I UK 347/11

Sygn. akt I UK 347/11

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 12 kwietnia 2012 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Teresa Flemming-Kulesza (przewodniczący)

SSN Józef Iwulski

SSN Roman Kuczyński (sprawozdawca)

w sprawie z odwołania M. G.

przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych o emeryturę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń Społecznych i

Spraw Publicznych w dniu 12 kwietnia 2012 r.,

skargi kasacyjnej ubezpieczonego od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 31 maja 2011 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania i orzeczenia o kosztach

postępowania kasacyjnego.

UZASADNIENIE

2

Zakład Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia 30 marca 2010 r. odmówił M.

G. prawa do emerytury na podstawie art. 184 ust. 1, art. 32 ust. 1 ustawy z dnia 17

grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz.

U. z 2009 r. Nr 153, poz. 1227 ze zm.) oraz przepisów rozporządzenia z dnia 7 lutego

1983 r. w sprawie wieku emerytalnego pracowników zatrudnionych w szczególnych

warunkach lub w szczególnym charakterze (Dz. U. Nr 8 poz. 43 ze zm.), z uwagi na

nieudowodnienie przez wnioskodawcę 15 lat pracy w szczególnych warunkach.

Organ rentowy uznał za udowodniony staż pracy wnioskodawcy w szczególnych

warunkach w wymiarze 13 lat 6 miesięcy i 23 dni. Natomiast w świetle

obowiązujących przepisów nie zaliczył do pracy w szczególnych warunkach, okresu

odbywania przez wnioskodawcę zasadniczej służby wojskowej od 26 czerwca 1970 r.

do 14 czerwca 1972 r.

Sąd Okręgowy - Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych wyrokiem dnia 21

września 2010 r. oddalił odwołanie.

Powyższy wyrok zaskarżył apelacją wnioskodawca wnosząc o jego zmianę

poprzez przyznanie mu prawa do emerytury ewentualnie o uchylenie zaskarżonego

wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi pierwszej instancji.

Skarżący zarzucił rozstrzygnięciu Sądu obrazę prawa materialnego art. 108 ust. 1

ustawy z dnia 21 listopada 1967 r. o powszechnym obowiązku obrony RP w związku

z art. 184 ustawy emerytalnej.

Wyrokiem z dnia 31 maja 2011 r. Sąd Apelacyjny oddalił apelację. W

motywach swojego rozstrzygnięcia stwierdził, że zasadnicza kwestia dotycząca

możliwości zaliczenia służby wojskowej do pracy wykonywanej w szczególnych

warunkach, a w konsekwencji do uprawnień emerytalnych wynika z oceny przepisów

prawnych, jakie obowiązywały w czasie jej odbywania tj. w latach 1970-1972. W tym

okresie obowiązywała ustawa z dnia 21 listopada 1967 r. o powszechnym obowiązku

obrony. Zgodnie z treścią przepisu art. 108 tej ustawy, okres odbytej zasadniczej

służby wojskowej zalicza się do okresu zatrudnienia w zakresie wszelkich uprawnień

związanych z zatrudnieniem, pracownikom, którzy po odbyciu tej służby podjęli

zatrudnienie w tym samym zakładzie pracy, w którym byli zatrudnieni przed odbyciem

tej służby. Sąd stwierdził, że słuszne jest stanowisko Sądu pierwszej instancji, iż

wykładnia gramatyczna tego przepisu prowadzi do wniosku, iż okres służby

3

wojskowej zalicza się do uprawnień wynikających ze stosunku pracy, a nie do

uprawnień emerytalnych, które jakkolwiek są pochodną uprawnień pracowniczych, to

jednak nie każdy pracownik nabywa prawo do emerytury. Przede wszystkim aby

nabyć prawo do świadczenia emerytalnego, muszą być jeszcze spełnione przesłanki

wynikające z przepisów ubezpieczeniowych, a dotyczące wieku, stażu pracy osoby

ubiegającej się o takie świadczenie, a w świetle art. 184 jeszcze warunki dodatkowe

jak rozwiązanie stosunku pracy, nieprzystąpienie do otwartego funduszu

emerytalnego oraz czasokres wymagany do spełnienia wszystkich przesłanek z tego

przepisu. Natomiast zaliczenia do pracy w szczególnych warunkach danego okresu

pracy wymaga obecnie spełnienia definicji pracy w szczególnych warunkach, którą w

