II CSK 462/11

Sygn. akt II CSK 462/11

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 12 kwietnia 2012 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Krzysztof Strzelczyk (przewodniczący)

SSN Maria Szulc (sprawozdawca)

SSN Katarzyna Tyczka-Rote

w sprawie z powództwa Miasta P.

przeciwko S. W.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 12 kwietnia 2012 r.,

skargi kasacyjnej pozwanego

od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 19 maja 2011 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o

kosztach postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

2

Zaskarżonym wyrokiem Sąd Apelacyjny zmienił wyrok Sądu Okręgowego w

ten sposób, że zasądził na rzecz Miasta P. od S. W. kwotę 80.032,34 zł z tytułu

zwrotu kwoty równej zwaloryzowanej bonifikacie oraz rozstrzygnął o kosztach

procesu. Sąd Apelacyjny zaakceptował ustalenia faktyczne dokonane przez Sąd

Okręgowy i przyjął je za własne. Sądy obu instancji ustaliły, że Miasto P. zawarło w

dniu 12 października 2006 r. z P. W. i K. . rodzicami pozwanego, umowę sprzedaży

odrębnej własności lokalu mieszkalnego oraz oddania w użytkowanie wieczyste

udziału wynoszącego 113/10000 części w nieruchomości położonej w P. Cena

lokalu została ustalona na kwotę 15.177,13 zł, a udziału w użytkowaniu wieczystym

na kwotę 829,95 zł z uwzględnieniem bonifikaty równej kwocie 71.117,87 zł, przy

czym kupujący zobowiązali się do zwrotu zwaloryzowanej kwoty bonifikaty

(75.006,88 zł) w przypadku zbycia lokalu przed upływem pięciu lat od dnia jego

nabycia lub w przypadku wykorzystania lokalu na inne cele, niż mieszkalne.

Rodzice przekazali pozwanemu przedmiotowy lokal wraz z udziałem w

użytkowaniu wieczystym umową darowizny z dnia 22 lutego 2007 r., zaś pozwany

zbył go umową sprzedaży z dnia 30 września 2008 r. za kwotę 200.000 zł. Sąd

Apelacyjny podzielił wprawdzie pogląd wyrażony przez Sąd Okręgowy, że w dacie

nabycia przedmiotowego lokalu artykuł 68 ustawy o gospodarce nieruchomościami

(dalej u.g.n.) nie przewidywał obowiązku zwrotu bonifikaty przez osobę bliską,

która po nabyciu nieruchomości od tzw. pierwotnego nabywcy zbyła nieruchomość

przed upływem terminu określonego w ustępie drugim ale uznał, że wobec zmiany

stanu prawnego od dnia 22 października 2007 r. wskutek dodania w artykule 68

ustępu 2b, pozwany jest zobowiązany do zwrotu bonifikaty. Przepis ten stanowi, że

do osoby bliskiej, która zbyła lub wykorzystała nieruchomość stanowiącą lokal

mieszkalny na inne cele, niż uzasadniające udzielenie bonifikaty przed upływem

pięciu lat, licząc od dnia pierwotnego nabycia stosuje się art. 68 ust. 2 ustawy,

który z kolei nakłada na zbywcę obowiązek zwrotu zwaloryzowanej bonifikaty.

Skoro zbycie lokalu przez pozwanego nastąpiło przed pływem pięciu lat od daty

pierwotnego nabycia, zostały spełnione przesłanki żądania przez powoda zwrotu

zwaloryzowanej bonifikaty. Sąd Apelacyjny wskazał również, że aczkolwiek do

3

umowy zawartej przez powoda z rodzicami pozwanego mają zastosowanie

przepisy obowiązujące w dacie jej zawierania, to wynikający z art. 68 ust. 2 w zw.

