I UK 350/11

Sygn. akt I UK 350/11

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 12 kwietnia 2012 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Teresa Flemming-Kulesza (przewodniczący)

SSN Zbigniew Hajn

SSN Roman Kuczyński (sprawozdawca)

w sprawie z odwołania M. C.

przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych Oddziałowi w B.

o zasiłek macierzyński,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 12 kwietnia 2012 r.,

skargi kasacyjnej organu rentowego od wyroku Sądu Okręgowego - Sądu Pracy i

Ubezpieczeń Społecznych

z dnia 27 maja 2011 r.,

oddala skargę kasacyjną.

UZASADNIENIE

Decyzją z dnia 27 grudnia 2010 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział

w B., działając na podstawie przepisów ustawy z dnia 25 czerwca 1999 r. o

2

świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i

macierzyństwa (t.j. Dz.U. 2010 r., nr 77, poz. 512 ze zm.) przyznał M. C. prawo do

zasiłku macierzyńskiego za okres od 27 sierpnia 2010 r. do 13 stycznia 2011 r. od

najniższej podstawy wymiaru składek na ubezpieczenie chorobowe - 1.628,81 zł.

Powołał się na treść art. 49 ustawy i wskazał, iż M. C. została zgłoszona do

ubezpieczenia chorobowego z tytułu współpracy przy prowadzeniu pozarolniczej

działalności od dnia 1 sierpnia 2010 r., z podstawą wymiaru składki na

ubezpieczenie chorobowe - 6.953,70 zł. Najniższa podstawa wymiaru składek na

dobrowolne ubezpieczenie chorobowe za miesiąc sierpień 2010 r. wynosiła

1.887,60zł. Ubezpieczona urodziła dziecko w dniu 27 sierpnia 2010 r., czyli w

pierwszym miesiącu ubezpieczenia chorobowego, zatem zasiłek macierzyński

przysługiwał od najniższej podstawy wymiaru składek na ubezpieczenie po

odliczeniu kwoty odpowiadającej 13,71%.

Na skutek odwołania ubezpieczonej Sąd Rejonowy – Sąd Pracy i

Ubezpieczeń Społecznych wyrokiem z dnia 30 marca 2011 r. zmienił zaskarżoną

decyzję organu rentowego i przyznał ubezpieczonej prawo do zasiłku

macierzyńskiego za okres od 27 sierpnia 2010 r. do 13 stycznia 2011 r. od

podstawy wymiaru składek na ubezpieczenie chorobowe w wysokości 6000,34 zł.

Sąd pierwszej instancji ustalił, że ubezpieczona z dniem 1 sierpnia 2010 r.

została zgłoszona do ubezpieczenia emerytalnego, rentowego, wypadkowego oraz

dobrowolnego ubezpieczenia chorobowego, jako osoba współpracują przy

prowadzeniu pozarolniczej działalności, z podstawą wymiaru składki - 6.953,70 zł.

W dniu 27 sierpnia 2010 r. ubezpieczona urodziła dziecko. Decyzją z dnia 14

grudnia 2010 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych stwierdził, że: zadeklarowana za