świetle art. 32 ust. 2 ustawy emerytalnej, jest praca wykonywana w warunkach

znacznej szkodliwości dla zdrowia oraz o znacznym stopniu uciążliwości lub

wymagająca wysokiej sprawności psychofizycznej, ze względu na bezpieczeństwo

własne pracownika lub otoczenia. Z analizy akt rentowych oraz zeznań wnioskodawcy

wynika w niniejszej sprawie, iż przed powołaniem do odbycia zasadniczej służby

wojskowej, M. G. nie wykonywał pracy w szczególnych warunkach. Przed

rozpoczęciem służby, wnioskodawca wykonywał pracę ucznia maszynisty

typograficznego, pracował dwa dni w tygodniu po 4 godziny, a w pozostałe dni

pracował w pełnym wymiarze czasu pracy na tym stanowisku jako uczeń. W tym

czasie uczęszczał do liceum wieczorowego. Po odbyciu służby wojskowej wrócił do

tego samego zakładu w którym wcześniej pracował i zdał egzamin państwowy, na

stanowisku maszynisty w Drukarni Dziełowej i potem wykonywał pracę w

szczególnych warunkach, zaliczaną obecnie do takich prac na podstawie wykazu A

działu XI poz. 4 wymienionej w załączniku do rozporządzenia. Mając powyższe na

uwadze Sąd drugiej instancji stwierdził, że przed powołaniem do służby wojskowej nie

można uznać, że wnioskodawca stale i w pełnym wymiarze czasu pracy wykonywał

pracę w szczególnych warunkach na stanowisku maszynisty maszyn typograficznych,

gdyż nie miał uprawnień do takiej pracy, przyuczał się do tego zawodu i nie pracował

stale i w pełnym wymiarze czasu pracy na tym stanowisku, która to przesłanka ma

zasadnicze znaczenie dla oceny wykonywania pracy w szczególnych warunkach.

Skargę kasacyjną od powyższego orzeczenia wniósł M. G. opierając ją na

następujących podstawach: - naruszenia przepisów postępowania, które miało istotny

4

wpływ na wynik sprawy, tj. naruszenia art. 378 § 1 k.p.c., przez rozpoznanie sprawy z

przekroczeniem granic apelacji a szczególnie jej zarzutów (ustalono nowy stan

faktyczny, gdy apelujący co do ustalonego stanu faktycznego nie podnosił żadnych

zarzutów); - naruszenia prawa materialnego przez błędną wykładnię i niewłaściwe

zastosowanie, w szczególności art. 108 ust. 1 ustawy o powszechnym obowiązku

obrony z 1967 r.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna okazała się uzasadniona. Trafny jest pogląd odnośnie do

wymogu stosowania regulacji prawnych obowiązujących w okresie odbywania przez

wnioskodawcę zasadniczej służby wojskowej, to jest brzmienia przepisów

uprawniających do zaliczenia czasu odbywania służby wojskowej do okresu

zatrudnienia, w tym w warunkach szczególnych w rozumieniu przepisów

rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. W niniejszej sprawie

zastosowanie będą miały przepisy obowiązujące w okresie od 26 czerwca 1970 r. do

14 czerwca 1972 r. W tym czasie obowiązywał art. 108 ust. 1 ustawy o powszechnym

obowiązku obrony (Dz.U. z 1967 r. Nr 44, poz. 440). Od dnia 29 listopada 1967 r.

przepis art. 108 ust. 1 ustawy o powszechnym obowiązku obrony (do jego zmiany z

dnia 6 sierpnia 1979 r.) stanowił o zaliczaniu okresu odbytej służby wojskowej do

wszelkich uprawnień związanych z zatrudnieniem pracownikom, którzy po odbyciu

służby podjęli – w zakreślonym ustawowo terminie – zatrudnienie w tym samym

zakładzie pracy, w którym byli zatrudnieni przed powołaniem do służby, albo w tej

samej gałęzi pracy. Z kolei w myśl art. 108 ust. 4 powołanej ustawy zastosowanie

miało rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 22 listopada 1968 r. w sprawie

szczególnych uprawnień żołnierzy i ich rodzin (Dz.U. Nr 44, poz. 318). Zgodnie z § 5

powołanego rozporządzenia żołnierzowi, który podjął zatrudnienie wlicza się czas

odbywania służby wojskowej do okresu zatrudnienia w zakładzie pracy, w którym

podjął zatrudnienie, w zakresie wszelkich uprawnień związanych z zatrudnieniem w

tym zakładzie oraz w zakresie szczególnych uprawnień uzależnionych od

wykonywania pracy na określonym stanowisku lub w określonym zawodzie. Z

powyższego wynika, że wlicza się także uprawnienia wynikające z systemu

5

zabezpieczenia społecznego w zakresie szczególnych uprawnień uzależnionych od

wykonywania pracy na określonym stanowisku lub w określonym zawodzie, a zatem

również wynikające z § 4 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. w

sprawie wieku emerytalnego pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach.