Z ust. 2b u.g.n. obowiązek zapłaty zwaloryzowanej równowartości bonifikaty

stanowi zobowiązanie wynikające z ustawy. Po spełnieniu się przesłanek

określonych w w/w przepisach powstaje z mocy prawa, z chwilą dalszego

rozporządzenia nieruchomością, po stronie osoby bliskiej obowiązek zwrotu kwoty

równej zwaloryzowanej bonifikacie. W skardze kasacyjnej opartej na pierwszej

podstawie kasacyjnej (art. 3933

§ 1 pkt. 1 k.p.c.) pozwany zarzucił naruszenie

prawa materialnego tj. art. 68 ust. 2 w zw. z art. 68 ust. 2b u.g.n. (Dz. U. Nr 115,

poz. 741 z późn. zm.) przez błędną wykładnię oraz naruszenie art. 2, 7, 10 w zw.

z art. 8 ust. 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej przez wkroczenie władzy

sądowniczej w kompetencje władzy ustawodawczej poprzez dokonanie

nieuprawnionej rozszerzającej wykładni art. 68 ust. 2b u.g.n. Wniósł o uchylenie

zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi

Apelacyjnemu.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

W stanie prawnym obowiązującym od dnia 22 września 2004 r. artykuł 68

ust. 2 i 2a u.g.n. wprowadził obowiązek żądania zwrotu kwoty równej bonifikacie

przez właściwy organ w wypadku zbycia nieruchomości przez nabywcę przed

upływem przed upływem określonego czasu z tym, że zasada ta nie miała

zastosowania w wypadku zbycia nieruchomości przez pierwotnego nabywcę

osobie bliskiej. Wskutek nowelizacji dokonanej ustawą z dnia 24 sierpnia 2007 r.

o zmianie ustawy o gospodarce nieruchomościami oraz o zmianie niektórych

innych ustaw, która weszła w życie od dnia 22 października 2007 r. (Dz. U. Nr 173,

poz. 1218 dalej ustawa nowelizująca) dodany został m. in. przepis ustępu 2b

stanowiący, że przepis ustępu 2 stosuje się odpowiednio do osoby bliskiej, która

zbyła lub wykorzystała nieruchomość na inne cele niż cele uzasadniające

udzielenie bonifikaty, przed upływem 10 lat, a w przypadku nieruchomości

stanowiącej lokal mieszkalny przed upływem 5 lat, licząc od dnia pierwotnego

nabycia. Nie ulega zatem wątpliwości, że w stanie prawnym obowiązującym do

dnia 22 października 2007 r. osoba bliska, która nabyła nieruchomość od

pierwotnego nabywcy, nie miała obowiązku zwrotu kwoty równej bonifikacie,

4

niezależnie od daty dalszego zbycia nieruchomości (uchwały Sądu Najwyższego

z dnia 11 kwietnia 2008 r., III CZP 130/07, z dnia 30 maja 2008 r., III CZP 24/08,

publ. OSNC - ZD 2009, nr A, poz. 07). Wyłania się zatem problem, czy art. 68

u.g.n. w brzmieniu nadanym ustawą nowelizującą ma zastosowanie tylko

w wypadku, gdy osoba bliska nabyła nieruchomość od pierwotnego nabywcy

i zbyła ją po dacie wejścia w życie tej ustawy, czy ma zastosowanie także do

przypadków nabycia nieruchomości przed dniem wejścia w życie ustawy

nowelizującej i jej zbycia po tej dacie.

Na gruncie stanu prawnego obowiązującego po nowelizacji Sąd Najwyższy

w uchwale z dnia 24 lutego 2010 r., III CZP 131/09 (OSNC 2010, nr 9, poz. 118)

przyjął, że obowiązek zwrotu kwoty równej zwaloryzowanej bonifikacie stanowi

treść zobowiązania wynikającego z ustawy, odrębnego od stosunku prawnego

nawiązanego umową sprzedaży i aktualizującego się w razie przedwczesnego

dalszego zbycia nieruchomości. Wskazał, że obowiązek zwrotu nie przechodzi na

osobę bliską, lecz na podstawie ustawy powstaje z chwilą dalszego rozporządzenia

prawem do lokalu w okolicznościach nie objętych działaniem art. 68 ust. 2a.

Konsekwencją jest wygaśnięcie, wskutek spełnienia świadczeń stron, stosunku

powstałego w wyniku umowy sprzedaży nieruchomości pierwotnemu nabywcy,

natomiast odrębny stosunek obligacyjny, z którego wynika obowiązek zwrotu,

powstaje w chwili dalszego zbycia nieruchomości przez osobę bliską bez

zachowania warunków określonych w art. 68 ust. 2 u.g.n. Pogląd ten został

zaakceptowany w wyroku Sądu Najwyższego z dnia 14 lipca 2010 r., V CSK 15/10

oraz postanowieniu z dnia 9 listopada 2010 r., II CSK 334/10 /niepubl. W uchwale

z dnia 24 lutego 2010 r. Sąd Najwyższy rozważając kwestie intertemporalne

związane z wprowadzeniem ustawą nowelizującą w art. 68 ust. 2a punktu 5

wykluczył w nowym stanie prawnym możliwość powiązania obowiązku zwrotu

z chwilą pierwotnego nabycia nieruchomości i wskazał na powstanie stosunku

obligacyjnego w dacie zbycia nieruchomości przez osobę bliską. W uwzględnieniu

powyższej linii orzecznictwa został także wyrażony pogląd, że obowiązek zwrotu

kwoty równej zwaloryzowanej bonifikacie przez pierwszego nabywcę jest

konsekwencją złożonego zdarzenia prawnego, na które składa się udzielenie

bonifikaty oraz zbycie nieruchomości przed upływem terminów określonych

5

w ustawie. Do oceny skutków prawnych złożonego zdarzenia prawnego należy

stosować ustawę obowiązującą w chwili, gdy zdarzył się ostatni fakt należący do

stanu faktycznego danego zdarzenia chyba, że któryś z elementów na nie się

składających ma donioślejsze znaczenie. Ponieważ istotniejsze znaczenie ma

sprzedaż nieruchomości i uzgodnienie bonifikaty, zdarzenie aktualizujące

obowiązek jej zwrotu jest mu podporządkowane jako zdarzeniu głównemu.

Na właścicielu ciąży zatem obowiązek zwrotu bonifikaty tylko w takim kształcie, jaki

istniał w chwili, w której miał obowiązek liczenia się z istnieniem ograniczeń tj.

w chwili nabycia. Konkluzją rozważań było stwierdzenie, że o zakresie uprawnień

i obowiązków spadkobiercy pierwszego nabywcy w stosunku do sprzedającego

decyduje ich stan z chwili otwarcia spadku (uchwała Sądu Najwyższego z dnia

17 grudnia 2010 r., III CZP 102/10, OSNC 2011/7-8/82). W świetle powyższego

należy przyjąć, że obowiązek zwrotu przez osobę bliską kwoty równej

zwaloryzowanej bonifikacie stanowi treść zobowiązania wynikającego z ustawy,

odrębnego od stosunku prawnego nawiązanego umową sprzedaży nieruchomości

nabywcy pierwotnemu, a następnie osobie bliskiej i aktualizującego się w razie

przedwczesnego dalszego zbycia nieruchomości. Nadto obowiązek ten jest

konsekwencją złożonego zdarzenia prawnego, na które składa się udzielenie

bonifikaty pierwszemu nabywcy, zbycie nieruchomości osobie bliskiej oraz zbycie

nieruchomości przez osobę bliską przed upływem terminów określonych w ustawie.

Niewątpliwie zdarzenie aktualizujące obowiązek zwrotu jest podporządkowane

zdarzeniu wcześniejszemu, czyli nabyciu nieruchomości przez osobę bliską,

bowiem może ono zaistnieć wyłącznie wtedy, gdy nabycie to dotyczy

nieruchomości obciążonej obowiązkiem zwrotu kwoty równej bonifikacie. Stąd do

oceny skutków prawnych tego złożonego zdarzenia prawnego nie należy stosować

ustawy, która obowiązywała w dacie zajścia ostatniego elementu na nie się

składającego, a ustawę pod rządami której nastąpił fakt o donioślejszym znaczeniu.

Mieć należy również na uwadze, że osoba bliska nabywająca nieruchomość

w stanie prawnym obowiązującym przed wejściem w życie ustawy nowelizującej,

nabywała ją bez hipotetycznego obowiązku zwrotu bonifikaty, bowiem zbycie

w jakimkolwiek terminie od daty pierwotnego nabycia nie rodziło takiego

obowiązku. Osoba bliska nabywała zatem nieruchomość bez pośredniego

6

ograniczenia prawem rozporządzania nieruchomością. Przepis art. 68 u.g.n.

z uwagi na przynależność do dziedziny prawa administracyjnego, charakter

regulacji ograniczającej prawo własności, jak również konieczność zachowania

priorytetu wykładni gramatycznej, musi być wykładany ściśle i nie może być

interpretowany rozszerzająco. Ustęp 2 stanowi, że nabywca nieruchomości ma

obowiązek zwrotu kwoty równej udzielonej bonifikacie po jej waloryzacji, jeżeli

dokona zbycia nieruchomości, przed terminem określonym ustawowo. Zgodnie ze

znowelizowanym ustępem 2a pkt 1 powyższego przepisu nie stosuje się

w przypadku zbycia na rzecz osoby bliskiej, z zastrzeżeniem ustępu 2b. Przepis

ustępu 2b stanowi natomiast, że ustęp 2 stosuje się odpowiednio do osób bliskich,

które zbyły nieruchomość przed terminem określonym w ustawie.

Wykładnia gramatyczna ustępu 2b, a zwłaszcza sformułowanie

„z zastrzeżeniem ustępu 2b" wskazuje, że obowiązek zwrotu bonifikaty objął te

osoby bliskie, które nabyły nieruchomość (lokal mieszkalny) po nowelizacji.

Ustawodawca bowiem połączył fakt zbycia nieruchomości osobie bliskiej

z obowiązkiem zwrotu w przypadku spełnienia przesłanek ustawowych.

To rozwiązanie koresponduje zarówno z wyżej przytoczonymi rozważaniami

odnośnie charakteru prawnego zdarzenia w postaci obowiązku zwrotu bonifikaty,

jak również z zasadą ochrony nabytego prawa, a więc m.i.n. swobody dalszego

rozporządzania przedmiotem własności. W konsekwencji uznać należało, że wobec

nabycia przez osobę bliską prawa własności nieruchomości o określonej treści, bez

ograniczenia prawa rozporządzania tym prawem, przed wejściem w życie ustawy

nowelizującej, nie ciąży na niej obowiązek zwrotu bonifikaty udzielonej

pierwotnemu nabywcy w przypadku zbycia nieruchomości po wejściu w życie

ustawy nowelizującej. Tym samym obowiązek zwrotu kwoty równej bonifikacie na

podstawie art. 68 pkt 2b w zw. z ust. 2 i 2a pkt 1 obciąża osoby bliskie, które nabyły

nieruchomość i zbyły ją osobie trzeciej po wejściu w życie ustawy nowelizującej

z dnia 24 sierpnia 2007 r. Wobec zasadności zarzutu naruszenia art. 68 ust. 2

w zw. z art. 68 ust. 2b u.g.n. zbędne staje się odniesienie do zarzutu naruszenia

wskazanych w skardze przepisów Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej.

Zważywszy na powyższe orzeczono jak w sentencji na podstawie art. 39815

k.p.c.

7