okres od dnia 1 sierpnia 2010 r. podstawa wymiaru składek na obowiązkowe

ubezpieczenie emerytalne, rentowe i wypadkowe oraz na dobrowolne

ubezpieczenie chorobowe w kwocie 6.953,70 zł ubezpieczonej zgłoszonej jako

osoba współpracująca przy prowadzeniu działalności gospodarczej ze S. C.,

pozostaje w kolizji z zasadami współżycia społecznego i jest nieważna z mocy

prawa, podstawa wymiaru składek na ubezpieczenia społeczne tj. obowiązkowe

ubezpieczenie emerytalne, rentowe i wypadkowe oraz na dobrowolne

ubezpieczenie chorobowe M. C. jako osoby współpracującej ze S. C. od dnia 1

3

sierpnia 2010 r. stanowi zadeklarowana kwota nie niższa niż 60% prognozowanego

przeciętnego wynagrodzenia miesięcznego przyjętego do ustalenia kwoty

ograniczenia rocznej podstawy wymiaru składek tj. 1.887,60 zł. Prawomocnym

wyrokiem z dnia 24 lutego 2011 r. Sąd Okręgowy - Sąd Pracy i Ubezpieczeń

Społecznych zmienił decyzję z dnia 14 grudnia 2010 r. i ustalił podstawę wymiaru

składek na obowiązkowe ubezpieczenie emerytalne, rentowe i wypadkowe oraz na

dobrowolne ubezpieczenie chorobowe M. C. za okres od dnia 1 sierpnia 2010 r. w

kwocie 6.953,70 zł.

Sąd pierwszej instancji wskazał, iż zasady ustalania podstawy wymiaru

zasiłków przysługujących ubezpieczonym niebędącym pracownikami reguluje

Rozdział 9 ustawy o świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w

razie choroby i macierzyństwa (t.j. Dz.U. z 2010 r. Nr 77, poz. 512 ze zm.). Jedną z

zasad wyrażoną w artykule 48 ust. 1 w związku z art. 52 ustawy jest, iż podstawą

wymiaru zasiłku macierzyńskiego przysługującego ubezpieczonemu niebędącemu

pracownikiem stanowi przychód za okres 12 miesięcy kalendarzowych

poprzedzających miesiąc, w którym powstało prawo do tego zasiłku. Jeżeli jednak

dziecko urodziło się przed upływem okresu 12 miesięcy kalendarzowych

ubezpieczenia, podstawą wymiaru zasiłku macierzyńskiego stanowi, przychód za

pełne miesiące kalendarzowe ubezpieczenia (art. 52 w związku z art. 36 ust. 2

ustawy zasiłkowej). Przychodem w rozumieniu ustawy jest zaś kwota stanowiąca

podstawę wymiaru składek na ubezpieczenie chorobowe ubezpieczonego

niebędącego pracownikiem, po odliczeniu kwoty odpowiadającej 13,71 % podstawy

wymiaru składki na ubezpieczenie chorobowe (art. 3 pkt 4 ustawy zasiłkowej). Do

sytuacji prawnej odwołującej, zdaniem Sądu Rejonowego, ma zastosowanie art. 52

w związku z art. 36 ust. 2 ustawy zasiłkowej, ponieważ urodziła ona dziecko w

pierwszym miesiącu ubezpieczenia chorobowego. Na podstawie art. 29 ust. 1 pkt 1

w związku z art. 31 ust. 1 ustawy zasiłkowej przysługuje jej zasiłek macierzyński w

wysokości miesięcznie 100% podstawy wymiaru zasiłku obliczonej według zasad

przedstawionych powyżej. Ponadto Sąd stwierdził, że w stosunku do odwołującej

nie ma zastosowania art. 49 pkt 1 ustawy zasiłkowej, ponieważ ustalona dla niej

podstawa wymiaru składek na ubezpieczenia społeczne - wbrew stanowisku

organu rentowego - nie jest na najniższym poziomie. Zakład Ubezpieczeń

4

Społecznych ma obowiązek wypłacić świadczenie w wysokości 100% podstawy

wymiaru zasiłku, czyli kwoty deklarowanej przez okres wynikający z ustawy (po

potraceniu kwoty, o której mowa w art. 3 pkt 4 ustawy zasiłkowej), a przepisy

ustawy nie dopuszczają w tym zakresie żadnej uznaniowości.

Apelację od powyższego wyroku wywiódł Zakład Ubezpieczeń Społecznych

Oddział w B., zaskarżając go w całości.

