II CSK 394/11

Sygn. akt II CSK 394/11

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 12 kwietnia 2012 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Krzysztof Strzelczyk (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Maria Szulc

SSN Katarzyna Tyczka-Rote

w sprawie z powództwa "MARS" - Spółki Akcyjnej

przeciwko Syndykowi Masy Upadłości "ARES" Spółki z ograniczoną

odpowiedzialnością, obecnie "ARES"

Spółka z ograniczoną odpowiedzialnością

o zapłatę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 12 kwietnia 2012 r.,

skargi kasacyjnej strony pozwanej

od wyroku Sądu Okręgowego

z dnia 17 grudnia 2010 r.,

uchyla zaskarżony wyrok, znosi postępowanie przed Sądem

Okręgowym i przekazuje temu Sądowi sprawę do ponownego

rozpoznania i rozstrzygnięcia o kosztach postępowania

kasacyjnego.

2

Uzasadnienie

Wyrokiem z dnia 17 grudnia 2010 r., Sąd Okręgowy zmienił wyrok Sądu

Rejonowego z dnia 12 sierpnia 2010 r., w ten sposób, że zasądził od pozwanego

Syndyka masy upadłości „Ares” Sp. z o.o. na rzecz „Mars” S.A. kwotę 91.168,71 zł

wraz z bliżej określonymi odsetkami ustawowymi oraz orzekł o kosztach procesu za

obie instancje.

Za podstawę wyroku Sąd Okręgowy przyjął następujące ustalenia i wnioski.

Postanowieniem z dnia 23 listopada 2007 r., Sąd Rejonowy zatwierdził układ

przyjęty przez Zgromadzenie Wierzycieli upadłego „Mars” S.A. Postanowieniem z

dnia 11 lutego 2008 r. postępowanie upadłościowe wobec „Mars” S.A. zostało

zakończone. Następnie postanowieniem z dnia 24 kwietnia 2008 r., Sąd Rejonowy

zmienił postanowienie z dnia 24 listopada 2005 r., w przedmiocie ogłoszenia

upadłości „Ares” Sp. z o.o. z możliwością zawarcia układu na ogłoszenie upadłości

obejmującej likwidację majątku.

W dniu 6 grudnia 2007 r. strony zawarły umowę najmu powierzchni

handlowej i magazynowej, według której powódka zobowiązana była do zapłaty

na rzecz pozwanej czynszu oraz kosztów eksploatacyjnych proporcjonalnie do

zajmowanej powierzchni. Za rok 2008 r. koszty te wynosiły 160.373,72 zł, a suma

zaliczek zapłaconych pozwanej wynosiła 251.542,43 zł, stąd po jej powódki

powstała nadpłata w kwocie 91.168,71 zł. Powódka wezwała pozwaną do zwrotu

nadpłaty, w odpowiedzi na to pozwana oświadczyła, że dokonuje potrącenia tej

wierzytelności z wierzytelnością masy upadłości „Ares” Sp. z o.o. wobec powódki o

zwrot w łącznej kwocie 2.840.006,46 zł, zapłaconej z tytułu poręczenia za

zobowiązania powódki. Ta z kolei nie uznała potrącenia i ponownie wezwała

pozwaną do zwrotu nadpłaty.

Sąd Rejonowy oddalił powództwo, uznając dokonane przez pozwaną

potrącenie za dopuszczalne w świetle art. 89, art. 293 ust. 1 zd. pierwsze, art. 93

ust. 1 i art. 95 pr.u.i n.

3

W apelacji powódka zarzuciła naruszenie art. 233 § 1 i art. 328 § 2 k.p.c.

polegające na pominięciu okoliczności, że powódka spłaciła wierzycieli zgodnie

z zawartym układem, a ponadto naruszenie art. 498 § 1 i 2 k.c. oraz art. 291 § 1

pr.u.i n. polegające na przyjęciu, że w chwili złożenia oświadczenia woli

o potrąceniu pozwanej przysługiwała względem powódki wymagalna wierzytelność.

Uwzględniając apelację Sąd Okręgowy za trafny uznał zarzut naruszenia art.

291 § 1 pr.u.i n., w myśl którego układ nie narusza praw wierzyciela wobec

poręczyciela upadłego. Wskazał, że co do zasady poręczyciel ponosi

odpowiedzialność jedynie wówczas, gdy istnieje zobowiązanie dłużnika głównego,

a umorzenie długu głównego powoduje wygaśnięcie poręczenia, niezależnie

od tego, czy wierzyciel został zaspokojony. Natomiast na podstawie art. 291 § 1

pr.u.i n. zobowiązania objęte układem nie ulegają zmianie wobec poręczycieli ani

co do wysokości, ani co do sposobu i terminu zapłaty. Z tego względu jeśli

poręczyciel po zawarciu układu, którym obniżono wysokość wierzytelności, dokona

na rzecz wierzyciela zapłaty w pełnej wysokości, to od dłużnika głównego może

domagać się jedynie tyle, ile układ przyznaje wierzycielowi. Biorąc to pod uwagę

Sąd Okręgowy przyjął, że na dzień złożenia przez pozwaną oświadczenia woli

o potrąceniu nie istniała wierzytelność, którą mogła ona potrącić z wierzytelnością

dochodzoną przez powódkę w niniejszej sprawie.

Od wyroku Sądu Okręgowego skargę kasacyjną wniosła pozwana.

W skardze, opartej jedynie na podstawie przewidzianej w art. 3983

§ 1 pkt 1 k.p.c.,

podniosła naruszenie art. 518 § 1 pkt 1 w zw. z art. 291 § 1 pr.u.i n. polegające na

przyjęciu, że przepisy te znajdują zastosowanie w każdej sytuacji spłacenia przez

poręczyciela upadłego wierzycielowi po zawarciu układu pełną kwotę poręczonej

wierzytelności, co nie pozwala poręczycielowi żądać od dłużnika więcej, niż układ

przyznaje wierzycielowi, a skoro powódka spłaciła dług obniżony układem, to nie

istnieje już żadna wierzytelność, którą mogłaby żądać od pozwanej jako

poręczyciela z tytułu regresu. Na tej podstawie pozwana wniosła o uchylenie

zaskarżonego wyroku i oddalenia powództwa, ewentualnie przekazania sprawy

Sądowi Okręgowemu do ponownego rozpoznania, oraz o zasądzenie kosztów

procesu według norm przepisanych.

4

W odpowiedzi na skargę powódka wniosła o jej oddalenie i zasądzenie

kosztów procesu według norm przepisanych.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Według art. 39813

§ 1 k.p.c. Sąd Najwyższy, niezależnie od podstaw skargi

kasacyjnej, w granicach zaskarżenia bierze z urzędu pod rozwagę nieważność

postępowania. Stosownie do treści art. 379 pkt 2 k.p.c. nieważność postępowania

zachodzi wówczas, gdy strona nie miała zdolności sądowej. Do utraty zdolności

sądowej syndyka masy upadłości dochodzi na skutek wygaśnięcia jego funkcji,

będącego następstwem postanowienia umarzającego postępowanie upadłościowe

(por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 23 marca 2005 r., I CK 674/04, OSNC

2006/2 poz. 52). Z chwilą ogłoszenia upadłości obejmującej likwidację majątku

upadłego w myśl art. 75 ust. 1 pr.u.i n. traci on prawo zarządu oraz możliwość

korzystania i rozporządzania mieniem wchodzącym do masy upadłości,

a stosownie do art. 144 ust. 1 pr.u.i n. postępowania sądowe mogą być wszczęte

i dalej prowadzone jedynie przez syndyka lub przeciwko niemu. Jednakże zgodnie

z art. 364 ust. 1 pr.u.i n. z dniem uprawomocnienia się postanowienia o umorzeniu

postępowania upadłościowego upadły odzyskuje prawo zarządzania swoim

majątkiem i rozporządzania jego składnikami. Z kolei na podstawie art. 367 ust. 1

i 2 pr.u.i n. w postępowaniu cywilnym upadły wchodzi na miejsce syndyka,

za wyjątkiem wszczętych przez syndyka spraw o uznanie za bezskuteczne

czynności dokonanych przez upadłego ze szkodą dla wierzycieli, które podlegają

umorzeniu.

Z ustaleń Sądu Okręgowego wynika, że od dnia 24 kwietnia 2008 r. „Ares”

Sp. z o.o. znajdowała się w stanie upadłości obejmującej likwidację jej majątku. Z

tego względu usprawiedliwione było co od zasady, że w postępowaniu przed

Sądem Rejonowym, jak i w postępowaniu apelacyjnym przed Sądem Okręgowym

jako strona pozwana występował syndyk masy upadłości „Ares” Sp. z o.o. Z odpisu

z rejestru przedsiębiorców KRS, dotyczącego „Ares” Sp. z o.o., który został

dołączony do wniosku o sporządzenie i doręczenie uzasadnienia zaskarżonego

wyroku, wynika jednak, że w dniu 12 sierpnia 2010 r. postanowieniem Sądu

Rejonowego, postępowanie upadłościowe wobec „Ares” Sp. z o.o. zostało

5

umorzone. Pomimo tego, w postępowaniu apelacyjnym, zakończonym

zaskarżonym wyrokiem z dnia 17 grudnia 2010 r., po stronie pozwanej w dalszym

ciągu występował syndyk masy upadłości, a zatem postępowanie apelacyjne

toczyło się z udziałem strony, która nie miała zdolności sądowej. Z tej przyczyny

postępowanie apelacyjne było nieważne.

Biorąc pod rozwagę z urzędu tę okoliczność, pomijając ocenę

podniesionych w skardze kasacyjnej zarzutów, Sąd Najwyższy na podstawie art.

39815

§ 1 zd. pierwsze oraz art. 386 § 2 w zw. z art. 39821

k.p.c. uchylił

zaskarżony wyrok, zniósł postępowanie apelacyjne i przekazał sprawę Sądowi

Okręgowemu do ponownego rozpoznania oraz stosownie do treści art. 108 § 2

w zw. z art. 39821

k.p.c. pozostawił temu Sądowi rozstrzygnięcie o kosztach

postępowania kasacyjnego.

jw