są wykonywane.

Rozważania prawne, prowadzące do podania motywów ferowanego aktualnie

wyroku wypada zacząć od zdefiniowania pojęcia „przejścia zakładu pracy lub jego

5

części”, którym posługuje się art. 231

§ 1 k.p. Przepis ten nie zawiera wprost definicji

transferu. Niewątpliwie jednak jest wzorowany na dyrektywie Rady 2001/23/WE z 21

marca 2001 r. w sprawie zbliżenia ustawodawstw państw członkowskich odnoszą-

cych się do ochrony praw pracowniczych w przypadku przejęcia przedsiębiorstw,

zakładów lub części przedsiębiorstw lub zakładów (Dz.Urz.WE L 82 z dnia 22 marca

2001 r., s. 16 - Dz.Urz.UE - sp. 05, t. 4, s. 98). Stąd dorobek TSUE (ETS) w tym za-

kresie może i powinien być wykorzystany przy rozstrzyganiu niniejszego sporu. Ob-

owiązek stosowania wykładni prounijnej jest oczywisty. Jednakże dorobek TSUE w

omawianym zakresie ewoluuje. Obecnie kształtuje się linia orzecznictwa, w myśl któ-

rej różne są przesłanki uznania, iż dochodzi do transferu w rozumieniu dyrektywy, a

waga tych przesłanek dla rozstrzygnięcia każdego przypadku zależy od charakteru

działalności prowadzonej przez pracodawcę, tj. metod produkcji lub eksploatacji,

które wykorzystywane są w danym przedsiębiorstwie lub zakładzie (zob. wyrok z dnia

11 marca 1997 r. w sprawie C-13/95 Süzen, pkt 18 uzasadnienia; wyrok z dnia 10

grudnia 1998 r. w sprawach połączonych C- 173/96 i C-247/96 Hidalgo i in., Rec str. I

- 8237, pkt 31 uzasadnienia). Przejęcie samych zadań nie jest wystarczające dla za-

stosowania dyrektywy w sytuacji, gdy działalność przedsiębiorstwa opiera się w zna-

czącej mierze na substracie materialnym, który nie został przejęty. Dla zastosowania

ochrony wynikającej z dyrektywy Rady 2001/23/WE konieczne jest zatem w takim

przypadku przejęcie znaczącej części majątku. Inaczej sprawa może się przedsta-

wiać, gdy przedsiębiorstwo wykorzystuje w zasadniczym zakresie fachową załogę, a

majątek przedsiębiorstwa ma marginalne znaczenie dla prowadzonych przez to

przedsiębiorstwo usług/zadań. Ważna staje się zatem dla stosowania dyrektywy

Rady 2001/23/WE konstatacja co do zachowania tożsamości przedsiębiorstwa i z

tym powiązana odpowiedź na pytanie, czy możliwość prowadzenia działalności

opiera się na czynniku ludzkim czy majątkowym. Nie jest natomiast rozstrzygający

charakter publiczny czy prywatny zadań podejmowanych przez pracodawcę. Pogląd

o konieczności przejęcia nie tylko zadań, ale także istotnych składników majątkowych

służących ich wykonaniu w razie zmiany wykonawcy usługi, jest ugruntowany w

orzecznictwie Europejskiego Trybunału Sprawiedliwości, przyjętym na podstawie art.

1 obecnie obowiązującej dyrektywy Rady 2001/23. Był też prezentowany w orzecze-

niach ferowanych na podstawie poprzedniej dyrektywy 77/187 o tym samym tytule.

Należy w tym zakresie powołać wyrok z dnia 25 stycznia 2001 r., C - 172/99 w spra-

wie z powództwa Oy Liikenne Ab (ECR 2001, s. I - 745), w którym przyjęto, że dy-

6

rektywa 77/187 może mieć zastosowanie w przypadku przejęcia obsługi lokalnych

przewozów autobusowych na podstawie przetargu, ale nie stosuje się jej, jeżeli nowy

przewoźnik nie przejął znaczących składników majątkowych od poprzednika. Podob-

nie w wyroku z dnia 20 listopada 2003 r., C - 340/01 w sprawie z powództwa Carlito

Abler i inni (ECR 2003, s. I - 14023) Trybunał stwierdził, że art. 1 dyrektywy 77/187

ma zastosowanie, gdy szpital zleca przygotowanie posiłków nowemu wykonawcy,

jeżeli używa on istotnych składników majątkowych używanych przez poprzednika. Ta

linia orzecznictwa została podtrzymana w wyroku z dnia 15 grudnia 2005 r., w spra-

wach połączonych C - 232/04 i C - 233/04 z powództwa Nurten Güney - Görres i Gul

Demir (ECR 2005, s. I - 11237).

Tak, jak ewoluuje orzecznictwo TSUE dotyczące dyrektywy Rady 2001/23, tak

też nie jest jednolite i zmienia się orzecznictwo Sądu Najwyższego odnoszące się do

pojęcia transferu w świetle art. 231

§ 1 k.p. Ostatnio Sąd Najwyższy uznaje, że po-

wołany przepis ma zastosowanie w razie zmiany przez przedsiębiorcę wykonawcy

usługi tylko wówczas, gdy nowy wykonawca przejmuje istotne składniki mienia zwią-

zane z wykonywaniem tej usługi przez jego poprzednika (wyroki Sądu Najwyższego:

z 4 lutego 2010 r., III PK 51/09; z 29 marca 2012, I PK 151/11). Innymi słowy, prowa-

dzi to do wniosku, że przy dość prostych usługach, których wykonywanie związane

jest z zapleczem majątkowym, takich np. jak gastronomia, sprzątanie dla transferu w

rozumieniu art. 231

k.p. wymagane jest przejęcie tego zaplecza przez nowego praco-

dawcę.