Według § 4 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. w sprawie wieku

emerytalnego pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach lub w

szczególnym charakterze pracownik, który wykonywał prace w szczególnych

warunkach, wymienione w wykazie A, stanowiącym załącznik do rozporządzenia,

nabywa prawo do emerytury, jeżeli spełnia łącznie następujące warunki; osiągnął

wiek emerytalny wynoszący: 55 lat dla kobiet i 60 lat dla mężczyzn i posiada

wymagany okres zatrudnienia, w tym co najmniej 15 lat pracy w szczególnych

warunkach. Z tych względów, mając na uwadze, że Sąd drugiej insatncji nie

przeprowadził dowodu podważającego ustalenie Sądu pierwszej instncji w postaci

przyjęcia za dowód zaświadczenia pracodawcy, że wnioskodawca od 27 stycznia

1967 r. do 20 września 1974 r. był zatrudniony w warunkach szczególnych stale i w

pełnym wymiarze czasu pracy przy wykonywaniu prac polegających na drukowaniu i

uszlachetnianiu druków, jako maszynista maszyn typograficznych i arkuszowych -

Sąd Najwyższy podziela stanowisko skarżącego, że po zaliczeniu okresu służby

wojskowej do stażu pracy w szczególnych warunkach legitymuje się on ponad 15-

letnim okresem pracy w tym charakterze i spełniał przesłanki do przyznania mu

wcześniejszej emerytury z tytułu zatrudnienia w warunkach szczególnych na mocy

art. 184 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu

Ubezpieczeń Społecznych (t.j. Dz.U. z 2004 r. Nr 39, poz. 353 ze zm.) od dnia

ukończenia 60 lat.

Z obowiązku wszechstronnego rozważenia zebranego materiału oraz oceny

wyników postępowania dowodowego Sąd Apelacyjny nie mógł być zwolniony z tego

powodu, że podzielił ustalenia dokonane przez Sąd pierwszej instancji. Niezależnie

bowiem od tego, czy sąd drugiej instancji dokonuje ustaleń w wyniku

przeprowadzenia nowych dowodów bądź ponowienia dotychczasowych, czy też

wskutek podzielenia ustaleń dokonanych przez sąd pierwszej instancji, ma obowiązek

dokonać własnej oceny wyników postępowania dowodowego i ustaleń będących

następstwem tej oceny. Dokonanie własnych ustaleń odmiennych od ustaleń sądu

6

pierwszej instancji bez przeprowadzenia w tym zakresie jakichkolwiek dowodów - w

sytuacji, gdy apelacja nie czyniła żadnych zarzutów dotyczących ustalonego stanu

faktycznego, zresztą jako bezspornego, poprzez niekorzystne dla skarżącego

ustalenie, że przed rozpoczęciem służby wojskowej M. G. nie wykonywał pracy w

szczególnych warunkach, gdyż tylko przyuczał się do zawodu maszynisty

typograficznego - byłoby dopuszczalne i uzasadnione w szczególności wtedy, gdy

dowody te miały jednoznaczną wymowę, a ocena sądu pierwszej instancji była

oczywiście błędna. Same, nawet poważne, wątpliwości co do trafności oceny

dokonanej przez sąd pierwszej instancji, jeżeli tylko nie wykroczyła ona poza granice

zakreślone w art. 233 § 1 k.p.c., nie powinny stwarzać podstawy do zajęcia przez sąd

drugiej instancji odmiennego stanowiska. Wątpliwości w tej mierze, a także

rozbieżności w orzecznictwie wyjaśnił Sąd Najwyższy w uchwale składu siedmiu

sędziów z dnia 23 marca 1999 r., III CZP 59/98 (OSNC 1999 r. z. 7-8, poz. 124).

Mając powyższe na uwadze Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji.