II CSK 474/11

Sygn. akt II CSK 474/11

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 12 kwietnia 2012 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Krzysztof Strzelczyk (przewodniczący)

SSN Maria Szulc

SSN Katarzyna Tyczka-Rote (sprawozdawca)

w sprawie z powództwa Międzyzakładowego Związku Zawodowego Górników

Kopalni Węgla „X.” – Spółki Akcyjnej z siedzibą w K.

przeciwko Kopalni Węgla „X.” w K. -

Spółce Akcyjnej z siedzibą w K.

o ustalenie,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 12 kwietnia 2012 r.,

skargi kasacyjnej strony powodowej

od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 21 kwietnia 2011 r.,

oddala skargę kasacyjną i zasądza od powoda na rzecz

pozwanej kwotę 180 (sto osiemdziesiąt) zł tytułem kosztów

postępowania kasacyjnego.

2

Uzasadnienie

Powodowy Międzyzakładowy Związek Zawodowy Górników KW „X.” S.A. w

K. wniósł o ustalenie nieistnienia uchwały rady nadzorczej KW „X." w K. S.A. z dnia

14 kwietnia 2010 r., jako nieważnej z powodu sprzeczności z art. 16 ustawy z dnia

30 sierpnia 1996 r. o komercjalizacji i prywatyzacji (tekst jedn. Dz.U. z 2002 r. Nr

171, poz. 1397 ze zm., dalej powoływanej jako „u.k.p.”). Uchwałą tą rada nadzorcza

odwołała z funkcji członka zarządu J. S. – wybranego przez pracowników

skomercjalizowanej spółki. W ten sposób, zdaniem powoda, pracownicy i

członkowie organizacji związkowej zostali pozbawieni prawa dokonywania wyboru

członka zarządu. Jako podstawę prawną dochodzonego roszczenia powód wskazał

art. 189 k.p.c. oraz art. 58 k.c. w związku z art. 16 u.k.p.

Sąd Okręgowy wyrokiem z dnia 31 stycznia 2011 r. oddalił powództwo, a

Sąd Apelacyjny wyrokiem z dnia 21 kwietnia 2011 r. oddalił apelację powoda od

wyroku Sądu Okręgowego. Sądy obydwu instancji ustaliły, że statut KW „X.” S.A. w

K. przewiduje, iż członków zarządu lub cały zarząd powołuje i odwołuje rada

nadzorcza, jedynie pierwszy skład zarządu powoływał Minister Skarbu Państwa w

akcie komercjalizacji. Każdy z członków zarządu może być odwołany lub

zawieszony w czynnościach przez radę nadzorczą lub walne zgromadzenie. Do

czasu, gdy Skarb Państwa jest akcjonariuszem spółki, a spółka zatrudnia

średniorocznie powyżej 500 pracowników, rada nadzorcza powołuje w skład

zarządu jedną osobę wybraną przez pracowników spółki na okres kadencji

zarządu. W statucie ustalono zasady oraz tryb wyboru i odwołania członka zarządu

wybieranego przez pracowników. Wniosek w sprawie odwołania tego członka

składa się do zarządu spółki, a głosowanie nad odwołaniem członka zarządu

wybranego przez pracowników przeprowadza się w trybie dotyczącym jego wyboru.

W dniu 21 maja 2005 r. rada nadzorcza KW „X.” powołała zarząd, w skład

którego, jako członek wybrany przez pracowników, wszedł J. S. W dniu 12 maja

2008 r. J. S. został powołany na członka zarządu na kolejną kadencję. W trakcie tej

kadencji rada nadzorcza podjęła w dniu 14 kwietnia 2010 r. stanowiącą przedmiot

sporu uchwałę, na mocy której odwołała J. S. z funkcji członka zarządu. Uchwała

3

stała się podstawą wykreślenia J. S. w Krajowym Rejestrze Sądowym - rejestrze

przedsiębiorców. W dniu 15 lipca 2010 r. rada nadzorcza powołała na stanowisko

członka zarządu IV kadencji wybranego przez pracowników w wyborach

uzupełniających A. C., został on też wpisany w Krajowym Rejestrze Sądowym.

Równolegle z postępowaniem o wpisanie A. C. toczyło się wszczęte z urzędu

postępowanie o wykreślenie danych niedopuszczalnych z rejestru przedsiębiorców

KRS, dotyczące prawidłowości wykreślenia J. S. Sąd rejestrowy umorzył je, nie

znajdując podstaw do usunięcia tego wpisu (t.j. usunięcia wykreślenia J. S.).

Sąd I instancji oddalił powództwo nie stwierdzając po stronie organizacji

związkowej wymaganego przez art. 189 k.p.c. własnego interesu prawnego do

żądania ustalenia. Ocenił, że za własny interes związku nie można uznawać

interesów ani praw pracowników, do obrony których związki zawodowe zostały

powołane, i na których rzecz mogą wytaczać powództwa, ponieważ działalność

związków w tym zakresie polega jedynie na realizacji powinności jaką jest

reprezentowanie cudzego, a nie własnego interesu. Ponadto stwierdził, że art. 189

k.p.c. nie umożliwia wytaczania powództw w ogólnym interesie pracowników, lecz

wymaga zindywidualizowanie stron stosunku prawnego lub prawa, którego dotyczy

żądanie, co w niniejszej sprawie oznaczałoby konieczność oznaczenia

pracowników, których praw ustalenie dotyczy. Wreszcie Sąd zwrócił uwagę, że

gdyby nawet przyjąć dopuszczalność utożsamienia interesu prawnego

pracowników pozwanej Spółki z interesem powoda w wytoczeniu powództwa, to

i tak interes ten ustał z chwilą wybrania do zarządu pozwanego nowego

reprezentanta pracowników.

Sąd Apelacyjny przychylił się do stanowiska Sądu Okręgowego, inaczej ujął

jednak i uzupełnił argumentację prawną. Przede wszystkim przyjął brak legitymacji

procesowej powoda. Wskazał, że organizacje związkowe na podstawie art. 23

ustawy z dnia 23 maja 1991 r. o związkach zawodowych (tekst jedn. Dz.U.

z 2001 r., Nr 79, poz. 854 ze zm., dalej powoływanej jako „u.z.z.”) są uprawnione

do występowania na zasadach ogólnych do organów administracji państwowej

i samorządowej ze skargami, odwołaniami, zażaleniami oraz zarzutami

i postulatami w celu uruchomienia publicznych procedur kontrolnych

i spowodowania weryfikacji zaskarżanych działań w trybie kodeksu postępowania

4

administracyjnego. Powództwo z art. 189 k.p.c., zdaniem Sądu, nie stanowi

żądania spowodowania usunięcia we właściwym trybie stwierdzonej

nieprawidłowości w rozumieniu art. 23 u.z.z. Legitymację związków zawodowych do

występowania z powództwami cywilnymi określa w szczególności art. 462 k.p.c.,

umożliwiający organizacjom społecznym wszczęcie postępowania na rzecz

pracowników i ubezpieczonych w sprawach z zakresu prawa pracy i ubezpieczeń

społecznych, nie ma on jednak zastosowania w tej sprawie, która jest sprawą

gospodarczą ze stosunku spółki. Poza tym powództwo wytoczone na rzecz

pracowników powinno ich określić imiennie w pozwie i wymaga zgody

pracowników. Sąd Apelacyjny nie uznał też, aby interes prawny powoda

w wytoczeniu powództwa o ustalenie uzasadniało pozbawienie go i innych

organizacji związkowych możliwości współpracy i komunikowania się z wybranym

przez załogę członkiem zarządu, zobowiązanym do współpracy bezpośrednio

z organizacjami związkowymi. Wskazał, że art. 16 u.k.p. nie przyznał członkowi

zarządu wybranemu przez pracowników szczególnych kompetencji w zakresie

współpracy ze związkami zawodowymi, a poza tym od chwili powołania do składu

zarządu nowego członka wybranego przez pracowników spełnione zostały

wymagania art. 16 u.k.p. Ponadto kadencja zarządu, ze składu którego odwołany

został J. S., upłynęła i obecnie powołany został nowy zarząd, w którego skład

wchodzi członek wybrany przez pracowników (jest nim ponownie A. C.). Ten stan

rzeczy Sąd odwoławczy uznał na podstawie art. 316 k.p.c. za wiążący przy

rozstrzyganiu sprawy.

W skardze kasacyjnej, opartej na podstawie z art. 3983

§ 1 pkt 1 k.p.c.

powód zarzucił naruszenie:

- art. 16 u.k.p. w zw. z § 28 statutu pozwanej spółki przez przyjęcie, że prawo do

wyboru przedstawiciela załogi do zarządu nie podlega ochronie

w przedmiotowym stanie faktycznym i prawnym;

- art. 58 k.c. przez ustalenie, że czynność prawna sprzeczna z ustawą i mająca

na celu obejście ustawy jest ważna;

5

- art. 189 k.p.c. przez przyjęcie, że powodowa organizacja związkowa nie ma

interesu prawnego w rozumieniu tego przepisu w stwierdzeniu nieważności

uchwały rady nadzorczej;

- art. 7, 23 i 26 ustawy o związkach zawodowych przez ich nieuwzględnienie

przy ocenie czy powód ma interes prawny w wytoczeniu powództwa.

We wnioskach powód domagał się uchylenia zaskarżonego wyroku w całości

oraz przekazanie sprawy Sądowi Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania

i rozstrzygnięcia o kosztach postępowania za wszystkie instancje; ewentualnie

uchylenia tego wyroku i orzeczenie co do istoty sprawy przez stwierdzenie

nieważności zaskarżonej uchwały rady nadzorczej oraz przyznanie kosztów

zastępstwa pełnomocnika w postępowaniu kasacyjnym według norm przepisanych

a także kosztów procesowych poniesionych w obydwu instancjach.

W odpowiedzi na skargę kasacyjną pozwany wniósł o odrzucenie tej skargi

jako niespełniającej wymagań określonych w art. 3984

§ 1 pkt 2 k.p.c.; ewentualnie

o jej oddalenie. Złożył także wniosek o zasądzenie od powoda na jego rzecz

kosztów postępowania kasacyjnego, w tym kosztów zastępstwa procesowego

według norm przepisanych.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

1) W pierwszej kolejności rozważyć należy zarzuty formalne postawione

przez stronę pozwaną, która podniosła, że skarga kasacyjna nie spełnia wymagań

ustawowych, ponieważ ujęte w niej zarzuty, wypełniające podstawę naruszenia

prawa materialnego nie precyzują sposobu jego naruszenia, nie wskazują bowiem,

czy skarżący uważa, iż wskazane przepisy zostały błędnie wyłożone, czy też że

zostały niewłaściwie zastosowane. Rzeczywiście, tylko zarzut naruszenia art. 7,

art. 23 i art. 26 u.z.z. mieści w swej treści informację, że skarżący za wadliwe

uważa „nieuwzględnienie”, a więc niezastosowanie tych przepisów. W pozostałych

trzech zarzutach forma naruszenia przepisów nie została wskazana. W odniesieniu

do zarzutów naruszenia art. 16 ustawy o komercjalizacji i prywatyzacji w zw. z § 28

statutu pozwanej spółki oraz art. 189 k.p.c. można ją jednak odczytać

z uzasadnienia podstaw kasacyjnych w powiązaniu z treścią zagadnienia

prawnego, którego rozwikłanie powód przedstawił jako uzasadnienie wniosku

6

o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania. Wynika z nich, że naruszenie tych

przepisów skarżący upatruje w ich błędnej wykładni. Jedynie zarzut naruszenia

art. 58 k.c. przez ustalenie, że czynność prawna sprzeczna z ustawą i mającą na

celu obejście ustawy jest ważna nie pozwala określić formy zarzucanego

naruszenia twego przepisu. Jednak wadliwość konstrukcji tego zarzutu nie

uzasadnia odrzucenia skargi kasacyjnej, a jedynie pominięcie w rozważaniach

ujętej w nim argumentacji skarżącego.

2) Błędy w wykładni art. 16 u.k.p. powód dostrzega w przyjęciu, że przepis

ten nie gwarantuje pracownikom wyłącznego prawa decydowania o powołaniu

i odwołaniu członka zarządu wybranego przez pracowników. Ten zarzut jednak jest

niesłuszny, ponieważ Sąd Apelacyjny nie poddał art. 16 ustawy o komercjalizacji

i prywatyzacji interpretacji w powyższym zakresie, wobec przyjęcia, że powód nie

ma legitymacji do zgłaszania powództwa o ustalenie nieważności uchwały rady

nadzorczej dotyczącej odwołania członka zarządu. Zagadnienie, czy art. 16 u.k.p.

ogranicza swobodę odwołania przez radę nadzorczą członka zarządu wybranego

przez pracowników wyłącznie do wypadków, kiedy takie żądanie we właściwym

trybie zgłoszą pracownicy byłoby istotne dopiero wówczas, kiedy doszłoby do

merytorycznego badania zgłoszonego przez powoda żądania.

3) Powód podniósł w uzasadnieniu skargi, że jego legitymacja czynna

wynika z przewidzianego we wskazanych w zarzutach przepisach ustawy

o związkach zawodowych uprawnienia do sprawowania kontroli nad

przestrzeganiem prawa i ma na celu spowodowanie usunięcia stwierdzonej

nieprawidłowości. Przytaczając podstawy skargi powód jednak wskazał tylko na

naruszenie art. 7, art. 23 i art. 26 u.z.z. w ten sposób, że wadliwie zostały one

pominięte przy ustalaniu interesu prawnego powoda w wytoczeniu powództwa.

Skarżący nie zarzucił natomiast ich naruszenia poprzez odmowę potraktowania ich

jako samodzielnej podstawy prawnej legitymującej go do wystąpienia ze

zgłoszonym żądaniem, co oznacza, że ten aspekt sprawy nie podlega badaniu.

Powód nie zarzucił także naruszenia art. 462 k.p.c., który to przepis Sąd

odwoławczy rozważył negatywnie jako ewentualne źródło uprawnień powoda do

wystąpienia na rzecz pracowników pozwanego z żądaniem poddania kontroli

sądowej uchwały rady nadzorczej dotyczącej odwołania członka zarządu. Sąd

7

Apelacyjny uznał, że powód nie może wywodzić swojego uprawnienia z art. 462

k.p.c. ponieważ sprawa o ustalenie nieważności uchwały organu spółki ma

charakter sprawy gospodarczej, a nie sprawy z zakresu prawa pracy bądź

ubezpieczeń społecznych. Powołany przepis uprawniał zaś związek zawodowy do

spowodowania wszczęcia postępowania na rzecz pracowników wyłącznie w tych

dwóch kategoriach spraw i to przy zachowaniu dalszych wymagań – wskazania

imiennie osób, na których rzecz związek działa oraz przedłożenia ich zgody.

Skarżący w uzasadnieniu zakwestionował stanowisko, jakoby zgłoszone

w niniejszej sprawie żądanie było oparte na przepisach prawa handlowego,

dopuszczających powództwo o uchylenie uchwały, gdyż przedmiotem powództwa

było stwierdzenie bezwzględnej nieważności uchwały z powodu jej niezgodności

z prawem. Jednakże ta argumentacja nie może odnieść skutku, skoro skarżący nie

zgłosił zarzutu, przy ocenie którego kwestia ta byłaby istotna, a ponadto odniósł się

krytycznie tylko do jednej z przesłanek rozumowania sądu, pomijając dalsze

elementy wymagane przez art. 462 k.p.c., aby powód mógł być uznany za podmiot

legitymowany do wszczęcia postępowania na rzecz pracowników.

4) Kolejny zarzut dotyczy niewłaściwej wykładni art. 189 k.p.c. i musi być

rozpatrzony w powiązaniu z zarzutem nieuwzględnienia art. 7, 23 i 26 u.z.z. przy

ocenie istnienia interesu prawnego powoda w wytoczeniu powództwa.

Powód wywiódł, że błędne było stanowisko negujące doniosłość prawną

żądanego ustalenia dla powodowego związku zawodowego, ponieważ jego interes

prawny wynikał z pozbawienia organizacji związkowej możliwości współpracy

z przedstawicielem załogi oraz uniemożliwienia zrzeszonym w powodowym

związku pracownikom decydowania o odwołaniu wybranego przez nich członka

zarządu. Wbrew stanowisku skarżącego Sąd Apelacyjny rozważył przesłanki,

mające uzasadniać własny interes związku i ocenił, że żadne z regulacji

ustawowych ani statutowych nie uzasadniały przypisania członkowi zarządu

pochodzącemu z wyboru pracowników szczególnych zadań w kontaktach ze

związkami zawodowymi. Powód nie wykazał w skardze, że pogląd Sądu był błędny,

ponieważ zarząd wykonywał swoje zadania stosując wewnętrzną specjalizacje

swoich członków w określonych sferach funkcjonowania pozwanej Spółki, ani też,

8

że po odwołaniu J. S. powód został pozbawiony możliwości kontaktowania się z

zarządem. Przede wszystkim jednak wartość przytoczonego argumentu podważa

fakt, że pracownicy dokonali wyboru nowego członka zarządu, w miejsce

odwołanego J. S. i niebawem po wytoczeniu niniejszego powództwa skład zarządu

odpowiadał założeniom art. 16 u.k.p., a tym samym argumenty o niemożności

kontaktowania się przez powoda z członkiem zarządu wybranym przez

pracowników zdezaktualizowały się. Z ta chwilą ustał też stan, który skarżący

uznawał za naruszenie obowiązującego prawa pracy, kontrolę przestrzegania

którego wskazywał jako swój obowiązek wynikający z powołanych w skardze

przepisów ustawy o związkach zawodowych, uzasadniający występowanie interesu

prawnego w zgłoszeniu niniejszego powództwa.

Skarżący nie ma racji twierdząc, że w przypadku powództwa o ustalenie

interes prawny musi istnieć jedynie w momencie wszczynania sprawy. Powództwo

przewidziane w art. 189 k.p.c. jest elementem systemu ochrony prawnej i podlega

regułom wspólnym dla tego systemu, do których należy zasada aktualności,

nakazująca przyjęcie za podstawę orzeczenia stanu rzeczy istniejącego w chwili

zamknięcia rozprawy (art. 316 k.p.c.). Odstąpienie od tej zasady musi mieć

uzasadnioną prawnie przyczynę (np. art. 192 pkt 3 k.p.c., art. 363 § 2 k.c. in fine).

Udzielenie ochrony w drodze powództwa o ustalenie ma na celu wyjaśnienie stanu

prawnego wówczas, kiedy jest to uzasadnione istniejącymi wątpliwościami

i obiektywnie potrzebne. Przesłankę racjonalnej potrzeby rozstrzygnięcia przez sąd

zgłoszonych przez stronę wątpliwości dotyczących stosunku prawnego lub prawa

wyraża konieczność wykazania przez powoda interesu prawnego, dlatego interes

ten musi występować w chwili orzekania. Oparty na takim założeniu wyrok Sądu

Apelacyjnego nie narusza zatem art. 189 k.p.c.

W rezultacie skarga kasacyjna powoda podlegała oddaleniu na podstawie

art. 39814

k.p.c.

Orzeczenie o kosztach postępowania kasacyjnego uzasadnia art. 98 § 1 i 3,

oraz art. 99 k.p.c. w zw. z art. 39821

i z art. 391 § 1 k.p.c. Wysokość kosztów

zastępstwa procesowego wynika z postanowień § 10 ust. 1 pkt 21 w zw. z § 12

ust. 4 pkt 2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r.

9

w sprawie opłat za czynności radców prawnych oraz ponoszenia przez Skarb

Państwa kosztów pomocy prawnej udzielonej przez radcę prawnego

ustanowionego z urzędu (Dz.U. Nr 163, poz. 1349 ze zm.).