Ad casum powstaje jednak dodatkowe pytanie, czy szczególny rodzaj trans-

feru, z jakim ewentualnie mielibyśmy do czynienia w rozpoznawanej sprawie, nie

wpływa w sposób szczególny na przyjęte interpretacje. W rozstrzyganym sporze wy-

stępują wobec każdej z powódek nie dwa, lecz trzy podmioty i trzech pozwanych. W

takich okolicznościach orzecznictwo Sądu Najwyższego przyjmuje, że współdziałanie

pracodawcy przejmującego z przekazującym nie jest koniecznym warunkiem do

stwierdzenia przejęcia zakładu pracy lub jego części w rozumieniu art. 231

k.p. Nie

muszą oni zawierać ze sobą umowy ani wspólnie podejmować innych czynności, aby

mogło dojść do omawianego przejęcia. O tym, kto będzie następnym usługodawcą,

decyduje zlecający usługę, czyli w rozpoznawanej sprawie Szpital. Należy przy tym

wyraźnie zaznaczyć, że umowy cywilnoprawne zawarte przez zleceniodawcę z oby-

dwoma wykonawcami, nie mogą znieść skutków działania art. 231

k.p., jeżeli są

spełnione określone w tym przepisie przesłanki przejęcia zakładu pracy lub jego czę-

7

ści. Umowy zawarte przez zleceniodawcę z poprzednim i następnym wykonawcą

usługi i ich warunki mają jednak istotny wpływ na stosowanie art. 231

k.p., gdyż okre-

ślają one zakres zadań i składniki majątkowe przyjmowanych przez nowego wyko-

nawcę. Te zaś dwa czynniki - zakres zadań i składniki majątkowe służące ich wyko-

naniu - rozstrzygające o ocenę, czy doszło do przejścia zakładu pracy lub jego części

na podmiot dokonujący przejęcia, czyli czy na podstawie art. 231

k.p. stał się on no-

wym pracodawcą dla pracowników zatrudnionych przez podmiot uprzednio wykonu-

jący te usługi. Tego rodzaju przejścia zakładu pracy, związanego z działaniem trzech

podmiotów, dotyczy wyrok Sądu Najwyższego z dnia 18 września 2008 r., II PK

18/08 (OSNP 2010 nr 3-4, poz. 40). Uznano w nim, że przejście zakładu pracy ze

skutkiem określonym w art. 231

k.p. następuje także, gdy nowy pracodawca przej-

muje zadania i składniki majątkowe zakładu dotychczasowego pracodawcy na pod-

stawie umowy z podmiotem trzecim, do którego należało dysponowanie tymi zada-

niami i składnikami.

Reasumując, przejście zakładu pracy lub jego części na nowego pracodawcę

w wyniku współdziałania trzech podmiotów nie różni się od przejścia w następstwie

działania tylko dwóch podmiotów: przekazującego i przejmującego. Wymaga jednak

całościowej analizy stanu faktycznego sprawy, zarówno w odniesieniu do przejętych

zadań, jak i składników majątkowych (por. wyrok Sądu Najwyższego z 4 lutego 2010,

III PK 51/09).

W rozpatrywanej sprawie doszło do zlecenia przez szpitale usługi gastrono-

micznej A.-R. Sp. z o.o. Wcześniej usługi te wykonywała I.F.S. Sp. z o.o., która

przejęła także pracowników szpitala pracujących w kuchni oraz zaplecze kuchenne.

Z ustaleń faktycznych wynika, że A.-R. Sp. z o.o. nie dzierżawi zasadniczych dla

swej działalności pomieszczeń od szpitali ani nie przejęła poważnego majątku od

pozostałych pozwanych. Dysponuje własnym zapleczem i prowadzi usługi caterin-

gowe dla wielu zleceniodawców. To wyklucza możliwość zastosowania w stosunku

do tej Spółki dyspozycji art. 231

k.p. Dla jej uruchomienia brakowało bowiem przejęcia

przez Spółkę składników majątkowych i tożsamości jednostki podlegającej transfe-

rowi. Z zastosowaniem art. 231

k.p. mamy bowiem do czynienia przy zlecaniu usług

gastronomicznych wówczas, gdy przejściu podlega zorganizowana całość, która za-

chowuje swą tożsamość jako przedsiębiorstwo (w znaczeniu przedmiotowym). To

wszystko prowadzi do oceny, iż A.-R. Sp. z o.o. nie jest i być nie może - w wyniku

transferu (ex lege) - pracodawcą powódek. Powódki pozostały nadal pracownikami

8

I.F.S. Sp. z o.o., jako podmiotu, który przejął część zakładu pracy (mienie i załogę)

od szpitala. Przy tym po rozwiązaniu umowy zlecenia zawartej między szpitalem, a

I.F.S. Sp. z o.o. nie doszło do powtórnego transferu pracowników do szpitala, bo-

wiem także w tej sytuacji brakowało przejęcia mienia i zadań.

Z tych względów Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji, odrzucając jako niedo-

puszczalną skargę kasacyjną A.-R. Sp. z o.o. w zakresie punktu II zaskarżonego wy-

roku.

========================================