Wyrokiem z dnia 27 maja 2011 r. Sąd Okręgowy – Sąd Pracy i Ubezpieczeń

Społecznych oddalił apelację organu rentowego. Sąd stwierdził, że zasadny jest

zarzut apelującego, iż podstawa prawna rozstrzygnięcia przyjęta przez Sąd

Rejonowy nie dotyczy odwołującej, gdyż nie nabyła uprawnień do świadczenia z

racji na status pracownika ale z uwagi na ubezpieczenia inne niż pracownicze.

Jednak nie uzasadniało to uwzględnienia apelacji, skoro zasady ustalania podstawy

wymiaru zasiłków przysługujących ubezpieczonym niebędącym pracownikami

reguluje rozdział 9 wskazanej ustawy. Art. 52 przy ustalaniu podstawy wymiaru

m.in. zasiłku macierzyńskiego nakazuje stosować odpowiednio przepisy m.in.

art. 49. Sytuacja faktyczna w jakiej znalazła się odwołująca, uregulowana została

wprost w art. 49 ust. 2 ustawy. Z przepisu tego wynika, że jeżeli ryzyko

ubezpieczeniowe (np. niezdolność do pracy, czy urodzenie dziecka) ziści się w

pierwszym miesiącu kalendarzowym ubezpieczenia chorobowego, podstawę

wymiaru zasiłku stanowi kwota przychodu określona w umowie przypadająca na

pierwszy miesiąc kalendarzowy ubezpieczenia, po odliczeniach, o których mowa w

art. 3 pkt 4. Nie można natomiast zgodzić się z apelującym, iż Sąd powinien

zastosować art. 49 ust. 1 cytowanej ustawy. Dotyczy on bowiem sytuacji, gdy

ubezpieczony zadeklarował najniższą podstawę wymiaru składek na ubezpieczenia

chorobowe. W przypadku odwołującej zadeklarowana podstawa wymiaru składek

nie była najniższa, wyniosła 6.953,70 zł. Odwołująca skorzystała z wyboru, jaki dał

jej ustawodawca i zadeklarowała tę kwotę, jako stanowiącą podstawę wymiaru

składek. Natomiast Zakład Ubezpieczeń Społecznych nie jest uprawniony do

kwestionowania kwoty zadeklarowanej przez osobę prowadzącą pozarolniczą

działalność jako podstawy wymiaru składek na ubezpieczenia społeczne, jeżeli

mieści się ona w granicach określonych ustawą o systemie ubezpieczeń

społecznych. Przesądził o tym Sąd Najwyższy w uchwale składu 7 sędziów z dnia

5

21 kwietnia 2010 r., II UZP 1/10. W apelacji organ rentowy nie zarzucał, iż

podstawa jest zawyżona, a jedynie wskazywał, że odwołująca nie podlegała

ubezpieczeniu przez pełen miesiąc. Sytuację taką przewiduje art. 49 ust. 2 ustawy

zasiłkowej i ten przepis należało zastosować. Tak więc mimo błędnie wskazanej

podstawy prawnej wyrok odpowiada prawu.

Od powyższego orzeczenia skargę kasacyjną wniósł organ rentowy

opierając ją na następujących podstawach naruszeniu przepisów prawa

materialnego (art. 3983

§ 1 pkt 1 k.p.c.) - art. 49 pkt 2 w związku z art. 52 ustawy z

dnia 25 czerwca 1999 r. o świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia

społecznego w razie choroby i macierzyństwa (Dz. U. z 2010 r. Nr 77 poz. 512 ze

zm.) poprzez jego błędną wykładnię polegającą na przyjęciu, iż podstawą wymiaru

zasiłku macierzyńskiego przysługującego osobie współpracującej z osobą

prowadzącą pozarolniczą działalność, jest kwota przychodu określona w umowie

przypadająca na pierwszy miesiąc kalendarzowy ubezpieczenia, jeśli niezdolność

do pracy powstała w pierwszym miesiącu kalendarzowym ubezpieczenia

chorobowego oraz naruszenie przepisów procesowych mogących mieć istotny

wpływ na wynik sprawy (art. 3983

§ 1 pkt 2 k.p.c.) - art. 385 k.p.c. poprzez

oddalenie apelacji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych pomimo zaistnienia podstaw

do jej uwzględnienia w świetle całokształtu zebranego w sprawie materiału

dowodowego potwierdzającego, iż wnioskodawczyni nabyła prawo do zasiłku

macierzyńskiego od podstawy ustalonej zgodnie z zasadą określoną w art. 49 pkt 1

ustawy z dnia 25 czerwca 1999 r. o świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia

społecznego w razie choroby i macierzyństwa.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna nie znajduje uzasadnienia, skoro aktualne jest w niniejszej

sprawie stanowisko Sądu Najwyższego przyjęte w uchwale 7 sędziów z dnia 21

kwietnia 2010 r., II UZP 1/10, OSNP 2010/21-22/267 – zgodnie z którym „Zakład

Ubezpieczeń Społecznych nie jest uprawniony do kwestionowania kwoty

zadeklarowanej przez osobę prowadzącą pozarolniczą działalność jako podstawy

wymiaru składek na ubezpieczenia społeczne, jeżeli mieści się ona w granicach

6

określonych ustawą z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń

społecznych (jednolity tekst: Dz.U. z 2009 r. Nr 205, poz. 1585 ze zm.).”

W niniejszej sprawie zachodzi dodatkowa okoliczność skutkująca

obowiązkiem organu rentowego przyjęcia kwoty zadeklarowanej przez

ubezpieczoną jako podstawy wymiaru składek na ubezpieczenia społeczne, w

wyniku wydania prawomocnego wyroku z dnia 24 lutego 2011 r., gdzie Sąd

Okręgowy - Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych podstawę tę, za sporny w

niniejszej sprawie okres, określił w wysokości 6.953,70 zł.

Ponadto zgodnie z art. 29 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 25 czerwca 1999 r. o

świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i

macierzyństwa, (jednolity tekst: Dz. U. z 2005 r. Nr 31, poz. 267 ze zm.) osobie,

która w okresie ubezpieczenia chorobowego urodziła dziecko, przysługuje zasiłek

macierzyński w wysokości miesięcznie 100% podstawy wymiaru zasiłku (art. 31

ust. 1 ustawy). Z kolei w myśl art. 52 w związku z art. 48 ust. 1 ustawy zasiłkowej

za podstawę wymiaru zasiłku macierzyńskiego przysługującego ubezpieczonemu

niebędącemu pracownikiem stanowi przychód za okres 12 miesięcy

kalendarzowych poprzedzających miesiąc, w którym powstało prawo do tego

zasiłku, z tym że, jeżeli dziecko urodziło się przed upływem okresu 12 miesięcy

kalendarzowych ubezpieczenia, podstawę wymiaru zasiłku macierzyńskiego

stanowi przychód za pełne miesiące kalendarzowe ubezpieczenia (art. 52 w

związku z art. 36 ust. 2 ustawy zasiłkowej). Przychodem w rozumieniu ustawy jest

zaś kwota stanowiąca podstawę wymiaru składek na ubezpieczenie chorobowe

ubezpieczonego niebędącego pracownikiem, po odliczeniu kwoty odpowiadającej

18,71% podstawy wymiaru składki na ubezpieczenie chorobowe (art. 3 pkt 4

ustawy zasiłkowej). Mając powyższe na uwadze stwierdzić należy, że

ubezpieczona jako osoba współpracująca przy prowadzeniu działalności

gospodarczej, która przystąpiła dobrowolnie do ubezpieczenia chorobowego i w

okresie tego ubezpieczenia urodziła dziecko, z chwilą ziszczenia się tego ryzyka

ubezpieczeniowego nabyła prawo do zasiłku macierzyńskiego, którego wysokość

zależna była od zadeklarowanej przez nią kwoty stanowiącej podstawę wymiaru

składek na ubezpieczenie chorobowe - co do zasady w okresie 12 miesięcy

poprzedzających nabycie prawa do zasiłku, chyba że do chwili urodzenia dziecka

7

podlegała ubezpieczeniu dobrowolnemu krócej niż 12 miesięcy, gdyż wtedy

podstawę wymiaru zasiłku macierzyńskiego stanowiłaby deklarowana kwota za

pełne miesiące ubezpieczenia. Zatem ubezpieczona miała prawną możliwość

podwyższenia podstawy wymiaru składki na ubezpieczenie, wobec czego taka

czynność była legalna i nie mogła być kwestionowana. Zakład miał zaś obowiązek

wypłacać świadczenie w wysokości 100% podstawy wymiaru zasiłku, czyli kwoty

deklarowanej przez okres wynikający z ustawy (po potrąceniu kwoty, o której mowa

w art. 3 pkt 4 ustawy zasiłkowej), skoro przepisy ustawy nie dopuszczają w tym

zakresie żadnej uznaniowości. Mając powyższe ustalenia na uwadze, należy

rozważyć szczególną sytuację, gdy niezdolność do pracy ubezpieczonego

niebędącego pracownikiem powstała już w pierwszym miesiącu kalendarzowym

ubezpieczenia chorobowego., tak jak miało to miejsce w niniejszej sprawie. W takiej

sytuacji ustawa zasiłkowa różnicuje metodę ustalania podstawy wymiaru

świadczenia w zależności od tytułu ubezpieczeniowego. Dla ubezpieczonych, dla

których określono najniższą podstawę wymiaru składek, art. 49 pkt 1 nakazuje jako

podstawę wymiaru zasiłku chorobowego ustalić najniższą podstawę wymiaru

składek na ubezpieczenie chorobowe, po odliczeniach, o których mowa w art. 3 pkt

4 (13,71%). Z kolei dla ubezpieczonych wykonujących pracę na podstawie umowy

agencyjnej lub umowy zlecenia podstawę wymiaru zasiłku stanowić ma kwota

przychodu określona w umowie przypadająca na pierwszy miesiąc kalendarzowy

ubezpieczenia, po odliczeniach, o których mowa w art. 3 pkt 4 (13,71%), a jeżeli

kwota ta w umowie nie została określona, kwota przeciętnego miesięcznego

przychodu innych ubezpieczonych, z którymi płatnik składek zawarł takie same lub

podobne umowy (art. 49 pkt 2). W praktyce może oczywiście okazać się

problematyczne ustalenie podstawy wymiaru zasiłku w sytuacjach, gdy w

odniesieniu do danego płatnika nie można wskazać innych wykonujących dla niego

pracę na podstawie umowy agencyjnej lub umowy zlecenia, względnie osób

wykonujących na jego rzecz pracę nakładczą. Wydaje się, że w takiej sytuacji

konieczne będzie ustalenie stosownej kwoty w oparciu o ustaloną decyzją ZUS

podstawę wymiaru składek uwzględniającą okoliczności danej sprawy (art. 83

ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych). Okoliczność taka na pewno nie

będzie rodziła po stronie organu rentowego uprawnienia do przyjęcia innej

8

podstawy prawnej, w tym z ust. 1 art. 49. Mając na uwadze, że ubezpieczona nie

miała określonej najniższej podstawy wymiaru składek oraz fakt, że ustawodawca

w ustawie zasiłkowej nie uregulował wprost takiej sytuacji, jaka zaistniała w wyżej

wskazanym stanie faktycznym, sąd drugiej instancji słusznie zastosował w

niniejszej sprawie art. 49 ust. 2, skoro niniejsza sprawa ujawniła brak przepisu

ustawy zasiłkowej określającego skutki prawne rozstrzyganego przypadku, a

powołany ust. 2 art. 49 powołanej ustawy odpowiadał najbardziej sytuacji prawnej

ubezpieczonej. W tym miejscu wskazać należy, że powszechnie wypowiadane są

sądy, dopuszczające stosowanie wnioskowania per analogiam w przypadkach, o

których nie wspominają przepisy ustanowione przez prawodawcę, gdy rozstrzygana

sytuacja różni się od sytuacji wymienionej w przepisach ustawy, kiedy prawo

obowiązujące nie reguluje faktów określonego typu, regulując jedynie fakty do nich

podobne, gdy określony przypadek nie jest uregulowany prawnie, bądź określona

norma prawna jest stosowana do przypadku nieunormowanego, gdy określony stan

faktyczny nie jest uregulowany przez ustawę, gdy organ orzekający ma do

czynienia z dwoma sytuacjami: z jedną - przewidzianą przez ustawę i z drugą -

przez ustawę nie przewidzianą, gdy dla pewnych przypadków brak unormowania,

choć przypadki podobne unormowanie znalazły, gdy z przypadkami

nieunormowanymi związane są takie same skutki prawne jak z przypadkami

unormowanymi, gdy w prawie obowiązującym występuje luka rozumiana jak brak

przepisu określającego skutki prawne rozstrzyganego przypadku - S. Ehrlich,

Wstęp do nauki o państwie i prawie, Warszawa 1971, s. 156; A. Łopatka, Wstęp do

prawoznawstwa, Warszawa 1968, s. 279; K. Opałek, J. Wróblewski, Zagadnienia

teorii prawa, Warszawa 1969, s. 318. Przedstawionymi wyżej rozumieniami

„unormowania” i „nieunormowania” posługuje się również orzecznictwo, gdy

wchodzi w grę kwestia zastosowania, czy niezastosowania wnioskowania przez

analogię. – por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 12 stycznia 1999 r., II UKN

292/99, OSNP 2001/9/320. Tym samym przy stosowaniu wnioskowania

prawniczego z analogii legis – tj. w sytuacji, gdy podstawą analogi jest konkretny

przepis prawa, jak w niniejszej sprawie art. 49 ust. 2 ustawy zasiłkowej - wyróżnia

się trzy podstawowe etapy: 1. ustalenie, iż określony fakt nie został unormowany

przez przepisy prawne; 2. ustalenie, że istnieje przepis prawny, który reguluje

9

sytuacje pod istotnymi względami podobnie do faktu nieunormowanego; 3.

powiązanie z faktem prawnym nieunormowanym podobnych lub takich samych

konsekwencji prawnych, co z faktem bezpośrednio uregulowanym przez przepisy

prawne.

W niniejszej sprawie nie mógł znaleźć zastosowania art. 49 ust. 1 cytowanej

ustawy. Dotyczy on bowiem sytuacji, gdy ubezpieczony zadeklarował najniższą

podstawę wymiaru składek na ubezpieczenia chorobowe. W przypadku odwołującej

zadeklarowana podstawa wymiaru składek nie była najniższa, wyniosła 6.953,70 zł.

Ponadto w takiej wysokości podstawa wymiaru składek została ustalona

prawomocnym wyrokiem. W tych okolicznościach Sąd Najwyższy nie znajduje

podstaw do zakwestionowania rozstrzygnięcia Sądu drugiej instancji, który w stanie

faktycznym niniejszej sprawy, na podstawie art. 49 ust. 2 w związku z art. 52

ustawy zasiłkowej stwierdził, że rozstrzygnięcie Sądu pierwszej instancji, poprzez

przyznanie ubezpieczonej prawa do zasiłku za okres od 27 sierpnia 2010 r. do 13

stycznia 2011 r. od podstawy wymiaru składek na ubezpieczenie chorobowe w

wysokości 6000,34 zł, odpowiada prawu.

Mając powyższe na uwadze Sąd Najwyższy orzekł, jak w sentencji.